Ryunosuke Akutagawa'nın Hayatı ve Eserleri

Ryunosuke Akutagawa, Taişo Dönemi Japon edebiyatının öne çıkan öykücülerindendir. Akutagawa; Orta Çağ Japon vakayinamelerini modern psikolojiyle yeniden yorumladığı Raşomon, Burun, Cehennem Perdesi, Örümcek İpi ve Korulukta adlı başyapıtlarıyla dünya öykü sanatında çığır açmıştır.

Doğum tarihi ve yeri: 1 Mart 1892, Kyōbaşi, Tokyo, Japonya

Ölüm tarihi ve yeri: 24 Temmuz 1927, Tabata, Tokyo, Japonya

Ryunosuke Akutagawa’nın Hayatı

Ryunosuke Akutagawa, 1 Mart 1892 tarihinde Tokyo'nun Kyōbaşi semtinde sütçülük yapan Toşizo Niihara ile Fuku çiftinin oğlu olarak dünyaya geldi. Çin takvimine göre Ejderha Yılı, Ejderha Ayı, Ejderha Günü ve Ejderha Saatinde doğduğu için kendisine "Ejderhanın Oğlu" anlamına gelen Ryūnosuke adı verildi. Doğumundan yaklaşık yedi ay sonra annesi ağır bir akıl hastalığına (şizofreni) yakalandı. Bunun üzerine küçük Ryunosuke, Tokyo Belediyesi Bayındırlık Müdürü olan dayısı Miçiaki Akutagawa tarafından evlat edinildi ve onun soyadını aldı (annesinin 1902'deki ölümünden sonra öz babasının kız kardeşi Fuki, dayısıyla evlenerek onu büyüttü). Annesinin deliliğinin kendisine de miras kaldığı korkusu, Akutagawa'nın yaşamı boyunca zihnini kemiren en büyük kâbus oldu.

Dayısının köklü Edo kültürüne, klasik Çin şiirine, haikuya ve geleneksel Japon resmine düşkün ailesi içinde büyüyen Akutagawa, küçük yaştan itibaren hem Doğu klasiklerini hem de Avrupa edebiyatını (Anatole France, Guy de Maupassant, Edgar Allan Poe, Fyodor Dostoyevski, Nikolay Gogol, Charles Baudelaire ve August Strindberg) yutarcasına okudu.

1910 yılında girdiği seçkin Birinci Yüksekokulda (İçikō) ileride ömür boyu en yakın dostu olacak yazar ve yayımcı Kan Kikuçi ile sınıf arkadaşı oldu. 1913 yılında Tokyo İmparatorluk Üniversitesi İngiliz Edebiyatı Bölümüne girdi ve 1916 yılında İngiliz şairi ve tasarımcısı William Morris üzerine hazırladığı tezle yirmi kişilik sınıfta ikinci olarak mezun oldu.

Mezuniyetinin ardından Aralık 1916'da Yokosuka'daki Deniz Mühendisliği Okulunda sözleşmeli İngilizce öğretmeni olarak göreve başladı. Şubat 1918'de Deniz Kuvvetleri Binbaşısı Tsukamoto'nun kızı Fumi Tsukamoto ile evlendi ve bu evlilikten üç oğlu (aktör Hiroşi Akutagawa, İkinci Dünya Savaşı'nda Burma'da hayatını kaybeden Takaşi ve ünlü besteci Yasuşi Akutagawa) dünyaya geldi.

Mart 1919'da öğretmenlikten ayrılarak Osaka Mainiçi Şimbun gazetesine tam zamanlı yazar olarak girdi. Gazete tarafından Mart–Temmuz 1921 tarihleri arasında dört aylığına muhabir olarak Çin’e gönderildi; Şanghay, Nankin ve Pekin'i kapsayan bu yorucu yolculuk sırasında yakalandığı dizanteri, bronşit, kronik uykusuzluk ve mide rahatsızlıkları sağlığını kalıcı olarak bozdu.

1923 Büyük Kanto Depremi'nin yıkımı, kız kardeşinin kocasının borç yüküyle intihar etmesi (Ocak 1927) ve onun geride kalan ailesinin geçim sorumluluğunun da Akutagawa'nın omuzlarına binmesi, yazarın sinirsel çöküntüsünü hızlandırdı. Görsel sanrılar (görme alanında beliren yarı saydam dönen dişli çarklar) ve delirme korkusuyla boğuşan Ryunosuke Akutagawa, 24 Temmuz 1927 şafağında Tokyo'nun Tabata semtindeki evinde yüksek dozda uyku ilacı (Veronal / barbital) alarak 35 yaşında yaşamına son verdi ve Somei Mezarlığı'na defnedildi.

