Matsuo Başo'nun Hayatı ve Eserleri

Matsuo Başo'nun Hayatı ve Eserleri

Matsuo Başo'nun hayatı, eserleri, edebi kişiliği ve bilinmeyen yönleriyle ilgili ayrıntılı bilgiler edebiyatla.com'da!

Matsuo Başo (Matsuo Bashō; doğum adıyla Matsuo Kinsaku, yetişkinlik adıyla Matsuo Munefusa), Edo Dönemi (1603–1868) Japon şiirinin etkili ustalarından biridir. Haiku çoğunlukla 5-7-5 düzenindeki 17 Japonca mora ile anılır; mora Türkçedeki heceyle aynı ölçü birimi değildir ve bu kalıp her haiku için zorunlu kural sayılmaz. Başo’nun hokku’ları, daha sonra haiku adıyla anılan şiir geleneğinin gelişiminde önemli yer tutar. Zen Budizmi duyarlılığını doğa gözlemi ve gezginlik felsefesiyle birleştirdiği haikuları ve şiirsel gezi günlüğü Kuzeye Giden İnce Yol (Oku no Hosomiçi) ile Japon estetiğinin en yüksek örneklerini vermiştir.

Doğum tarihi ve yeri: 1644, Ueno, İga Vilayeti (günümüzde Mie ili), Japonya

Ölüm tarihi ve yeri: 28 Kasım (E.T. 12 Ekim) 1694, Osaka, Japonya

Matsuo Başo’nun Hayatı

Matsuo Başo, 1644 yılında Japonya'nın Honşū Adası'ndaki İga vilayetinin Ueno kasabasında düşük rütbeli bir samuray (musokunin) olan Matsuo Yozaemon'un oğlu olarak dünyaya geldi. Çocukluk adı Kinsaku, ergenlik töreninden sonra aldığı resmî samuray adı ise Matsuo Munefusa idi. Babasını 1656 yılında kaybettikten sonra yerel derebeyi Tōdō ailesinin hizmetine girdi ve derebeyinin kendisinden iki yaş büyük oğlu Tōdō Yoşitada’nın (edebi mahlasıyla Sengin) yakın hizmetkârı ve çalışma arkadaşı oldu. İki genç, Kyoto'daki ünlü şair Kitamura Kigin'in rehberliğinde birlikte haikai no renga (ortaklaşa yazılan zincirleme şiir) çalıştılar.

Nisan 1666'da genç efendisi ve dostu Tōdō Yoşitada'nın 25 yaşında beklenmedik ölümü, Munefusa'nın yaşamında derin bir kırılma yarattı. Efendisinin vefatıyla dünyevi iktidarın ve samuray statüsünün geçiciliğini kavrayan genç şair, kılıcını ve samuraylık haklarını bırakarak Ueno'dan ayrıldı. Yaklaşık beş yıl boyunca Kyoto'da klasik Japon edebiyatı, Çin şiiri ve kaligrafi üzerine çalıştı; bu dönemde İga kalesinin olgunlaşmamış şeftalilerine gönderme yapan Tōsei ("Yeşil Şeftali") mahlasını kullandı.

1672 yılında şogunluğun yönetim merkezi olan Edo’ya (günümüzde Tokyo) taşındı. Geçimini sağlamak için bir süre belediyenin su kanalı inşaat işlerinde kâtiplik yaptı, ardından kendi şiir okulunu kurarak haikai ustası (宗匠 / sōşō) unvanını aldı. Ancak şehir merkezindeki edebi rekabetten ve şöhretten bunalarak 1680 kışında Sumida Nehri'nin karşı kıyısındaki ıssız Fukagawa semtine çekildi.

1681 baharında öğrencilerinden Rika, hocasının kulübesinin bahçesine bir muz ağacı (başō / Musa basjoo) dikti. Japon ikliminde meyve vermeyen ama rüzgârda kolayca yırtılan geniş yapraklarıyla yalnızlığı ve kırılganlığı simgeleyen bu ağacı çok seven şairin kulübesine öğrencileri Başō-an ("Muz Ağacı Kulübesi") adını verdi; şair de 1682 yılından itibaren Başo mahlasını benimsedi. Aralık 1682'de Edo'nun büyük kısmını kül eden yangında kulübesi yanınca evsiz kalmanın ve "hiçbir şeye sahip olmamanın" getirdiği ruhsal sarsıntıyla Zen rahibi Butçō’nun yanında meditasyon eğitimi aldı.

