Issızlığın Kökenine Yürüyen Şair ve Yazar Metin Akdeniz- 3

TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI’NIN KÖKENİ VE TARİH İÇİNDE İZLEDİĞİ SÜREÇ:

1
Türkçe Ural-Altay dil ailesinin Altay kolundadır. Yazının icadıyla, tarih boyunca Göktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin Alfabesi kullanılmıştır.
Orta Asya bozkırlarından Anadolu’ya uzanan Türk edebiyatı, göçebe kültür, İslam medeniyeti ve modernleşme süreçleriyle üç ana kolda gelişmiştir.
Türkçenin bilinen yazılı ilk metinlerinden önceki dönemi, ‘karanlık dönem’ olarak adlandırabiliriz. Yazının henüz olmadığı veya yaygın olarak kullanılmadığı bu dönem ve sonrasında halkın davranış, tutum, norm ve inançlarına dayanan referanslarla ortaklaşa ürettiği, mitler, masallar, efsaneler, destanlar, hikâyeler vardır. Tarihî süreç içinde bu dönem sözlü edebiyat dönemi diye de adlandırılır. Türk Sanat ve Edebiyatı bu sözlü aktarımlarla doğmuş ve süregelmiş bir gelenektir.
Türkçe’nin bilinen ilk alfabesi ‘Göktürk Alfabesi’dir. M.S. 500 itibariyle kullanılan bu ilk düzenli yazı sistemi, Germen Runik (Rün) yazısına olan benzerliği nedeniyle batılı tarihçiler tarafından "Türk Runik Alfabesi" olarak da adlandırılır. Alfabedeki birçok harfin, Türk boylarının hayvanları veya eşyaları işaretlemek için kullandığı "tamga" adı verilen mülkiyet ve boy sembollerinden evrilerek harfe dönüştüğü düşünülmektedir.
Bilim dünyasında bu alfabenin tamamen özgün olduğunu savunanların yanı sıra, o dönem yoğun ticari ve siyasi ilişkiler kurulan Arami, Pehlevi veya Soğd alfabelerinden esinlenilerek Türkçe’nin ses yapısına uyarlandığını ileri süren teoriler de mevcuttur.
M.S. 745 yılında kurulan Uygurlar’ın kullandığı ‘Uygur Alfabesi’, Arami alfabesinin bir türevi olan ve o dönem Orta Asya'da ticaretle uğraşan Soğdlar’ın alfabesinden alınarak Türkçeye uyarlanmıştır.
Türkçe yaklaşık altı asır boyunca; ses, biçim ve söz varlığı bakımından son derece durudur. Türkçesinin özellikleri Göktürk, Uygur ve Karahanlı metinlerinde görülmektedir:
Genel olarak 7-13. Yüzyıl arası döneme, ‘Eski Türkçe’ denir. Türk Dili’nin Anadolu’da gelişim kat ettiği dönem ise 12. Yüzyıl sonrasıdır. İslam ve İran (Farsi) etkisi ile yazın olarak gelişen Halk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı birbiriyle paralellik göstererek bir akarsuyun iki ayrı kolları gibi asırlarca günümüze aka gelmiştir. Yazının kullanıldığı dönemde bile varlığını sözlü olarak sürdüren, kulaktan kulağa, nesilden nesile aktarılan sözlü anonim anlatılar, zamanla kalıplaşmış ve belli bir hece ve kafiye düzeniyle ‘Halk Edebiyatı’nın motiflerini oluşturarak varlığını sürdürmüştür. Bu ortak anlatılar İslamiyet etkisiyle oluşan tekke-tasavvuf edebiyatının hece ve aruz ölçüsüne bağlı nazım biçimlerinde de yaygın olarak ortaya çıkmıştır.
Türk şairleri aruz ölçüsünü İran Edebiyatı yoluyla 11. yüzyılda kullanmaya başlamışlardır. Türk edebiyatında aruz ölçüsüyle yazılan ilk eser, Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hacib tarafından 1069-1070 yıllarında kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı siyasetnamedir.

