Juniçiro Tanizaki'nin Hayatı ve Eserleri

Juniçiro Tanizaki, 20. yüzyıl modern Japon edebiyatının en büyük kurmaca ustalarından ve üslupçularından biri kabul edilen; Batı dekadansından geleneksel Japon estetiğine uzanan edebi evrimi, Nazlı Kar (Sasameyuki), Bir Aptalın Aşkı (Chijin no Ai), Anahtar (Kagi) ve Çılgın Bir İhtiyarın Günlüğü gibi başyapıtlarında işlediği tutku, erotizm ve estetik fetişizm temaları, Doğu estetiğinin manifestosu sayılan Gölgeye Övgü (In'ei Raisan) adlı denemesi ve Genji'nin Hikâyesi’ni üç ayrı kez modern Japoncaya kazandıran anıtsal emeğiyle tanınan Japon romancı, öykücü ve oyun yazarıdır.

Doğum tarihi ve yeri: 24 Temmuz 1886, Nihonbashi, Tokyo / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 30 Temmuz 1965, Yugawara, Kanagawa / Japonya

Juniçiro Tanizaki’nin Hayatı

Juniçiro Tanizaki, 24 Temmuz 1886 tarihinde Tokyo’nun geleneksel ticaret merkezi Nihonbashi’de, varlıklı bir matbaa işletmecisi ailesinin oğlu olarak dünyaya geldi. Dedesi tüccar sınıfının saygın bir mensubuydu; ancak babasının işleri idare edememesi sonucu aile iflas etti ve Tanizaki’nin çocukluğu maddi sıkıntılar içinde geçti. Zekâsı ve edebiyat yeteneği sayesinde varlıklı bir ailenin evinde çocuklara özel öğretmenlik yaparak eğitim masraflarını karşıladı ve Birinci Tokyo Ortaokulu’nu birincilikle bitirdi.

1908 yılında Tokyo İmparatorluk Üniversitesi’nin Japon Edebiyatı Bölümü’ne girdi; ancak hem dersleri sıkıcı bulması hem de okul harcını ödeyememesi nedeniyle 1911 yılında üniversiteden ayrıldı. Edebi çıkışını, 1910 yılında arkadaşlarıyla kurduğu Shinshichō (Yeni Düşünce Akımları) dergisinde yayımladığı Dövme (Shisei) adlı sansasyonel öyküsüyle yaptı. Dönemin büyük edebiyat otoritesi Nagai Kafū’nun bu öyküyü "Japon edebiyatında eşi benzeri olmayan kusursuz bir tensel güzellik ve stil zaferi" olarak övmesi, yirmi beş yaşındaki Tanizaki’yi bir anda edebiyat dünyasının zirvesine taşıdı.

Gençlik yıllarında geleneksel Japon kültürünü ve ahlakını küçümseyen, Batı’nın bohem ve dekadan yaşam tarzına (Edgar Allan Poe, Baudelaire ve Oscar Wilde estetiğine) tutkuyla bağlanan Tanizaki, Yokohama’da yabancıların yaşadığı semte yerleşti; caz dinledi, dans kurslarına gitti ve sessiz sinema stüdyolarında senaryo yazarlığı yaptı.

1923 yılında meydana gelen ve yüz binden fazla insanın öldüğü Büyük Kanto Depremi, Tanizaki’nin hayatındaki en büyük kırılma noktası oldu. Deprem Tokyo ve Yokohama’daki evini yerle bir edince, yazar Japonya’nın geleneksel kültür kalbi olan Kansai bölgesine (Kyoto, Osaka, Kobe ve Ashiya) göç etti. Bu coğrafi kaçış, onun sanatında da devrim niteliğinde bir zihinsel dönüşüm yarattı: Batı özentisini tamamen terk eden Tanizaki; Osaka lehçesinin müzikal zenginliğini, geleneksel ahşap tapınak mimarisini, Bunraku kukla tiyatrosunu ve Japon estetiğinin derinliklerini yeniden keşfetti.

