Murasaki Şikibu'nun Hayatı ve Eserleri

Murasaki Şikibu, 10-11. yüzyıllarda yaşamış Japon şair ve romancı.

Doğum tarihi ve yeri: Bilinmiyor; yaklaşık 10. yüzyılın ikinci yarısı, Heian-kyō (günümüzdeki Kyoto) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: Yaklaşık 11. yüzyılın başları; kesin tarih bilinmiyor.

Murasaki Şikibu (Murasaki Shikibu; yaklaşık 10. yüzyılın ikinci yarısı–11. yüzyılın başları), dünya edebiyatının erken roman örneklerinden ve erken psikolojik kurgu örneklerinden sayılan Genji'nin Hikâyesi’nin (Genji Monogatari) yazarı olan; Heian dönemi sarayında İmparatoriçe Shōshi’nin nedimesi ve öğretmeni olarak görev yapan, insan ruhunun karanlık labirentlerini, aşkı, iktidar entrikalarını ve varoluşun dokunaklı geçiciliğini (mono no aware) 54 bölümlük anıtsal bir destana dönüştüren, Japon edebiyatının önemli yazarlarından biridir.

Murasaki Şikibu’nun Hayatı

Murasaki Şikibu’nun gerçek adı tarihin gizemi içinde kaybolmuştur (saray kayıtlarındaki ipuçlarından Fujiwara no Kaoruko veya Takako olabileceği tahmin edilmektedir). "Şikibu", babasının Törenler Bakanlığı’ndaki (Shikibu-shō) görevinden; "Murasaki" (Mor renk / Lavanta çiçeği) ise yazdığı romanın en sevilen ve kusursuz kadın kahramanı Leydi Murasaki’den esinlenerek saray çevresinin ona taktığı unvandır. Kökeni, sarayı yöneten kudretli Fujiwara klanının kuzey koluna (Hokke) dayanıyordu; babası Fujiwara no Tametoki, Çin klasiklerine hâkim saygın bir bilgin, vali ve waka şairiydi. Annesi ise Murasaki henüz küçük bir çocukken hayatını kaybetti.

Heian döneminde aristokrat kadınların klasik Çince öğrenmesi hoş karşılanmaz, kadınların eğitimi Japon hece yazısıyla (hiragana) ve şiirle sınırlandırılırdı. Murasaki’nin babası Tametoki’nin, oğlu Nobunori’ye Çin tarihi ve felsefesi dersleri verdiği; Murasaki’nin de bu dersleri dinlediği aktarılır.

998 yılı civarında, yirmili yaşlarının ortalarındayken kendisinden yaşça oldukça büyük olan uzak akrabası, saray görevlisi Fujiwara no Nobutaka ile evlendi. Bu evlilikten 999 yılında Kenshi (ilerleyen yıllarda imparatoriçe dadısı ve usta bir şair olarak Daini no Sanmi adıyla anılacak kızı) dünyaya geldi. Ancak bu mutlu evlilik çok kısa sürdü; 1001 yılında başkenti kasıp kavuran bir salgın hastalıkta eşi Nobutaka aniden vefat etti. Genç yaşta dul kalan Murasaki, derin bir kedere ve yalnızlığa gömüldü.

Eşinin yasını tuttuğu bu dönemde, içsel yalnızlığını dindirmek amacıyla Biwa Gölü kıyısındaki kutsal Ishiyama-dera Tapınağı’na çekildi. Efsaneye göre gölün üzerine düşen dolunayı seyrederken dünya edebiyatının seyrini değiştirecek olan Genji'nin Hikâyesi’ni yazmaya başladı. İlk bölümleri saray çevrelerinde elden ele dolaşmaya başlayınca olağanüstü bir ün kazandı.

Dönemin en güçlü devlet adamı ve naibi Fujiwara no Michinaga, bu büyük edebi yeteneği fark ederek 1005 veya 1006 yılında Murasaki’yi saraya davet etti; onu kızı olan genç İmparatoriçe Shōshi’nin (Akiko) nedimesi, sırdaşı ve özel Çince öğretmeni olarak görevlendirdi. Sei Şonagon’un hizmet ettiği rakip İmparatoriçe Teishi’nin sarayına karşı kültürel bir üstünlük kurmayı amaçlayan bu ortamda Murasaki, yaklaşık on yıl boyunca saray entrikalarını, ihtişamı ve kadınların perde arkasındaki dramını gözlemleyerek romanını tamamladı.

Murasaki Şikibu’nun ölüm tarihi kesin olarak bilinmemektedir; yaşamının 11. yüzyılın başlarında sona erdiği düşünülür.

