Kamo no Çomei'nin Hayatı ve Eserleri

Kamo no Chōmei, Heian döneminde yaşamış bir Japon şair, yazar ve keşiş.

Doğum tarihi ve yeri: Yaklaşık 1153; kaynaklarda 1153 veya 1155 olarak farklı verilir, Kyoto / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 1216; ölüm yeri ve koşulları bilinmiyor.

Kamo no Çomei, Heian döneminin sonu ile Kamakura döneminin başında yaşamış; başkent Kyoto’da tanık olduğu büyük felaketleri, yangınları, depremleri ve siyasi çöküşü anlattıktan sonra dünyadan el çekerek dağdaki bir kenarı yaklaşık 3 metre, yaklaşık 9 m² büyüklüğündeki küçük bir kulübede sürdürdüğü münzevi yaşamı felsefi bir dille kaleme aldığı başyapıtı Hōjōki (Bir Kulübenin Notları) ile tanınan Japon edebiyatının usta şairi, yazarı, müzisyeni ve Budist keşişidir.

Kamo no Çomei’nin Hayatı

Kamo no Çomei, yaklaşık 1153 yılında (kaynaklarda 1153 veya 1155 olarak geçer) Kyoto’nun en kutsal ve kadim Şinto tapınaklarından Kamo Tapınağı’nın (Kamo Mioya / Shimogamo) başrahibi Kamo no Nagatsugu’nun ikinci oğlu olarak dünyaya geldi. Ailesinin köklü dinsel konumu sayesinde çocukluğundan itibaren saray seçkinlerinin sahip olduğu ayrıcalıklı bir ortamda büyüdü; klasik Çin ve Japon şiirinin (waka) yanı sıra geleneksel telli çalgılar olan koto ve biwa çalmakta olağanüstü bir ustalık kazandı.

Ancak yirmili yaşlarının başındayken babasının aniden vefat etmesi, Çomei’nin hayatındaki felaketler zincirinin başlangıcı oldu. Kamo Tapınağı’nın alt kolu olan Kawai Tapınağı’nın başrahipliği makamı için girdiği aile içi veraset mücadelesini kaybetti. Şiir yeteneğine hayran olan Emekli İmparator Go-Toba’nın desteğini alarak saray Şiir Dairesi’ne (Wakadokoro) atandı ve Go-Toba onu yeniden Kawai Tapınağı başrahipliğine aday gösterdi; ancak akrabalarının entrikaları ve sert muhalefeti sonucu bu makama yine ulaşamadı.

Bu kişisel hayal kırıklıklarının yanı sıra Çomei, başkent Kyoto’nun art arda yaşadığı kıyamet benzeri beş büyük tarihsel felakete bizzat tanıklık etti:

1. 1177 Büyük Angen Yangını: Başkentin üçte birini ve sarayları birkaç saat içinde küle çevirdi.
2. 1180 Büyük Kasırgası: Şehirdeki yüzlerce konağı ve evi kâğıt gibi havaya savurarak yerle bir etti.
3. 1180 Başkentin Fukuhara’ya Taşınması: Taira klanının kararıyla Kyoto aniden terk edildi; halk büyük bir panik ve kaos içinde şehri boşaltmak zorunda kaldı.
4. 1181–1182 Büyük Yōwa Kıtlığı: İki yıl süren kuraklık sonucu başkent sokakları açlıktan ölen kırk iki binden fazla insanın cesediyle dolup taştı.
5. 1185 Büyük Genryaku Depremi: Dağları yerinden oynatan, tapınakları yıkan ve toprağı yaran devasa deprem, insanların yeryüzündeki tüm sığınaklarını yıktı.

Dünyevi makamların ikiyüzlülüğünden ve hayatın ne denli kırılgan olduğundan derin bir dehşete kapılan Çomei, 1204 yılında, elli yaşındayken saçlarını kazıtıp Budist keşiş oldu ve Ren'in adını aldı. Dünyadan tamamen el çekerek önce Ohara ormanlarına çekildi; ardından Kyoto’nun güneyindeki Hino Dağı eteklerinde kendi elleriyle bir kenarı yaklaşık 3 metre, alanı yaklaşık 9 m² büyüklüğünde taşınabilir küçük ahşap bir kulübe inşa etti.

Hayatının son on iki yılını bu kulübede; yalnızca birkaç Budist kutsal metni, duvara astığı sazları (biwa ve koto) ve dağın sükûnetiyle baş başa geçirdi. 1212 yılında başyapıtı Hōjōki’yi tamamlayan Çomei, 1216 yılında hayatını kaybetti; ölüm yeri ve koşulları bilinmiyor.