1684 sonbaharında öğrencisi Çiri ile birlikte Edo'dan ayrılarak doğduğu topraklara, Kyoto ve Nara'ya uzanan ilk büyük yaya yolculuğuna çıktı. Hayatının son on yılını bir gezgin derviş gibi Japonya'nın dağlarını, tapınaklarını ve tarihsel savaş alanlarını yürüyerek dolaşmaya adadı. En ünlü yolculuğunu 1689 baharında öğrencisi Kawai Sora ile birlikte Kuzey Honşū'nun (Miçinoku / Oku) sarp bölgelerine ve Japon Denizi kıyılarına gerçekleştirdi; beş ay süren ve yaklaşık 2.400 kilometre yürüyerek tamamlanan bu yolculuk, başyapıtı Kuzeye Giden İnce Yol’un temelini oluşturdu.

1694 baharında memleketi Ueno'yu ve Kyoto'yu son kez ziyaret etmek üzere Edo'dan yola çıkan Matsuo Başo, sonbaharda öğrencileri arasındaki anlaşmazlıkları yatıştırmak için gittiği Osaka'da mide rahatsızlığına (dizanteri) yakalandı. Öğrencilerinin başucunda toplandığı hasta yatağında son şiirini ("Yolculukta hastalandım / Düşlerim dolaşıp duruyor / Kurumuş bozkırlarda") yazdırdıktan sonra 28 Kasım 1694 tarihinde Osaka'da 50 yaşında hayatını kaybetti. Vasiyeti üzerine Biwa Gölü kıyısındaki Ōtsu'da bulunan Giçū-ji Tapınağı’na defnedildi.

Matsuo Başo’nun Edebi Hayatı

Matsuo Başo'nun bilinen en erken tarihli şiiri 1662 yılına aittir. İlk gençlik yıllarında Sadamon ekolünün kelime oyunlarına dayalı üslubunu ve ardından Nishiyama Sōin'in kurduğu Danrin ekolünün nükteli, şehirli ve alaycı şiir anlayışını denedi. 1672 yılında memleketi Ueno'daki otuz şairin şiirlerini karşılaştırıp yorumladığı ilk kitabı Deniz Kabuğu Oyunu (Kai Ōi) yayımlandı.

1680 yılında Fukagawa'daki kulübesine çekilmesiyle birlikte haikai şiirini bir salon eğlencesi ve zekâ gösterisi olmaktan çıkarıp yüksek bir lirik ve felsefi sanata dönüştürdü (Şōfū — "Başo Üslubu"). Aynı yıl sonbaharda yazdığı "Kurumuş bir dalda / Tüneyip durur bir karga / Güz akşamı" (Kareeda ni / karasu no tomarikeri / aki no kure) dizesi, yeni üslubunun habercisi oldu.

1686 baharında Fukagawa'daki kulübesinde öğrencileriyle kurbağa temalı şiirler üzerine konuşurken kaleme aldığı ünlü üç dizesi, sıkça anılan haikularından biridir:

Furuike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto
(Eski bir gölet / Kurbağa atlayıverir / Suyun sesi)

Geleneksel Japon şiirinde kurbağalar hep baharda "ötüşleriyle" anılırken, Başo bu kalıbı yıkarak mutlak sessizlik içindeki durgun gölete atlayan kurbağanın çıkardığı tek bir "su sesi" üzerinden ebediyet ile anlık hareket arasındaki Zen aydınlanmasını (satori) yakaladı.

Başo, yürüyerek yaptığı beş büyük yolculuğu, düzyazı ile haiku dizelerinin birbirini tamamladığı haibun (şiirsel düzyazı) türünde beş gezi günlüğüne dönüştürdü:

1. Rüzgâra Açık İskeletin Kayıtları (Nozaraşi Kikō, 1684–1685): Edo'dan İga, Yoshino, Nara ve Kyoto'ya yaptığı ilk büyük yolculuğun güncesidir.
2. Kaşıma Ziyareti (Kaşima Kikō, 1687): Kaşıma Tapınağı'na dolunayı izlemek üzere yaptığı yolculuğu anlatır.
3. Sırt Çantasının Notları (Oi no Kobumi, 1687–1688): Sanatta ve doğada işleyen yaratıcı ilkeyi açıkladığı ünlü kuramsal giriş bölümüyle tanınır.
4. Saraşına Ziyareti (Saraşına Kikō, 1688): Obasute Dağı'nda hasat dolunayını izleme yolculuğudur.
5. Kuzeye Giden İnce Yol / Kuzeyin Dar Yolu (Oku no Hosomiçi, 1689'daki yolculuk; 1694'te tamamlandı, 1702'de yayımlandı): Başo'nun üzerinde beş yıl boyunca titizlikle çalıştığı en büyük başyapıtıdır. "Aylar ve günler ebediyetin yolcularıdır; gelip geçen yıllar da birer gezgindir" cümlesiyle açılan eser; Nikko, Matsuşima Adaları, Hiraizumi'deki eski savaş alanı, Rişşaku Tapınağı ve Japon Denizi kıyısı boyunca süren yolculuğu tarihsel hafıza, doğa ve insan kaderinin geçiciliği etrafında ölümsüzleştirir.

Ayrıca Başo ve "Başo'nun On Filozofu" (Şōmon Jittetsu) olarak anılan öğrencileri (Kikaku, Ransetsu, Kyorai, Jōsō, Kyoroku vb.) tarafından hazırlanan Başo Ekolünün Yedi Derlemesi (Haikai Şiçibuşū — Kış Günleri, Bahar Günleri, Yabanlanmış Tarla, Su Kabağı, Maymunun Yağmurluğu [Sarumino, 1691], Kömür Çuvalı [Sumidawara, 1694] ve Devam Eden Maymunun Yağmurluğu), Edo dönemi şiirinin zirvesini oluşturdu.

Matsuo Başo'nun Edebi Kişiliği

• Hokku’yu Bağımsız Haiku Sanatına Dönüştürmesi: Başo döneminde geleneksel 5-7-5 mora düzenindeki üç parçalı hokku, 36 veya 100 kıtalık zincirleme şiirin (renga / renku) açılış kıtasıydı ve hokku olarak adlandırılıyordu (19. yüzyılda Masaoka Şiki bu bağımsız üç dizeye haiku adını verdi). Başo, açılış kıtası olan hokku’yu tek başına evrensel bir anlam ve görüntü bütünlüğü taşıyan bağımsız bir şiir sanatına yükseltti.
• Sabi (Tenhalık ve Zamanın İzi): Başo estetiğinin merkezindeki sabi kavramı; gösterişli ve parlak olanın yerine yaşlanmış, yosun tutmuş, solgun ve tenha şeylerdeki dingin güzelliği ifade eder.
• Fueki Ryūkō (Değişmeyen Öz ve Akıp Giden Yenilik): 1689'daki kuzey yolculuğu sırasında geliştirdiği bu ilkeye göre gerçek şiir, hem binlerce yıldır değişmeyen kozmik hakikati (fueki) hem de her an değişen, taze ve biricik şimdiki zamanı (ryūkō) aynı anda barındırmalıdır.
• Karumi (Hafiflik ve Doğallık): Ömrünün son yıllarında (Kömür Çuvalı derlemesi döneminde) felsefi ağırlıktan ve zorlama sanatlardan arınmış, "sığ bir nehrin kumlu bir yatak üzerinden akışı gibi" sade, gündelik ve hafif bir söyleyişi (karumi) savunmuştur.
• "Çam Ağacını Çam Ağacından Öğren": Öğrencisi Hattori Dohō'nun kaydettiği üzere Başo, şairin kendi öznel egosunu doğaya dayatmaması, nesnenin kendi iç doğasıyla bütünleşene kadar ona sessizce bakması gerektiğini öğütlemiştir.

Matsuo Başo’nun Eserleri

Şiirsel Gezi Günlükleri (Haibun Kikō) ve Günlükler:

• Rüzgâra Açık İskeletin Kayıtları (Nozaraşi Kikō, 1684–1685)
• Kaşıma Ziyareti (Kaşima Kikō, 1687)
• Sırt Çantasının Notları (Oi no Kobumi, 1687–1688)
• Saraşına Ziyareti (Saraşına Kikō, 1688)
• Kuzeye Giden İnce Yol / Kuzeyin Dar Yolu (Oku no Hosomiçi, 1689–1694; ilk basım: 1702)
• Saga Güncesi (Saga Nikki, 1691 — Kyoto yakınlarındaki Düşen Trabzonhurması Kulübesinde [Rakusişa] tuttuğu on yedi günlük)

Başo Ekolünün Yedi Antolojisi (Haikai Şiçibuşū):