2
2. Meşrutiyetin ilanına kadar olan İslamiyet etkisindeki Divan Edebiyatı, 15. Yüzyılın sonları ve 20. Yüzyıl arası döneme ‘Batı’ ya da ‘Osmanlı Türkçesi’ denir. Bu dönemde, Türkçeye çok sayıda Arapça, Farsça kelime girmiştir. Özellikle saray ve/veya medrese çevresinde varlığını geliştirerek sürdürmüştür.
Farsçanın edebiyattaki mutlak hâkimiyeti nedeniyle, bu anlayışla yazılan eserlerde (Türk edebiyatındaki Divan edebiyatı da dâhil) yoğun bir Farsça kelime, tamlama ve imge zenginliği görülür. Şairler, tasavvufi sırları doğrudan söylemek yerine kalıplaşmış mecazlar (mazmunlar) kullanır. Gül ve bülbül (Allah ve derviş), mum ve pervane (ilahi ışık ve onun etrafında canını feda eden aşık) sembolist ve mazmun biçim en bilinen örneklerdir. Şiirlerde musikiyi ve ritmi en üst düzeye çıkaran aruz ölçüsü tercih edilmiştir. Duygular gazellerle haykırılırken; tasavvufi, ahlaki ve felsefi öğretiler mesnevi (hikâye) formunda destanlaştırılmıştır.
Klasik Dönem diye adlandırılan (15-18 Yy arası) dönemde Fuzûlî, Bâkî, Nedim, Şeyh Gâlib ile şiirde derin tasavvufi anlamlar ve ağır süslü bir dil kullanıldı. Saray edebiyatı bu dönemde muazzam bir estetik seviyeye ulaşmıştır.

3
Hâlihazırda 1982 tarihli T.C. Anayasasına göre Türkçe, Türk Devleti’nin dilidir. Resmî kurumlarda, yazışmalarda ve eğitim-öğretim süreçlerinde zorunlu tek dildir. Kurumsal anlamda Türkçe, ‘Türk Dil Kurumu’ ile temsil edilir.
Türkçe yapı bakımından sondan eklemeli bir dildir. Köklerin üzerine getirilen yapım ve çekim ekleriyle yeni kelimeler ve anlamlar türetilir. Türkçe dinamik anlamlandırmaya dayalıdır. Türkçe’de anlamları sözlükteki tanımlarla birlikte kelimelerin cümle içindeki konumları yeni anlamlar belirler. Büyük ve küçük ünlü uyumu kurallarına tabidir. Genellikle özne-nesne-yüklem sırasını izler, aksi dizilim ‘devrik cümle’ yapısıdır. Ayrıca Kürtçe, Fransızca’da olduğu gibi ‘gramatik’ cinsiyet bulunmaz.
Türkçe, sosyal grup (jargon, argo) gibi sosyal ve zamansal değişkenlerle birlikte dildeki bölgesel farklılıklar, yaş, meslek, eğitim seviyesi ve dilin kullanımı kişinin kişisel kelime tercihleri ile telaffuz şekli (idyolej) gibi yerel ağız veya aksanlarla telaffuz konuşma dilinde farklılıklar gösterebilir.
Malum olduğu üzere, günümüzde her dilde olduğu gibi Türkçe’de de yeni kelime ve kavramların yeniden dizayn olduğu, özellikle teknoloji menşeli yeni terimlerin oluştuğu ve bu terimlerin yeni kavramlarla genişleyerek yeni anlamlar kazandığı bir dönemi yaşamaktayız. Bu bağlamda terminolojinin kendini sürekli yenileyerek farklı formlarda devam edeceğini kolaylıkla söyleyebiliriz.