Kamo no Çomei’nin Edebi Hayatı

Kamo no Çomei, Sei Şonagon’un Yastıkname’si ve Yoshida Kenkō’nun Tsurezuregusa’sı ile birlikte Japon edebiyatında Zuihitsu (serbest deneme/fragman) ve "münzevi edebiyatı" (sōan bungaku) geleneğinin üç büyük doruğundan birini kurmuştur.

1212 yılında kaleme aldığı Hōjōki (方丈記 / Bir Kulübenin Notları), modern okurlar tarafından minimalizmle ilişkilendirilen bir eser olarak değerlendirilir. Eser iki karşıt bölümden oluşur:

• İlk Bölüm: Başkent Kyoto’da tanık olduğu beş büyük felaketin (yangın, kasırga, başkentin terk edilişi, kıtlık ve deprem) son derece nesnel, sarsıcı ve tarihsel bir dille aktarımıdır. Çomei, insanların biriktirdikleri servetlerin, ihtişamlı konakların ve makam hırslarının doğanın tek bir hamlesiyle nasıl birer kül yığınına dönüştüğünü sergiler.
• İkinci Bölüm: Hino Dağı’ndaki bir kenarı yaklaşık 3 metre, yaklaşık 9 m² büyüklüğündeki kulübesinde kurduğu sade, gösterişsiz ve doğayla bütünleşmiş yaşamın övgüsüdür. Kendi kendine yaktığı ateş, topladığı dağ meyveleri, yakındaki bir köylü çocuğuyla yaptığı dağ yürüyüşleri ve çaldığı müzik eşliğinde içsel huzuru nasıl bulduğunu anlatır.

Çomei ayrıca waka şiiri alanında dönemin en saygın teorisyenlerinden biriydi. 1211 civarında tamamladığı Mumyōshō (無名抄 / İsimsiz Notlar), Japon şiir kuramı ve poetikasının en önemli başvuru kaynağıdır. Şair bu eserde, Japon estetiğinin en derin kavramlarından biri olan ve söylenmemiş olanın ardındaki gizemli derinliği ifade eden Yūgen kavramını sistemleştirmiş; şiirin kelimelerin ötesinde yarattığı yankıyı incelemiştir. Şiirleri, İmparator Go-Toba’nın emriyle hazırlanan dönemin büyük antolojisi Shin Kokin Wakashū’da yer almıştır.

Yazarın bir diğer önemli eseri ise 1215 civarında derlediği Hosshinshū’dur (発心集 / Uyanış Hikâyeleri). Bu eserde, dünyevi hırslarını terk ederek kendini dine ve inzivaya adayan keşişlerin, münzevilerin ve sıradan insanların ibretlik hikâyelerini (setsuwa) toplamıştır.

Kamo no Çomei'nin Edebi Kişiliği

• "Mujō" (Evrensel Geçicilik) Düşüncesi: Çomei’nin felsefesinin merkezinde Budist mujō (fânilik, hiçbir şeyin kalıcı olmadığı gerçeği) ilkesi yer alır. Eserin ünlü açılışındaki su ve köpük metaforunda olduğu gibi; insan hayatı ve kurduğu tüm yapılar akan nehirde anlık olarak belirip kaybolan kabarcıklardan ibarettir.
• Minimalizm ve Mülkiyetsizlik Özgürlüğü: Amerikalı yazar Henry David Thoreau’dan altı buçuk asır önce, mülkiyetin insan ruhuna bir esaret getirdiğini savunmuştur. Eşyayı ve mekânı küçültmek, korkuları ve endişeleri yok etmenin tek yoludur. Kulübesi taşınabilir bir yapıda tasarlanmıştır; yani hiçbir yere kök salmayan, dünyaya bağlanmayan göçebe bir ruha sahiptir.
• Gözlemci Soğukkanlılığı ve İçten Özeleştiri: Şehirdeki ölümleri ve sefaleti bir felaket muhabiri gibi acımasız bir dürüstlükle kaydeder. Eserin sonunda ise kendi münzevi hayatını bile sorgulayarak; "Bu kulübemi ve yalnızlığımı bu kadar çok sevmem bile acaba bu dünyaya duyduğum gizli bir kibir ve takıntı mıdır?" diyebilecek kadar yüksek bir ahlaki hesaplaşma sergiler.
• "Yūgen" Estetiği (Sessizliğin Yankısı): Şiirde ve düzyazıda süslü söz sanatlarını reddeder; doğanın çıplak sesini (rüzgâr, yağmur, su sesi) ve kelimelerin ardında bıraktığı derin sükûneti esas alır.