Ryunosuke Akutagawa’nın Edebi Hayatı

Ryunosuke Akutagawa, 1914 yılında üniversite arkadaşları Kan Kikuçi ve Masao Kume ile birlikte çıkardığı üçüncü Şinşişō (Yeni Düşünce Akımları) dergisinde önce Anatole France ve W. B. Yeats çevirileriyle, ardından Yaşlılık (Rōnen) adlı ilk öyküsüyle göründü.

Kasım 1915'te Teikoku Bungaku dergisinde yayımladığı Raşomon (Raşōmon), yazarın ilk başyapıtı oldu. 12. yüzyıl klasik Japon öykü derlemesi Konjaku Monogatarışu’daki (Şimdi Geçmişte Kalan Öyküler) kısa bir anlatıdan yola çıkan öykü; yıkık Kyoto kapısı Raşomon'un üst katında yağmurun dinmesini bekleyen işsiz bir uşağın, hayatta kalabilmek için ölülerin saçlarını yolup peruk yapan yaşlı bir kadını gördükten sonra kendi ahlaki tereddüdünü yenerek kadının sırtındaki giysiyi soyup karanlığa karışmasını anlatır.

Şubat 1916'da yine Konjaku Monogatarışu’dan esinlenerek yazdığı ve Nikolay Gogol’ün Burun öyküsüyle de akrabalık taşıyan Burun (Hana), çenesine kadar sarkan dev burnuyla alay edilmesinden kurtulmak isteyen rahip Zençi Naigu'nun burnunu küçülttükten sonra insanların bu kez onunla daha acımasızca alay etmesini işleyerek insan kibrini ve izleyici zalimliğini çözümledi. Aynı yıl yayımladığı Patates Lapası (İmogayu), bir ömür boyu doyasıya patates lapası yeme hayaliyle yaşayan silik bir samurayın, hayali gerçekleştiğinde arzusunun nasıl anlamsızlaştığını gösterdi.

1918 yılında sanat ile ahlak arasındaki çatışmayı en uç noktada sorguladığı Cehennem Perdesi (Jigokuhen) yayımlandı. Korkunç bir "Cehennem Paravanı" siparişi alan kibirli saray ressamı Yoşihide'nin, yanan bir araba içindeki soylu bir kadını resmedebilmek için derebeyinden gerçek bir arabanın yakılmasını istemesini, arabanın içine kendi öz kızının bağlandığını gördüğü halde tablosunu tamamlamak uğruna kızının diri diri yanışını tuvale geçirmesini ve eseri bitirdikten sonra kendini asmasını anlatan bu novella, estetizmin trajik sınırlarını çizdi. Aynı yıl Budist merhamet ve insan bencilliği üzerine kurulu iki sayfalık meseli Örümcek İpi’ni (Kumo no İto, 1918) ve Hristiyan misyonerlerin 16. yüzyıl Japonya'sına getirdiği efsaneleri konu alan Şehit (Hōkyōnin no Şi, 1918) öyküsünü yayımladı.

1922’de yayımlanan Korulukta / Çalılıklar Arasında (Yabu no Naka), modernist dünya edebiyatının en etkili metinlerinden biri oldu. Bambu koruluğunda ölü bulunan bir samurayın cinayetini; haydut Tajōmaru, samurayın karısı, medyum aracılığıyla konuşan samurayın ruhu ve diğer tanıkların birbirini tamamen yalanlayan yedi farklı ifadesi üzerinden sunan öyküde yazar hiçbir sonuca varmaz ve okurun tanıklıkların güvenilirliği üzerine düşünmesine yol açar (1950 yılında yönetmen Akira Kurosawa, Akutagawa'nın Raşomon ve Korulukta öykülerini birleştirerek sinema tarihinin başyapıtlarından Raşomon filmini çekmiş; psikoloji ve hukuk literatürüne "Raşomon Etkisi" kavramını kazandırmıştır).

