Ki no Tsurayuki'nin Hayatı ve Eserleri

Ki no Tsurayuki, Japonya'da Heian döneminde yaşamış bir Japon şair, hattat ve yazardı.

Doğum tarihi ve yeri: Yaklaşık 872, Heian-kyō (günümüzdeki Kyoto) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 10. yüzyıl ortaları, Heian-kyō (Kyoto) / Japonya

Ki no Tsurayuki, Heian döneminde İmparator Daigo’nun fermanıyla hazırlanan ilk resmî imparatorluk şiir antolojisi Kokin Wakashū’nun (Kokinşū) baş derleyicisi ve esere yazdığı ünlü Kana Önsözü (Kana-jo) ile Japon edebiyat eleştirisinin kurucusu kabul edilen; aynı zamanda Japon düzyazı ve günlük edebiyatının (nikki bungaku) ilk büyük başyapıtı Tosa Günlüğü’nün (Tosa Nikki) yazarı olan, "Otuz Altı Şiir Ölümsüzü"nden biri ve Heian dönemi dil devriminin öncüsü Japon şair, yazar ve bürokrattır.

Ki no Tsurayuki’nin Hayatı

Ki no Tsurayuki, yaklaşık 9. yüzyılın ikinci yarısında başkent Heian-kyō’da (Kyoto), Nara döneminde imparatorluk sarayının en nüfuzlu klanlarından biri olan ancak 9. yüzyılda Fujiwara ailesinin iktidarı tekelleştirmesiyle siyasi ağırlığını kaybeden soylu Ki klanına mensup saray görevlisi Ki no Mochiyuki’nin oğlu olarak dünyaya geldi. Klanının siyasi gerileyişi nedeniyle Tsurayuki, hayatı boyunca üst düzey bakanlık makamlarına yükselemedi; ancak şiir, kaligrafi ve estetik alanındaki üstün dehası sayesinde saray entelektüelleri arasında tartışmasız bir otorite haline geldi.

Genç yaşta saray şiir yarışmalarında (uta-awase) gösterdiği başarılarla dikkat çekti. 905 yılında, otuzlu yaşlarının başındayken İmparator Daigo tarafından Japon edebiyatının ilk resmî imparatorluk şiir antolojisini derlemekle görevlendirilen dört büyük saray şairinden (Ki no Tomonori, Ōshikōchi no Mitsune, Mibu no Tadamine ve Ki no Tsurayuki) biri oldu. Heyetin başkanı olan kuzeni Ki no Tomonori’nin erken ölümü üzerine projenin tek başına baş derleyicisi ve lideri konumuna yükseldi.

Saray bürokrasisinde Kütüphane Dairesi memurluğu ve İçişleri Bakanlığı görevlerinde bulunduktan sonra, 930 yılında Shikoku adasının güney ucundaki dağlık ve ücra Tosa vilayetine vali (Tosa no kami) olarak tayin edildi. Dört yıl süren valilik görevi sırasında bölgeyi adaletle yönetti; ancak Tosa’da geçirdiği yıllar, çok sevdiği küçük kızını burada hastalıktan kaybetmesi nedeniyle hayatının en büyük acısına sahne oldu.

935 yılının başında valilik görev süresi dolunca ailesi ve maiyetiyle birlikte deniz yoluyla başkent Kyoto’ya dönmek üzere yola çıktı. Fırtınalarla, korsan tehlikesiyle ve deniz tutmalarıyla geçen 55 günlük bu çileli dönüş yolculuğunu, dünya edebiyatının ilk kurgusal seyahat günlüğü olan Tosa Günlüğü (Tosa Nikki) ile ölümsüzleştirdi.

Başkente döndükten sonra Saray Marangozluk ve İnşaat Dairesi Başkanlığı (Moku-no-kami) gibi saygın idari görevleri yürüten büyük usta, ömrünün sonuna kadar şiir yarışmalarına hakemlik yaptı, imparatorluk ailesine şiir dersleri verdi ve 10. yüzyıl ortalarında Kyoto’da hayatını kaybetti; kesin tarih ve yaşı kaynaklarda değişiklik gösterir. Mezarı, Kyoto ile Biwa Gölü arasında uzanan kutsal Hiei Dağı’nın eteklerinde, Sakamoto mevkiinde bulunmaktadır.

Ki no Tsurayuki’nin Edebi Hayatı

Ki no Tsurayuki’nin Japon kültür tarihindeki yeri, Heian döneminde milli dilin ve yerli estetiğin Çin kültürel hegemonyasından bağımsızlığını ilan ettiği büyük dönüm noktasıyla doğrudan örtüşür.