Murasaki Şikibu’nun Edebi Hayatı

Murasaki Şikibu’nun başyapıtı, dünya edebiyatında erken dönem roman ve psikolojik kurgu örneklerinden biri olarak değerlendirilir. Cervantes’in Don Kişot’undan yaklaşık altı yüz yıl önce kaleme aldığı Genji'nin Hikâyesi (Genji Monogatari / 源氏物語, y. 1000–1012), 54 bölümden, yaklaşık 400 karakterden ve içine serpiştirilmiş 800’e yakın waka şiirinden oluşan anıtsal bir şaheserdir.

Roman; güzelliği, zekâsı ve yetenekleriyle büyüleyen imparator oğlu "Işık Saçan Prens" Hikaru Genji’nin hayatını merkezine alır. Genji’nin erken yaşta kaybettiği annesine olan bilinçaltı özlemini, üvey annesi Leydi Fujitsubo’ya duyduğu yasak aşkı, çocuk yaşta kaçırıp kendi ideal kadını olarak yetiştirdiği Leydi Murasaki ile olan ilişkisini, politik sürgünlerini (Suma ve Akashi) ve saraydaki iktidar savaşlarını eşsiz bir psikolojik derinlikle işler. Ancak eser yalnızca Genji’nin maceralarından ibaret değildir; 41. bölümün sonunda Genji sahneden çekilir; ölümü açıkça sahnelenmez, sonraki bölümlerde dolaylı anlatılır; Kumogakure başlığı Genji’den sonraki anlatı evresine geçişi simgeler. Uji bölümleri ise Genji’nin oğlu sayılan melankolik Kaoru ile uçarı prens Niou’nun Uji kasabasındaki üç kız kardeşle yaşadığı karşılıksız ve trajik aşkları anlatır.

Yazarın ikinci önemli eseri, 1008–1010 yılları arasında sarayda tuttuğu Murasaki Şikibu Günlüğü’dür (Murasaki Shikibu Nikki). İmparatoriçe Shōshi’nin oğullarının doğum şenliklerini, saray kadınlarının kıyafetlerini ve dönemin siyasi dengelerini belgeleyen bu günlük, yazarın çağdaşı olan diğer kadın edebiyatçılara (özellikle Sei Şonagon ve tutkulu aşk şairi Izumi Shikibu) yönelttiği keskin psikolojik eleştirilerle doludur.

Şair olarak da büyük bir üne sahip olan Murasaki’nin şiirleri Murasaki Şikibu Şiir Külliyatı (Murasaki Shikibu Shū) başlığıyla toplanmış; ayrıca 13. yüzyılda derlenen Ogura Hyakunin Isshu antolojisinde, çocukluk arkadaşıyla yıllar sonra ani karşılaşmasını anlatan dizeleri 57 numaralı şiir olarak ölümsüzleşmiştir.

Murasaki Şikibu'nun Edebi Kişiliği

• "Mono no Aware" (Şeylerin Dokunaklı Hüznü): Murasaki’nin sanat felsefesinin kalbinde yer alan bu Budist estetik kavram; güzelliğin, aşkın ve gençliğin fani olduğunu bilmenin insan yüreğinde bıraktığı o tatlı-acı kederdir. Kiraz çiçekleri döküldüğü için güzeldir; hayat da bir gün tükeneceği için bu denli kıymetlidir.
• Psikolojik Derinlik ve Çok Katmanlı Karakterler: Murasaki, kıskançlıktan yaşayan bir hayalete (ikiryō) dönüşen gururlu Leydi Rokujō’dan saf ve trajik Yūgao’ya kadar kadınların bastırılmış arzularını, suçluluk duygularını ve ataerkil Heian düzenindeki çaresizliklerini psikolojik ayrıntılarla işler.
• Roman Sanatının Kuramsal Savunusu: Romanın 25. bölümünde ("Ateşböcekleri"), başkahraman Genji’nin ağzından roman türünün felsefi yönünü ele alan erken örneklerden birini sunmuştur: Kurmaca eserler insanları boş yalanlarla oyalamak için yazılmaz; yazar bu dünyada tanık olduğu iyi ya da kötü insani hakikatleri içinde tutamadığı ve gelecek kuşaklara aktarmak zorunda hissettiği için yazar.
• Şiir ve Düzyazının Ayrılmaz Bütünlüğü: Diyaloglar ve mektuplar salt düzyazı olarak kalmaz; duyguların en yoğunlaştığı dönüm noktalarında karakterler birbirlerine genellikle 31 mora/ses biriminden oluşan waka şiirleriyle (mora Japonca ses ölçüsüdür; Türkçe heceyle aynı değildir) seslenirler; doğa manzarası ile insan ruhunun sızısı tek bir kumaş gibi dokunur.