Kamo no Çomei’nin Eserleri

Başlıca Kitapları:

• Hōjōki (方丈記 / Bir Kulübenin Notları, 1212)
• Mumyōshō (無名抄 / İsimsiz Notlar, y. 1211 – Şiir Eleştirisi ve Poetikası)
• Hosshinshū (発心集 / Uyanış Hikâyeleri, y. 1215 – Budist Kıssalar Derlemesi)
• Kamo no Chōmei Shū (Kamo no Çomei Şiir Külliyatı)

Kamo no Çomei’nin başyapıtı Hōjōki, Türkçede Bir Kulübenin Notları ve Kulübemden Notlar başlıklarıyla Doğu klasikleri dizilerinde, felsefe derlemelerinde ve minimalizm üzerine yazılan kaynaklarda yer bulmuştur.

Kamo no Çomei Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Doğu'nun Thoreau'su: Henry David Thoreau’nun 1854’te Massachusetts ormanlarındaki göl kenarında kurduğu kulübede yazdığı Walden adlı eserinin felsefi ve mekânsal öncülü, Kamo no Çomei tarafından 1212 yılında Hino Dağı’ndaki kulübede yazılmıştır.
• Kulübenin ölçüsü: Bir kenarı yaklaşık 3 metre, alanı yaklaşık 9 m² olarak aktarılır. Çomei kulübesini gerektiğinde sökülüp bir öküz arabasına yüklenebilecek ve başka bir vadiye kurulabilecek şekilde portatif olarak inşa etmiştir.
• Kyoto’nun Felaket Kroniği: Hōjōki, 12. yüzyılın sonunda Heian düzeninin çöküp samurayların (Kamakura Şogunluğu) iktidara geldiği kaos yıllarındaki Japonya’nın en canlı tarihsel belgesidir; özellikle kıtlık sırasında ölen anne ve bebeklerin dramı dünya edebiyatının en sarsıcı sayfaları arasındadır.
• Sazını Yanından Ayırmayan Keşiş: Kulübesindeki yegâne eşyalar duvara astığı bir koto ve bir biwa (Japon udu) idi; inzivadayken bile müziği ruhun tanrılarla ve doğayla kurduğu en saf köprü olarak görmüştür.
• Zuihitsu’nun Üç Büyük Anıtı: Japon kültüründe serbest deneme türünün kutsal üçlüsü şunlardır: Sei Şonagon’un Yastıkname’si, Kamo no Çomei’nin Hōjōki’si ve Yoshida Kenkō’nun Tsurezuregusa’sı (Boş Vakit Notları).

Kamo no Çomei'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Akan nehrin akışı hiç durmaz, ama akan sular asla aynı su değildir. Durgun sularda yüzen köpükler bir yandan kaybolurken bir yandan yeniden oluşur; hiçbiri sonsuza dek öylece kalamaz. İnsanlar ve bu dünyadaki meskenleri de tıpkı böyledir." (Hōjōki – Açılış cümlesi)
• "Sabah doğan insan akşam ölüyor; arkasında bıraktığı ev ise tek bir kıvılcımla kül olup gidiyor. Kimin için bu bitmek bilmez hırs, neyin peşinde koşuyoruz bunca telaşla?" (Hōjōki)
• "Görkemli bir konakta yaşamak korku doğurur; hırsızdan korkarsın, yangından korkarsın, düşmandan korkarsın. Oysa bu küçük kulübede beni incitecek hiçbir şey yok; çünkü kaybedecek tek bir nesnem bile yok." (Hōjōki)
• "Balıklar su azaldığında çırpınır; kuşlar ağaç kesildiğinde sığınacak dal arar. İnsan da böyledir; hırsların ve kalabalıkların ortasında ruhu her geçen gün biraz daha boğulur." (Hōjōki)
• "Dağda geçen günlerimde tek dostum rüzgârın fısıltısı, pencereme vuran ay ışığı ve duvardaki sazımdır. Onlar benden ne bir yalan bekler, ne de bana ihanet eder." (Hōjōki)
• "Ama yine de bazen durup kendime soruyorum: Bu kulübemi ve yalnızlığımı bu kadar çok sevmem bile acaba bu dünyaya duyduğum gizli bir bağlılık mıdır?" (Hōjōki)