Özel yaşamı da en az romanları kadar fırtınalı ve cüretkâr geçti. 1915’te evlendiği ilk eşi Chiyo ile yaşadığı uyumsuzluk, edebiyat tarihine "Eş Devri Skandalı" olarak geçen bir olayla sonuçlandı: Şair ve yazar dostu Satō Haruo’nun Chiyo’ya âşık olduğunu öğrenen Tanizaki, 1930 yılında üçünün imzasını taşıyan resmî bir basın bildirisi yayımlayarak Chiyo ile boşandığını ve eski eşinin Satō Haruo ile evleneceğini kamuoyuna duyurdu. Ardından Tomiko adında genç bir kadınla kısa süren bir evlilik yaptı; nihayet 1935 yılında hayatının en büyük aşkı ve edebi ilham perisi olan Matsuko Morita ile evlendi.

Nobel Edebiyat Ödülü’ne 1958’de aday gösterilen; 1960 ve 1964’te kısa listeye kalan büyük usta, 30 Temmuz 1965 tarihinde Kanagawa vilayetine bağlı Yugawara’da 79 yaşında kalp krizinden hayata veda etti. Cenazesi Kyoto’daki tarihi Hōnen-in Tapınağı’na defnedildi.

Juniçiro Tanizaki’nin Edebi Hayatı

Tanizaki’nin elli yılı aşkın yazarlık serüveni iki belirgin döneme ayrılır:

1. Erken Dönem: Batı Dekadansı, Şeytani Kadın (Femme Fatale) ve Fetişizm:
Gençlik yıllarında insan doğasının bastırılmış cinsel güdülerini, mazoşizmi ve ayak fetişizmini cesurca işledi. İlk öyküsü Dövme’de (Shisei, 1910), genç ve saf bir kızın sırtına devasa bir dişi örümcek dövmesi işleyen ustanın, kadının içindeki acımasız ve baştan çıkarıcı gücün uyanışıyla onun ayaklarına kapanan bir köleye dönüşmesini anlattı. 1924 tarihli romanı Bir Aptalın Aşkı (Chijin no Ai / Naomi), sıradan bir şirket memurunun kafe garsonu Naomi’yi kusursuz bir Batılı kadın olarak yetiştirmek istemesini, ancak adım adım onun bencil kaprislerinin, cinsel oyunlarının ve aşağılamalarının esiri haline gelişini anlatan kara mizah yüklü bir başyapıttır.

2. Olgunluk Dönemi: Geleneksel Japon Estetiğine Dönüş ve Başyapıtlar:
1923 depreminden sonra Kansai’ye yerleşen Tanizaki, Doğu estetiğini merkezine alan anıt eserler üretti:

• Gölgeye Övgü (In'ei Raisan, 1933): Yazarın dünyaca ünlü felsefi denemesidir. Batı medeniyetinin her karanlık köşeyi floresan lambalarla, camla ve beyaz fayansla aydınlatan çıplak ışığına karşılık; Japon kültürünün pirinç kâğıdında (shōji), lake kaplarda (urushi), altın varaklı perdelerde ve tapınak loşluğundaki "gölgeyi, karanlığı ve gizemi" yücelten estetik manifestosudur.
• Nazlı Kar (Sasameyuki, 1943–1948): Tanizaki’nin üç ciltlik anıtsal başyapıtıdır (Makioka Kardeşler). II. Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde, Osaka’nın köklü bir tüccar ailesinin dört kız kardeşinin (Tsuruko, Sachiko, Yukiko, Taeko) hayatı ve Yukiko’ya koca arama çabaları üzerinden, modernleşme ve savaşın eşiğinde yok olmakta olan geleneksel aristokratik Japon yaşam tarzının görkemli sonbaharını resmeder. Savaş sırasında militarist sansür tarafından "milli ruha aykırı, lüks düşkünü ve orduya faydasız" bulunarak yasaklanmış; Tanizaki eseri gizlice basarak savaştan sonra tamamlamıştır.
• Sazende Şunkin (Shunkinshō, 1933): Kör, kibirli ve dahi bir müzisyen kadın olan Şunkin ile onun kölesi ve öğrencisi olan Sasuke arasındaki mutlak sadakati ve estetik mazoşizmi işler; Sasuke, sevgilisinin hastalıktan bozulan yüzünü görmemek ve onun güzelliğini zihninde ebedileştirmek için iğneyle kendi gözlerini kör eder.
• İleri Yaş Erotizmi: 1956 tarihli Anahtar (Kagi) ve 1961 tarihli Çılgın Bir İhtiyarın Günlüğü (Fūten Rōjin Nikki) romanlarında; yaşlılıkta bile sönmeyen cinsel tutkuları, röntgenciliği, beden fetişizmini ve ölüm korkusunu kışkırtıcı bir üslupla kaleme almıştır.
• Genji’nin Hikâyesi Çevirisi: Murasaki Şikibu’nun bin yıllık klasiği Genji Monogatari’yi hayatı boyunca üç ayrı kez (1939–1941, 1951–1954 ve 1964–1965) modern Japoncaya baştan sona çevirerek modern Japon edebiyat dilinin inşasında devasa bir rol üstlenmiştir.