Murasaki Şikibu’nun Eserleri

Başlıca Kitapları:

• Genji'nin Hikâyesi (Genji Monogatari / 源氏物語, y. 1000–1012 – 54 bölüm, erken psikolojik roman örneklerinden biri)
• Murasaki Şikibu Günlüğü (Murasaki Shikibu Nikki / 紫式部日記, 1008–1010 – Saray anıları ve edebi eleştiriler)
• Murasaki Şikibu Şiir Külliyatı (Murasaki Shikibu Shū – 128 waka şiiri)
• Ogura Hyakunin Isshu (57 Numaralı Şiir)

Murasaki Şikibu’nun başyapıtı Genji'nin Hikâyesi, Türkçede VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY) tarafından Oğuz Baykara çevirisiyle iki ciltlik takım halinde doğrudan yayımlanmıştır; eser ayrıca dünya klasikleri dizilerinde ve üniversitelerin Japon Dili ve Edebiyatı yayınlarında temel başvuru kaynağıdır.

Murasaki Şikibu Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Erken Roman Örneklerinden Biri: İngiliz oryantalist Arthur Waley’in 1920’lerde yaptığı ilk kapsamlı İngilizce çevirisiyle Batı dünyasında büyük bir şok yaratan Genji'nin Hikâyesi, Batı’daki roman türünün ortaya çıkışından yüzyıllar önce yazılmış eksiksiz bir roman mimarisine sahiptir.
• 2.000 Yenlik Banknot: 2000 yılında Japonya Merkez Bankası tarafından basılan 2.000 Yenlik banknotun arka yüzünde Murasaki Şikibu’yu betimleyen bir görsel ve Heian döneminden kalma resimli Genji Monogatari Emaki parşömeninden bir sahne yer almaktadır.
• Kumogakure: Başlık, Genji’nin yaşamının sona erişinden sonraki bölümlere geçişi simgeler; Genji’nin Hikâyesi’nin sonraki bölümleri Genji’den sonraki kuşağın öykülerini anlatır.
• Sei Şonagon ile Tezat: Çağdaşı Sei Şonagon neşeli, dışadönük ve anlık estetik zevkleri (okashi) yücelten bir denemeciyken; Murasaki Şikibu sessiz, içine kapanık, varoluşsal hüznü (mono no aware) derinleştiren bir romancı olmuştur.
• Ishiyama-dera Tapınağı: Biwa Gölü kıyısında Murasaki’nin romanı yazmaya başladığı tapınaktaki oda, günümüzde "Genji Odası" adıyla korunmakta ve yazarın çalışma masası ile mürekkep taşları sergilenmektedir.

Murasaki Şikibu'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Hikâyeler olmasaydı bu sıkıcı ve bitmek bilmez saatleri nasıl geçirebilirdik? Hikâye anlatanlar bunu insanları boş yalanlarla oyalamak için yapmazlar; aksine bu dünyada gördükleri ve duydukları şeyler, ister iyi ister kötü olsun, yüreklerini öylesine derinden sarsmıştır ki, bunu yalnızca kendi içlerinde saklayamazlar; gelecek nesillere anlatmak zorundadırlar..." (Genji'nin Hikâyesi, Bölüm 25: Ateşböcekleri)
• "Uzun yıllar sonra karşılaştık ansızın; / ama gerçekten sen miydin anlayamadan daha / bulutların ardına gizleniverdin, / gece yarısının o narin ayı gibi..." (Ogura Hyakunin Isshu, Şiir 57)
• "Dünya bir rüya gibi gelip geçiyor; ne kadar parlak, güçlü ve kudretli olursan ol, günün sonunda dökülen kiraz çiçekleri gibi sessizce toprağa karışmaktan başka çare yoktur." (Genji'nin Hikâyesi)
• "Güzellik tek başına bir anlam taşımaz; asıl büyü, o güzelliğin çok geçmeden solup yok olacağını bilmenin kalpte bıraktığı o ince sızıdadır." (Genji'nin Hikâyesi)
• "İnsanların kalabalığında hep suskun duruyorum; bana soğuk ve kibirli diyorlar. Oysa ben sadece konuşulan boş sözlerin insan ruhunu ne kadar tükettiğini ve bu dünyanın ne denli kırılgan olduğunu bildiğim için sessizliğe sığınıyorum." (Murasaki Şikibu Günlüğü)
• "Aşk, insanın tüm mantığını ve gururunu yok eden öyle bir ateştir ki; en bilge hükümdarları bile bir dilenci kadar çaresiz bırakır." (Genji'nin Hikâyesi)
• "Bahar çiçekleri açar ve solar; sonbahar rüzgârı eser ve diner. İnsan kalbi ise mevsimlerin bile yetişemeyeceği kadar hızlı değişir." (Genji'nin Hikâyesi)