905 yılında tamamlanan 20 ciltlik ve 1.111 şiirlik Kokin Wakashū (古今和歌集 / Eski ve Yeni Zamanların Japon Şiirleri Antolojisi), Kakinomoto no Hitomaro ve Otomo no Yakamoçi’nin yer aldığı Man'yōshū’dan sonra Japon şiirinin ikinci büyük anıtı oldu. Tsurayuki bu esere yazdığı ünlü Kana Önsözü (Kana-jo) ile bir devrim gerçekleştirdi: O güne dek resmî devlet belgeleri, tarih kitapları ve edebi eleştiriler yalnızca klasik Çince (kanbun) ile yazılırken; Tsurayuki ilk kez Japoncanın fonetik hece alfabesi olan hiragana (kana) ile bir manifesto kaleme aldı. Bu metin, Japon edebiyat eleştirisinin ve poetikasının kurucu belgesi kabul edildi.

Tsurayuki’nin ikinci büyük tarihi devrimi ise 935 yılında kaleme aldığı Tosa Günlüğü (Tosa Nikki) oldu. Dönemin Japon aristokrat erkekleri resmî ve bürokratik günlüklerini kuru bir üslupla ve Çince tutuyorlardı; Japonca hece yazısı (hiragana) ise saray kadınlarına özgü "aşağı" bir yazı türü sayılıyordu. Tsurayuki bu yapay kuralı yıkarak, dünya edebiyatında eşine az rastlanır bir edebi hamle yaptı: Günlüğün açılışında kendisini bir kadın olarak kurguladı ("Erkeklerin de tuttuğunu duyduğumuz günlüğü, bir kadın olarak biz de tutmayı deneyelim bakalım...") ve eseri tamamen hiragana ile yazdı. Böylece resmiyetin soğukluğunu aşarak deniz yolculuğunun korkularını, korsan dedikodularını, sarhoş gemicileri ve en önemlisi Tosa’da toprağa verdiği küçük kızının yürek yakan yasını şiirle düzyazıyı (haibun) kaynaştıran lirik bir başyapıta dönüştürdü. Bu cesur adım, bir asır sonra Murasaki Shikibu (Genji’nin Hikâyesi) ve Sei Shōnagon (Yastık Kitabı) gibi kadın yazarların Japon edebiyatının altın çağını kurmasının önünü açtı.

Şair ayrıca 930’larda İmparator Daigo’nun emriyle hazırlanan bir diğer seçki olan Shinsen Waka’yı (Yeni Seçilmiş Japon Şiirleri) derledi ve kendi şiirlerini içeren Tsurayuki-shū adlı külliyatı oluşturdu. 13. yüzyılda derlenen Ogura Hyakunin Isshu antolojisinde, insanların vefasızlığına karşılık erik çiçeklerinin değişmeyen sadakatini anlatan dizeleri 35 numaralı şiir olarak seçildi.

Ki no Tsurayuki'nin Edebi Kişiliği

• Japon Dil Devrimi ve Kana Estetiği: Klasik Çincenin katı, mantıksal ve erkek egemen bürokratik diline karşı; Japoncanın yumuşak, müzikal ve duyguları dolaysızca aktaran hece alfabesini (hiragana) edebiyatın zirvesine taşımıştır.
• "Kalp" (Kokoro) ve "Sözcük" (Kotoba) Dengesi: Kokinşū önsözünde geliştirdiği şiir teorisinin temeli, içten gelen samimi duygu (kokoro) ile bu duyguyu taşıyan rafine ve dengeli sözcükler (kotoba) arasındaki ahenktir. Ona göre biçim süsü duygunun önüne geçmemeli, duygu da kaba bir taşkınlığa dönüşmemelidir.
• Waka Sanatında Zekâ ve İroni (Kakekotoba ve Engo): Şiirlerinde eşsesli sözcük oyunlarını (kakekotoba) ve birbiriyle anlamsal çağrışım kuran sözcük ağlarını (engo) benzersiz bir incelikle kullanmıştır; onun dizelerinde tek bir sözcük aynı anda hem mevsimsel bir doğa olayını hem de sevgilinin içsel ruh halini ifade eder.
• Mizah ve Kederin Birlikteliği: Tosa Günlüğü’nde görüldüğü gibi, en derin kederleri (evlat acısı) anlatırken bile araya soktuğu ince mizah, deniz tutması sahneleri ve gemicilerin zaafları anlatıya modern bir sıcaklık ve gerçekçilik kazandırır.