Juniçiro Tanizaki'nin Edebi Kişiliği

• Güzelliğe Mutlak Boyun Eğiş (Mazoşist Estetizm): Tanizaki’nin romanlarında ahlak, din ya da toplumsal yasalar güzelliğin karşısında hükümsüzdür. Erkek karakterler genellikle kendilerinden üstün, zalim ve büyüleyici kadın figürlerine tapınarak onların ayakları altında ezilmekten sapkın bir estetik haz alırlar.
• Doğu ile Batı Arasındaki Kültürel Yarılma: Eserlerinde modern Batı tüketim kültürü ile geleneksel Japon zarafetini sürekli karşılaştırır. Bazıları Isırgan Sever (Tade Kuu Mushi, 1928) romanında olduğu gibi, modern insan bu iki dünya arasında sıkışmış ve parçalanmış bir ruhtur.
• Kelimelerin Büyüsü ve Dil Musikisi: Kyoto ve Osaka lehçelerinin melankolik, kıvrımlı ve nezaket dolu ritmini klasik saray diliyle kaynaştırmıştır. Cümleleri uzun, hipnotik ve okuru içine çeken tensel bir dokuya sahiptir.
• Akutagawa ile Tarihi Polemik (1927): Ryunosuke Akutagawa ile girdiği meşhur edebiyat tartışmasında; Akutagawa "olay örgüsü ve kurgusu olmayan, saf içsel hakikate dayanan romanı" (Şiga Naoya tarzını) savunurken, Tanizaki roman sanatının asıl gücünün "mimari kurgu, sürükleyici entrika ve dramatik olay örgüsü" olduğunu savunarak modern roman teorisine yön vermiştir.

Juniçiro Tanizaki’nin Eserleri

Başlıca Roman ve Novellaları:

• Bir Aptalın Aşkı (Chijin no Ai / Naomi, 1924)
• Bazıları Isırgan Sever (Tade Kuu Mushi, 1928–1929)
• Kızıl Girdap (Manji, 1928–1930)
• Sazende Şunkin (Shunkinshō, 1933)
• Sazlıklar Arasında (Ashikari, 1932)
• Kedi, Şōzō ve İki Kadın (Neko to Shōzō to Futari no Onna, 1936)
• Nazlı Kar (Sasameyuki, 1943–1948 – 3 ciltlik başyapıt)
• Anahtar (Kagi, 1956)
• Çılgın Bir İhtiyarın Günlüğü (Fūten Rōjin Nikki, 1961–1962)

Başlıca Öyküleri:

• Dövme (Shisei, 1910)
• Kirin (1910)
• Şeytan (Akuma, 1912)
• Hırsız (Dorobō, 1921)
• Küçük Bir Krallık (1918)

Deneme ve Estetik Metinleri:

• Gölgeye Övgü (In'ei Raisan, 1933 – Doğu estetiği manifestosu)
• Edebiyat Üzerine Düşünceler (Bunshō Tokuhon, 1935)
• Aylaklığın Zevki (In'ei Zasshō, 1934)

Başlıca Çevirileri:

• Genji Monogatari (Murasaki Şikibu’nun başyapıtının modern Japoncaya üç büyük edisyonluk tam çevirisi)

Juniçiro Tanizaki’nin eserleri Türkçede Nazlı Kar (Can Yayınları, çev. Esin Esen), Gölgeye Övgü (Jaguar Kitap ve İthaki Yayınları), Bir Aptalın Aşkı, Anahtar, Çılgın Bir İhtiyarın Günlüğü, Sazende Şunkin ve Kızıl Girdap başlıklarıyla yayımlanmıştır.

