Otomo no Yakamoçi'nin Hayatı ve Eserleri

Otomo no Yakamochi, Japonya'da Nara döneminde yaşamış Japon şair ve devlet adamı.

Doğum tarihi ve yeri: Yaklaşık 718, Nara (Heijō-kyō) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 785; ölüm yeri bilinmiyor.

Otomo no Yakamoçi (Ōtomo no Yakamochi, y. 718–785), antik Japon edebiyatının en büyük şiir anıtı olan Man'yōshū’nun (On Bin Yaprak Derlemesi) baş derleyicisi ve son mimarı kabul edilen; antolojide yer alan 479 şiiriyle derlemenin en çok şiiri bulunan şairi unvanını taşıyan, Nara döneminin önde gelen devlet adamı, generali ve "Otuz Altı Şiir Ölümsüzü"nden biri olan büyük Japon şair ve askerdir.

Otomo no Yakamoçi’nin Hayatı

Otomo no Yakamoçi, yaklaşık 718 yılında Yamato sarayının en kadim ve saygın askerî klanlarından biri olan Otomo ailesinin reisi, dönemin büyük devlet adamı ve şairi Otomo no Tabito’nun en büyük oğlu olarak dünyaya geldi. Halası Lady Ōtomo no Sakanoue da dönemin en yetkin kadın şairleri arasında yer alıyordu. Otomo klanı, nesiller boyunca Japon imparatorluk hanedanının muhafızlığını yürüten, orduyu komuta eden efsanevi bir savaşçı soyuydu.

Babasının 728-730 yıllarında Dazaifu valiliği sırasında kurduğu edebi meclislerde (Japonya’nın günümüzdeki imparatorluk dönemi adı olan Reiwa’nın esinlendiği ünlü Erik Çiçeği Ziyafeti gibi ortamlarda) büyüyen Yakamoçi, erken yaşta klasik Çin edebiyatı ve antik Japon şiiri (waka) konusunda kusursuz bir eğitim aldı. 731 yılında babasının ölümü üzerine henüz on üç-on dört yaşlarındayken Otomo klanının başına geçti.

Saray hiyerarşisinde hızla yükselen Yakamoçi, 746–751 yılları arasında Japon Denizi kıyısındaki dağlık Etchū vilayetine (bugünkü Toyama prefektörlüğü) vali (kokushi) olarak atandı. Etchū’da geçirdiği beş yıl, onun hem devlet yöneticiliğindeki olgunlaşma dönemi hem de doğayla baş başa kaldığı en verimli edebi altın çağı oldu; karlı Tateyama Dağları’nı, Toyama Körfezi’ni ve kırsal yaşamı anlatan yüzlerce şiir kaleme aldı.

Başkente döndükten sonra Savaş Bakanlığı Müsteşarlığı (Hyōbu-taifu) ve Orta Müsteşarlık (Chūnagon) gibi yüksek devlet makamlarına getirildi. Ancak 8. yüzyılın ikinci yarısı, bürokraside hızla güçlenen sivil Fujiwara klanı ile geleneksel savaşçı klanlar (Otomo ve Saeki) arasında amansız bir iktidar savaşına sahne oldu. Fujiwara no Nakamaro’nun diktatörlüğü sırasında siyasi baskılara maruz kalan Yakamoçi, bir dönem saraydan uzaklaştırılarak güneydeki Dazaifu ve Satsuma bölgelerine gönderildi.

Kariyerinin son yıllarında saraydaki rütbesi iade edilerek kuzeydoğu sınırlarını yerli Emishi kabilelerine karşı savunmak üzere Kuzeydoğu Ordu Komutanı (Seitō Shōgun) ve Mutsu vilayeti denetçisi olarak atandı. 785 yılında hayata veda etti.

Yakamoçi’nin ölümünden sonra Otomo klanı, Fujiwara no Tanetsugu suikastıyla ilişkilendirilerek soruşturuldu. 806 yılında İmparator Heizei döneminde Yakamoçi’nin itibarı ve rütbeleri iade edildi.

Otomo no Yakamoçi’nin Edebi Hayatı

Otomo no Yakamoçi’nin dünya edebiyatına yaptığı en büyük katkı, 20 ciltlik devasa antik Japon şiir külliyatı Man'yōshū’ya (万葉集 / On Bin Yaprak Derlemesi) son biçimini veren baş derleyici ve editör olmasıdır. Antolojinin 759 yılına kadar olan son dört cildi (Cilt 17–20), doğrudan doğruya Yakamoçi’nin tuttuğu kişisel şiir günlüğü niteliğindedir.

Yakamoçi, 4.500’den fazla şiir içeren Man'yōshū içinde 479 şiir (46 uzun destansı şiir olan chōka, 432 kısa lirik şiir olan tanka ve 1 sedōka) ile antolojinin en çok şiiri bulunan şairidir. Bu sayı, kendisinden önceki usta Kakinomoto no Hitomaro’nun şiir sayısının katbekat üzerindedir.

Yakamoçi’nin editörlük dehası, yalnızca kendi şiirlerini değil, Japon halkının sesini de ölümsüzleştirmesinde yatar. Doğu vilayetlerinden toplanıp üç yıl boyunca başkentten binlerce kilometre uzaktaki batı kıyılarını (Kyushu) savunmaya gönderilen yoksul köylü askerlerin yaktığı türküleri ve şiirleri derleyerek Sakimori no Uta (Sınır Muhafızı Şiirleri) başlığıyla antolojiye dâhil etmiştir. Böylece saray aristokrasisinin dışında kalan halkın dilini, annelerinden ve eşlerinden ayrılan genç askerlerin trajedisini edebiyat tarihine kazandırmıştır.