TAZMİNAT DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI:

1
1839 Tazminatın İlanı ile birlikte Türk edebiyatı, doğu etkisinden başta Fransız edebiyatı olmak üzere Batı edebiyatının etkisine girmiş ve bu dönemde batılı tarzda roman, modern hikâye, tiyatro, gazete, eleştiri, anı, çeviriler bu dönemde kullanılmaya başlanmıştır. Yazarlar yurt ve toplumsal sorunlarla yakından ilgilenmiş, eserlerinde yurt, ulus sevgisi gibi konuları işleyerek halkı eğitmek için halkın anlayabileceği bir dille yazmaya çalışmışlardır.
Tanzimat döneminde edebiyatta Osmanlıca (Arapça ve Farsça kelime ve kurallarla yüklü Osmanlı Türkçesi) kullanılmış, ancak dönem içinde dilde sadeleşme teorisi savunulup kullanılmaya çalışılmıştır. Ancak yazı dili ile konuşma dili arasında bir ikilik yaşanmış, aydınlar yazıda Arapça ve Farsça kelime ve gramer kurallarıyla dolu ağır bir dil kullanırken, halkın konuştuğu sade Türkçe ayrı kalmıştır.
Hak, adalet, özgürlük, vatan kelimelerinin ilk defa kullanılmaya başlandığı bu dönemde Şinasi ve Namık Kemal gibi isimler gazetelerde sade dili savundu. Edebiyatın ilk ürünlerinin yer aldığı ‘Tasvir-i Efkâr’ gazetesini çıkaran İbrahim Şinasi; biçimden çok öze önem veren bilgi ve düşünceyle temellenen, geniş bir halk topluluğuna seslenebilmeyi amaçlayan yeni ‘düzyazının’ kurucusu olmuştur.
Servet-i Fünûn Dergisi ile edebiyatımıza usta roman ve yazarlar girmiş, Türk edebiyatı gerek zihniyet, gerek temalar ve gerekse teknik bakımlardan tamamıyla Avrupaî bir mahiyet kazanmıştır. Öyle ki bu dönemin ana akımları olan sembolizm ve parnasizm etkisiyle yeni bir üsluba bürünmüştür.

2
Ülkemizde Osmanlı İmparatorluğu içinde dil, Türkoloji çalışmaları şeklinde XIX. yüzyılda başlamıştır. 1908 Meşrutiyetin ilanı ile ‘Millî Edebiyat’ hareketinin doğuşu, ilk kez Latin Harfleri’nin kullanılması ile gelişen millileşme çabalarıyla roman, şiir vb eserler Türkçe yazılmaya başlanmıştır. Bu şekilde daha anlaşılır bir hale gelen eserlerin fazlasıyla okunduğu bir döneme evrilmiştir.
Avrupa'da cereyan eden milliyetçilik ve pozitivizm gibi görüşler, Tanzimat ve Islahat Fermanları’nın da getirdiği hürriyet ruhuyla ilk Türk özel gazetesi Tercümanı-ı Ahval'de halk için bir lisan yaratılmasından bahsedilmesine yol açmıştır. Bu bahsedilen halk, Türk Milleti olarak isimlendirilmiştir. Artık Osmanlı aydını; Şinasi, Namık Kemal, Ahmet Vefik Paşa ve Şemsettin Sami gibi öncülerle Türk kimliğini benimsemiş ve yüzyılın sonunda Türk Dili’nde modern sözlükler ile yazmaya başlamıştır.
Şiirde aruzun yerine hece vezni, içerikte halk edebiyatı öğelerini barındırırken halkın sorunları ve yerli yaşam özellikleri ‘Millî Edebiyatı'n temellerini oluşturmuştur. Türkçe'de yabancı sözlerin temizlenmesi, yazımda konuşma dilinin egemen olması, taşra yaşamının gerçekçi bir üslupla edebiyata taşınması gibi özelliklerle bilinen bu devirde Türkçülük ideolojisi edebiyatta ana akım bir unsur olarak gelişirken Batıcılık ideolojisi de bu dönemin bir diğer ana damarını oluşturmuştur.
Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı’nın temellerini oluşturan bu dönem Cumhuriyetin ilanı ile birlikte Harf Devrimi ile Latin Alfabesi’ne geçilerek kısa sürede gerçekleşen Dil Devrimi ile Türk Edebiyatı, ülkedeki diğer modernleşme çabaları ile önemli bir sıçrama gerçekleştirmiştir.
Türkiye Türkçesi ile yazılmaya başlanıp günümüze değin gelen Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı’nı birkaç döneme ayırabiliriz.