Juniçiro Tanizaki Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Tanizaki Ödülü (Tanizaki Jun'ichirō Shō): Yazarın 50. sanat yılı ve ölümü anısına 1965 yılında kurulan bu ödül, Japonya’nın en saygın edebiyat ödüllerinden biridir; Kenzaburō Ōe, Haruki Murakami ve Yōko Ogawa gibi çağdaş devler bu ödülle taçlandırılmıştır.
• Nobel Edebiyat Ödülü adayı (1958): Tanizaki, 1958’de Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterilmiş, 1960 ve 1964’te kısa listeye kalmış; 1965’teki ölümü nedeniyle ödülü alamamış, üç yıl sonra 1968’de Nobel ödülü dostu Yasunari Kawabata’ya verilmiştir.
• Eşini Dostuna Devreden Yazar: 1930 yılında ilk eşi Chiyo’yu, ona âşık olan yakın arkadaşı yazar Satō Haruo’ya resmî bir basın protokolüyle "devretmesi", dönemin Japon basınında yüzyılın en büyük ahlak ve magazin skandalı olarak yankılanmıştır.
• Gölge Felsefesi: Gölgeye Övgü kitabında, Doğu güzelliğinin çıplak ışıktan değil loşluktan ve gölgeden doğduğunu savunurken, geleneksel Japon ahşap tuvaletlerini ve karanlık koridorlarını dünyanın en şiirsel ve felsefi mekânları ilan etmiştir.
• Hōnen-in Tapınağındaki Mezar Taşları: Kyoto’daki mezarında yan yana duran iki doğal kaya bulunmaktadır; birinin üzerine Budist felsefesindeki "Boşluk / Hiçlik" (Kū), diğerinin üzerine ise "Sükûnet / Sessizlik" (Jaku) karakteri kazınmıştır.

Juniçiro Tanizaki'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Biz Doğulular, güzelliği nesnenin kendisinde değil; gölgelerin yarattığı desende, ışık ile karanlığın karşılaşmasında ararız. Batı ışığı kovalar; biz ise gölgenin huzurlu koynuna sığınırız." (Gölgeye Övgü)
• "Lake bir kâsenin içindeki çorba, ancak loş bir odanın karanlığında parıldayan siyah lake yüzeyden içildiğinde gerçek lezzetine kavuşur. Onu floresan bir ışık altında parlattığınızda ruhunu öldürürsünüz." (Gölgeye Övgü)
• "Güzellik, acı çekmeye razı olduğun anda seni esir alan ve kölesi olmaktan gurur duyduğun tek efendidir." (Dövme)
• "Bir kadını kusursuz bir Batılı bebek gibi baştan yaratmak istedim; ama sonunda kendi ellerimle kurduğum o tapınağın içinde kurban edilen çaresiz bir kâfirden farksız kaldım." (Bir Aptalın Aşkı)
• "İnsan gençken tüm dünyayı değiştirebileceğine inanır; yaşlandığında ise tek arzusunun güzel bir kadının ayaklarına dokunup sessizce ölmek olduğunu fark eder." (Çılgın Bir İhtiyarın Günlüğü)
• "Gerçek zarafet, çiçeklerin en gür açtığı bahar günü değil; kiraz ağacının son taçyaprağının sessizce toprağa süzüldüğü o nazlı kış eşiğidir." (Nazlı Kar)
• "Gözlerimi kör ettim, çünkü dünyanın kaba ışığı onun hayalimdeki kusursuz güzelliğini kirletiyordu. Şimdi zifiri karanlığın içinde onu her zamankinden daha net görüyorum." (Sazende Şunkin)