Ki no Tsurayuki’nin Eserleri

Başlıca Kitap ve Derlemeleri:

• Kokin Wakashū (Kokinşū / 古今和歌集, 905 – Baş derleyici ve Kana Önsözü yazarı)
• Tosa Günlüğü (Tosa Nikki / 土佐日記, 935 – Japon edebiyatının ilk lirik seyahat günlüğü)
• Shinsen Waka (Yeni Seçilmiş Japon Şiirleri Antolojisi, y. 930)
• Tsurayuki-shū (Ki no Tsurayuki Şiir Külliyatı)
• Ogura Hyakunin Isshu (35 Numaralı Şiir)

Ki no Tsurayuki’nin Tosa Günlüğü ve Kokinşū şiirleri Türkçede üniversitelerin Japon Dili ve Edebiyatı anabilim dallarının akademik çevirilerinde, klasik Japon edebiyatı tarihi incelemelerinde ve Heian dönemi metin seçkilerinde yer bulmuştur.

Ki no Tsurayuki Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Kadın Maskesi Takan Usta: Tosa Günlüğü’nün yazarı bir erkektir, ancak Tsurayuki duyguların çıplak hakikatini Çincenin resmiyetine kurban etmemek için kendisini anlatıda "valinin maiyetindeki bir kadın" olarak gizlemiştir; bu teknik dünya edebiyatının en erken persona (edebi maske) kullanımlarından biridir.
• Hiraganayı Kurtaran Yazar: Heian döneminde saray bürokrasisi Japon alfabesini (hiragana) yalnızca kadınların aşk mektuplarında kullanabileceği gayriresmi bir yazı sayarken; Tsurayuki bu alfabeyle önce Kokinşū önsözünü, ardından Tosa Günlüğü’nü yazarak hiraganayı devlet nezdinde meşru bir yüksek sanat aracına dönüştürmüştür.
• Kızını Kaybeden Bir Babanın Feryadı: Tosa Günlüğü’nün yürek burkan ana teması, Tosa vilayetinde doğup henüz çocukken ölen küçük kızının başkente geri dönerken yanlarında olamayışıdır; günlükte ne zaman neşeli bir şiir söylense, Tsurayuki bu küçük mezarı hatırlayarak gözyaşlarına boğulur.
• Otuz Altı Şiir Ölümsüzü: 11. yüzyılda Fujiwara no Kintō tarafından seçilen Japonya’nın en büyük 36 şairi (Sanjūrokkasen) arasında en ön saflarda yer alır.
• Kutsal Hiei Dağı’ndaki Mezarı: Şairin türbesi, Kyoto’nun kuzeydoğusundaki kutsal Hiei Dağı eteklerinde yer almakta olup yüzyıllar boyunca Japon edebiyatçılarının ve kaligrafi sanatçılarının saygıyla ziyaret ettiği bir anıt mekândır.

Ki no Tsurayuki'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Japon şiiri, tohumu insan kalbinde yeşeren ve on binlerce yaprağa dönüşen bir ağaçtır... Bu dünyada yaşayan insanlar, gördükleri ve duydukları şeyler karşısında yüreklerinde uyanan duyguları kelimelere dökerler. Çiçeklerin arasında şakıyan bülbülün, sularda yaşayan kurbağanın sesini dinleyin; yaşayan her canlı kendi şarkısını söyler. Yeri ve göğü zahmetsizce harekete geçiren, görünmeyen tanrıları ve ruhları duygulandıran, azgın savaşçıların bile yüreğini yumuşatan şey şiirden başka nedir?" (Kokin Wakashū – Kana Önsözü)
• "Erkeklerin de tuttuğunu duyduğumuz günlüğü, bir kadın olarak biz de tutmayı deneyelim bakalım..." (Tosa Günlüğü – Açılış cümlesi)
• "İnsanların kalbi nasıldır, kim bilir, değişir belki; / ama bu eski köyde / erik çiçekleri hâlâ o eski kokusunu yayıyor..." (Ogura Hyakunin Isshu, Şiir 35)
• "Başkente dönüyoruz işte neşeyle, herkes sevinç içinde; / ama o uzak vilayette doğup orada toprağa verdiğimiz küçük yavrumuz / yanımızda gelemiyor ya, gözyaşlarımız sırılsıklam ediyor kollarımızı..." (Tosa Günlüğü)
• "Unutmak istesem bile unutamam; denizin dalgaları kıyıya her vurduğunda, sanki o küçük kızın sesi yankılanıyor köpüklerin arasında." (Tosa Günlüğü)
• "Bahar rüzgârı esince karlı dağlardaki buzlar nasıl erirse, / insanın içindeki taşlaşmış keder de tek bir samimi dizenin sıcaklığıyla öyle çözülür." (Kokin Wakashū)