Ömrünün son yılında (1927), edebiyatta olay örgüsünün gerekliliği konusunda Juniçiro Tanizaki ile ünlü bir kuramsal tartışmaya girdi ve kendi içsel çöküşünü yansıtan üç sarsıcı eser bıraktı:

• Mart 1927'de yayımlanan Kappa, bir akıl hastasının ("23 Numaralı Hasta") Japon folklorundaki su cinleri olan "Kappa"ların yeraltı ülkesine düşüşünü anlatan Swiftvari bir hiciv novellasıdır; Kappa ülkesinde bebekler doğmadan önce babaları tarafından dünyaya gelmek isteyip istemedikleri sorulur, işten çıkarılan işçiler ise etleri yenmek üzere kesilir.
• Ölümünden sonra basılan Dişli Çarklar (Haguruma, 1927) ve elli bir kısa fragmandan oluşan Bir Delinin Hayatı (Aru Ahō no İşşō, 1927) ise gerçeklikle sanrı arasındaki sınırın silindiği bilinçaltı edebiyatının zirvesi oldu. İntihar notunda kendi durumunu tanımlamak için kullandığı "belirsiz bir huzursuzluk" (bonyari şita fuan) ifadesi, iki savaş arası dönem Japon aydınlarının ruh halini özetleyen tarihsel bir deyime dönüştü.

Ryunosuke Akutagawa'nın Edebi Kişiliği

• "Yeni Gerçekçilik" (Şin-şiçōha) ve "Ben-Romanı"na Karşı Kurmaca: Döneminde egemen olan ve yazarın özel hayatını olduğu gibi kâğıda döken Japon Natüralizmine ve "Ben-Romanı"na (şişōsetsu) uzun süre direnmiş; tarihsel mesafeyi, kusursuz biçimi ve entelektüel kurguyu savunan "Yeni Gerçekçilik" akımının önderi olmuştur.
• Tarihsel Vakayinamelerin Modern Psikolojik Yorumu: Konjaku Monogatarışu ve Uji Şūi Monogatari gibi 12.–13. yüzyıl derlemelerinden aldığı eski olay örgülerini (ōçōmono), sadece egzotik bir dekor olarak kullanmış; o tarihsel kostümlerin içindeki insanların günümüz insanıyla birebir aynı kibir, korku ve bencillikle hareket ettiğini göstermiştir.
• Çoklu Bakış Açısı ve Hakikatin Göreliliği (Raşomon Etkisi): Korulukta öyküsünde görüldüğü üzere öyküdeki tanıkların çelişkili anlatımlarını kullanarak okuru hakikatin nasıl kurulduğu üzerine düşünmeye yöneltir.
• "Kurgusuz / Olay Örgüsüz Öykü" ve Şiirsel Fragmanlar: 1927'de Juniçiro Tanizaki ile yürüttüğü tartışmada savunduğu üzere, yaşamının son döneminde dramatik olay örgüsünü terk ederek Dişli Çarklar ve Bir Delinin Hayatı’nda doğrudan sinir uçlarına dokunan şiirsel-fragmanter bir anlatıma yönelmiştir.

Ryunosuke Akutagawa’nın Eserleri

Ünlü Kısa Öyküleri ve Novellaları:

• Raşomon (Raşōmon, 1915)
• Burun (Hana, 1916)
• Patates Lapası (İmogayu, 1916)
• Mendil (Hankaçi, 1916)
• Tütün ve Şeytan (Tabako to Akuma, 1916)
• Kesa ve Morito (Kesa to Morito, 1918)
• Örümcek İpi (Kumo no İto, 1918)
• Cehennem Perdesi / Cehennem Tablosu (Jigokuhen, 1918)
• Şehit (Hōkyōnin no Şi, 1918)
• Mandalinalar (Mikan, 1919)
• Ejderha (Ryū, 1919)
• Büyücü (Majutsu, 1920)
• Sonbahar Dağı (Şūzanzu, 1921)
• Korulukta / Çalılıklar Arasında (Yabu no Naka, 1922)
• Altı Köşeli Paravanın Arkasında (1922)
• Kappa (1927 — hiciv novellası)
• Serap (Şinkirō, 1927)
• Dişli Çarklar (Haguruma, 1927)
• Bir Delinin Hayatı (Aru Ahō no İşşō, 1927)

Deneme, Aforizma ve Gezi Kitapları:

• Bir Cücenin Sözleri (Şuju no Kotoba, 1923–1925 — aforizmalar)
• Çin Gezisi Güncesi (Şina Yūki, 1925)
• Edebi, Fazlasıyla Edebi (Bungeiteki na, Amari ni Bungeiteki na, 1927)
• Batının Adamı (Saiho no Hito, 1927 — İsa'nın yaşamı üzerine ölümünden bir gece önce tamamladığı denemesi)

Ryunosuke Akutagawa'nın eserleri Türkçede farklı seçkiler hâlinde yaygın biçimde basılmıştır. Raşomon ve Diğer Öyküler (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İthaki Yayınları, Can Yayınları, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi), Kappa, Cehennem Perdesi, Dişli Çarklar ve Bir Delinin Hayatı gibi eserleri doğrudan Japoncadan ve İngilizceden yapılan çevirilerle Türk okuruyla buluşmuştur.