3
Yeri gelmişken dilin ülkelerde bir baskı unsuru olarak kullanıldığına da değinmek gerekir, çünkü dil denen olgu kitleleri kontrol etmek, muhalefeti imkânsız kılmak ve gerçeği yeniden şekillendirmek için tarihteki en güçlü totaliter baskı unsurlarından biri olmuştur hep.
Totaliter rejimler, bireylerin sadece ne söyleyeceğini değil, aynı zamanda ne düşüneceğini de kontrol etmek için dili yapısal bir silah olarak kullandığını biliyoruz. Dilin birey ve toplum psikolojisi üzerinde bir baskı aracı olarak kullanılmasının temel yöntemleri ve mekanizmaları vardır ve bunlar oldukça sistematik bir şekilde kullanılır. Düşünceyi sınırlama, oto sansür, zıtlıkları yok etme, anlam kaymaları içeriğin aksine yeni soft kelimelerin kullanımı, propaganda, ötekileştirme ve düşman yaratma şeklinde örnekleyebiliriz.
Bu manada Türk Dili özellikle 1982 Anayasası ile birlikte ve evvelinde devlet politikası haline gelen diğer etnik dillere yasakçı, yok sayıcı tavırlar, aparatlar geliştirilmiştir.
Bu anlamda kullanılan argümanlar içinde milliyetçi, vatan, bayrak gibi söylemlerle toplumu ortaklaşmaya zorlama/yönlendirme söz konusu olabiliyor. Baskıcı rejimler için gerçeğin ne olduğu değil, gerçeğin nasıl adlandırıldığı önemlidir. Dili kontrol eden, toplumun hafızasını, algısını ve geleceğini de kontrol eder algısı hâkimdir. Bu noktada Ludwig Wittgenstein dediği; ‘Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır.’ sözü tam da bunu ifade etmektedir.
Dilin bir baskı unsuru olarak kullanıldığın en somut örneği olarak filolog Victor Klemperer’in gizlice tuttuğu notlarla belgelediği LTI (Üçüncü Reich’ın Dili) terminolojisidir. Klemperer, Nazilerin dili büyük reformlarla değil, kelimeleri ve konuşma kalıplarını zehirli bir doz gibi topluma azar azar enjekte ederek değiştirdiğini söyler.
Tam da bu noktada dilin totoliter bir unsur olarak Edebiyata yansımalarına en iyi örnekler olarak, George Orwell–‘1984’, Margaret Atwood–‘Damızlık Kızın Öyküsü’, Ray Bradbury–‘Fahrenheit 451’i sayabiliriz.
Ancak son yıllarda ülkemizde yaşanan gelişmeler, politik diyalektik, ulusal ve uluslararası konjonktür, başta Kürt dili ve bir çok hak ve özgürlüklere yönelik yapılan baskıcı tutum ve yok saymalar yerini kabul görmelere, yavaş da olsa devlet eliyle kapsayıcı ve yapıcı adımlara bırakmıştır.
Bu kabul görmenin, Batılı demokrasilerde olduğu gibi hukuk ve adaletin sağlam temellere oturtulduğu; sanat ve edebiyata değer veren çağdaş toplumsal düzenin korunduğu; başkalarına ve çağdaş kanunlara saygılı şekilde davrandığı, insanların kendini istediği dilde ve biçimde ifade edebildiği, yaşam biçiminin yasalarla güvence altına alındığı özgür bir ortam, toplumun her kesimine yayılan köklü bir kültür zenginliği yaratacaktır. İbn-i Haldun’un “Adalet mülkün temelidir ve adaletin olmadığı yerde refah barınamaz.” sözündeki yaklaşımla gelir dağılımında adaletin sağlanması, fırsat eşitliğine imkân verilmesi, demokratik uygulamaların genişletilerek farklılıkların ortak bir değer olarak görülmesi de bu zenginliği pekiştirecektir.
Bu açıdan bakıldığında, Anadolu’yu bin yıllardır Anadolu yapan temel unsurlar; barındırdığı farklı dil, inanç ve kimlikler değil midir?
(devam edecek)

Güney