• Kış Günleri (Fuyu no Hi, 1684)
• Bahar Günleri (Haru no Hi, 1686)
• Yabanlanmış Tarla (Arano, 1689)
• Su Kabağı (Hisago, 1690)
• Maymunun Yağmurluğu (Sarumino, 1691 — Başo ekolünün zirve antolojisi kabul edilir)
• Kömür Çuvalı (Sumidawara, 1694)
• Devam Eden Maymunun Yağmurluğu (Zoku Sarumino, 1698)

Matsuo Başo'nun başyapıtı Oku no Hosomiçi ve diğer gezi notları Türkçede Yapı Kredi Yayınları (Kuzeye Giden İnce Yol ve Diğer Gezi Notları, Coşkun Yerli çevirisi) ve İthaki Yayınları Japon Klasikleri Dizisi (Kuzeye Giden İnce Yol, Japoncadan çeviren: Okan Haluk Akbay) tarafından yayımlanmıştır. Şairin haikuları ise Kelebek Düşleri, Japon Haiku Şiiri ve çeşitli Doğu şiiri antolojilerinde Türkçeye kazandırılmıştır.

Matsuo Başo Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• "Muz Ağacı" (Başō) Mahlasının Hikâyesi: Öğrencisinin hediye ettiği muz ağacının (başō) geniş yapraklarının fırtınada yırtılışını dinlemeyi çok seven şair, "Muz ağacı fırtınada nasıl hışırdar, yağmur leğene nasıl damlar, bütün gece onu dinlerim" diyerek kendi gezgin ve savunmasız varoluşunu bu ağaçla özdeşleştirmiştir.

• Yaşamı Boyunca Bine Yakın Haiku Bıraktı: 30 yılı aşkın şiir yaşamı boyunca bin civarında hokku (haiku) yazan Başo'nun şiirleri, Japonya'nın dört bir yanında taş anıtlara (ku-hi) kazınmıştır; yalnızca Eski Gölet ve Kurbağa şiiri için Japonya genelinde yüzlerce taş yazıt dikilmiştir.

• Yasunari Kawabata’dan Octavio Paz'a Küresel Etki: Başo'nun Kuzeye Giden İnce Yol eseri, Meksikalı Nobel ödüllü şair Octavio Paz tarafından İspanyolcaya çevrilmiş; Amerikan İmgeci (Imagist) şairlerinden Beat Kuşağına (Jack Kerouac, Gary Snyder) kadar modern dünya şiirini derinden etkilemiştir.

Matsuo Başo’nun Eserlerinden Alıntılar

• "Aylar ve günler ebediyetin yolcularıdır; gelip geçen yıllar da tıpkı onlar gibi birer gezgindir. Hayatlarını teknelerin üzerinde yüzdürerek ya da yaşlı atların yularından tutup yolcuları karşılayarak geçirenler için her gün bir yolculuktur ve yolculuğun kendisi onların evidir." (Kuzeye Giden İnce Yol)
• "Eskilerin ayak izlerini aramayın; eskilerin aradığı şeyi arayın." (Kyorai-şō / Başo'nun Öğretileri)
• "Çam ağacı hakkında bilgi edinmek istiyorsan çam ağacına git; bambu hakkında bilgi edinmek istiyorsan bambuya git. Kendi benliğini bir kenara bırakmazsan nesnenin hakikatine ulaşamazsın." (Sanzōşi / Öğrencisi Hattori Dohō'nun Kayıtları)
• "Eski bir gölet / Kurbağa atlayıverir / Suyun sesi." (Furuike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto — 1686)
• "Yaz otları yalnızca / Savaşçıların düşlerinden / Geriye kalan." (Natsugusa ya / tsuwamonodomo ga / yume no ato — Kuzeye Giden İnce Yol, Hiraizumi, 1689)
• "Dinginlik ve sessizlik / Kayaların içine işliyor / Ağustosböceğinin sesi." (Şizukasa ya / iwa ni şimiiru / semi no koe — Kuzeye Giden İnce Yol, Rişşaku Tapınağı, 1689)
• "Bu yol boyunca / Yürüyen hiç kimse yok / Bu güz akşamı." (Kono miçi ya / yuku hito naşi ni / aki no kure — 1694)
• "Yolculukta hastalandım / Düşlerim dolaşıp duruyor / Kurumuş bozkırlarda." (Tabi ni yande / yume wa kareno wo / kakemeguru — Ölüm döşeğinde yazdırdığı son şiiri, 1694)