Ryunosuke Akutagawa Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Japonya'nın En Prestijli Edebiyat Ödülü Onun Adını Taşır: Akutagawa'nın en yakın dostu ve Bungeişunjū dergisinin kurucusu Kan Kikuçi, arkadaşının anısını yaşatmak amacıyla 1935 yılında Akutagawa Ödülü’nü (Akutagawa Ryūnosuke Şō) başlatmıştır. Yılda iki kez yükselen yeni yazarlara verilen bu ödül, günümüzde Japonya'nın en saygın edebi ödülüdür (Kobo Abe, Kenzaburo Oe, Ryu Murakami, Yoko Tawada, Yoko Ogawa ve Sayaka Murata gibi isimler bu ödülle tanınmıştır).
• Akira Kurosawa ve "Raşomon Etkisi": Akira Kurosawa'nın 1950 yılında Akutagawa'nın Raşomon (mekân ve atmosfer) ile Korulukta (olay örgüsü) öykülerini birleştirerek çektiği Raşomon filmi, 1951 Venedik Film Festivali'nde Altın Aslan ve Akademi Onur Ödülü kazanarak Japon sinemasını dünyaya tanıtmış; aynı olaya tanık olan kişilerin birbirinden tamamen farklı ve çelişkili ifadeler vermesi olgusu "Raşomon Etkisi" adıyla sosyal bilimlere yerleşmiştir.
• Kappa’daki Doğum Öncesi Rıza Sahnesi: Kappa novellasındaki en ünlü sahnelerden birinde, doğmak üzere olan bebek Kappa'ya babası anne karnına ağzını dayayarak "Bu dünyaya doğmak istiyor musun, iyice düşün!" diye sorar; bebek ise "Doğmak istemiyorum; her şeyden önce babamın akıl hastalığı kalıtsal, üstelik yalnız kendi çıkarını düşünen Kappa varoluşunun kötü bir şey olduğuna inanıyorum!" yanıtını verir ve anne karnında yok olur.

Ryunosuke Akutagawa'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "İnsan hayatı, Baudelaire'in tek bir dizesine bile değmez." (Bir Delinin Hayatı)

• "İnsan kalbinde birbiriyle çelişen iki duygu aynı anda bulunur. Kuşkusuz başkasının felaketine üzülmeyen kimse yoktur; ama o kişi bu felaketi bir kez atlatmaya görsün, içimizde tuhaf bir eksiklik, hatta gizli bir hoşnutsuzluk belirir ve onu yeniden aynı felaketin içinde görmek isteriz." (Burun)

• "Bencillik olmadan insanın hayatta kalması imkânsızdır; yaşlı kadın ölülerin saçlarını yolarken de, uşak kadının sırtındaki kimonoyu çekip alırken de aynı 'açlıktan ölmeme' bahanesine sığınıyordu. Dışarıda ise yalnızca zifiri karanlık bir gece vardı." (Raşomon)

• "Cehennem dedikleri yer uzaklarda değil, insanın kendi kibrinin ve bencilliğinin içindedir; Kandata örümcek ipine yalnız kendisi tutunmak istediği anda ip tam ortasından koptu." (Örümcek İpi)

• "Vicdan dediğimiz şey çoğu zaman korkumuzun giydiği şık bir elbiseden başka bir şey değildir." (Bir Cücenin Sözleri)

• "Doğa, bizi deliliğe ya da ölüme sürüklemeden önce gözümüzün önünde yarı saydam dişli çarklar döndürmeye başlar; başım ağrıyor, acaba bu dünyada bana sessizce uyuyabileceğim bir köşe yok mu?" (Dişli Çarklar)

• "Özgür irade ile kader arasındaki ilişki, karanlıkta uçan bir uçağın pervanesi gibidir: Uçak kendi gücüyle uçar ama hangi rüzgârın onu nereye savuracağını asla seçemez." (Bir Cücenin Sözleri)