Yakamoçi’nin klanının imparatorluk hanedanına olan sarsılmaz bağlılığını anlattığı uzun şiirinin içindeki "Umi Yukaba" (Denize Gidersek) bölümü, Japon kültür tarihinin en etkili metinlerinden biri haline gelmiştir: "Denize gidersek cesedimiz sularda çürüsün, dağa gidersek cesedimiz otlarla bürünsün; yeter ki hükümdarımızın uğruna ölelim..." Bu şiir, 1937 yılında bestelenerek II. Dünya Savaşı sırasında Japonya’nın önemli askerî marşlarından biri haline gelmiştir.

Man'yōshū’nun tamamı, Yakamoçi’nin 759 yılının Yeni Yıl Günü’nde kaleme aldığı 4516 numaralı zarif şiirle sona erer: Şair, baharın ilk gününde yağan taze karın toprağa düşüşünü seyrederek yeni yılda tüm insanlığın üzerine kar taneleri gibi bereket ve güzellik yağmasını diler.

13. yüzyılda Fujiwara no Teika tarafından derlenen Ogura Hyakunin Isshu (Yüz Şairden Yüz Şiir) antolojisinde, kış gecesinde saray köprüsüne düşen kırağıyı anlatan şiiri 6 numaralı şiir olarak seçilmiştir.

Otomo no Yakamoçi'nin Edebi Kişiliği

• Lirik İncelik ve "Uraganashi" (İçsel Hüzün): Hitomaro’nun gür sesli ve epik diline karşılık Yakamoçi; doğanın en ince ayrıntılarına, bahar pusu altındaki şeftali çiçeklerine, tarlakuşunun akşam güneşindeki ötüşüne odaklanan melankolik (uraganashi) ve kırılgan bir duyarlılık geliştirmiştir.
• Savaşçı Ruhu ile Şair Zarafetinin Bütünlüğü: Bir yanda kadim bir samuray ailesinin reisi olarak devlete ve imparatora canını feda etmeye hazır stoacı bir asker; diğer yanda ay ışığında kırağı tutmuş merdivenlere bakıp zamanın akışına kederlenen zarif bir saray şairidir.
• Şiir Günlüğü (Nikki) Geleneğinin Öncüsü: Şiirlerini salt bağımsız mısralar olarak bırakmamış; her şiirin başına ve sonuna ne zaman, nerede, hangi ruh haliyle ve kime yazıldığını belirten nesir notları düşerek Heian döneminde gelişecek olan Japon günlük edebiyatının (nikki bungaku) temellerini atmıştır.
• Halkın Sesine Saygı: Döneminin diğer aristokrat şairleri köylüleri ve askerleri görmezden gelirken, Yakamoçi sınır boylarındaki muhafız askerlerin acılarını kendi şiirleriyle aynı değerde görerek antolojiye almıştır.

Otomo no Yakamoçi’nin Eserleri

Otomo no Yakamoçi’nin tüm şiirsel üretimi antik antolojilerde toplanmıştır:

• Man'yōshū Külliyatı: Antolojinin Cilt 17, 18, 19 ve 20 başta olmak üzere çeşitli bölümlerinde yer alan 479 adet şiir (46 chōka, 432 tanka, 1 sedōka).
• Sakimori no Uta (Sınır Muhafızı Şiirleri): Yakamochi’nin bizzat derleyip koruduğu asker şiirleri seçkisi.
• Ogura Hyakunin Isshu: 6 Numaralı Şiir (Kasasagi no wataseru hashi ni...).

Başlıca Şiir Başyapıtları:

• Umi Yukaba (Denize Gidersek – Askerî sadakat şiiri)
• Saksağanların Köprüsü (Kasasagi no Hashi)
• Etchū Dağları ve Tateyama Üzerine Ağıtlar ve Övgüler
• Man'yōshū Kapanış Şiiri (Şiir No: 4516, Yeni Yıl Karı Üzerine)
• Tarlakuşunun Hüzünlü Şarkısı

Yakamoçi’nin şiirleri Türkçede Manyoşu Antolojisi çevirilerinde, Japon Dili ve Edebiyatı bölümlerinin akademik derlemelerinde, Cevat Çapan ve Talât Sait Halman’ın dünya şiiri antolojilerinde yer almıştır.

Otomo no Yakamoçi Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Reiwa Döneminin Doğduğu Aile: Japonya’da 2019 yılında tahta geçen İmparator Naruhito ile başlayan Reiwa (令和) döneminin adı, Yakamoçi’nin babası Otomo no Tabito’nun 730 yılında evinde düzenlediği Erik Çiçeği Şiir Meclisi’nin önsözündeki "Uğurlu bir ayda, esintisi yumuşak bir bahar rüzgârı" ifadesinden esinlenilerek konulmuştur.

• Umi Yukaba: Yakamoçi’nin bir chōka’sından alınan dizeler, 1937 yılında besteci Kiyoshi Nobutoki tarafından bestelenmiş; II. Dünya Savaşı boyunca Japonya’nın en kutsal ve resmî tören marşı olarak çalınmıştır.

• Man'yōshū’nun En Üretken Şairi: 479 şiiriyle, kendisinden sonraki hiçbir şairin erişemediği bir rekorla Japonya’nın en büyük şiir külliyatının omurgasını tek başına kurmuştur.

• Toyama Edebi Mirası: Valilik yaptığı Toyama/Takaoka kentinde günümüzde şairin anısına kurulmuş büyük bir Man'yōshū Araştırma Müzesi ve her yıl düzenlenen geleneksel şiir festivalleri bulunmaktadır.

Otomo no Yakamoçi'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Eğer denize gidersek, sulara gömülmüş bir ceset olur bedenimiz; / Eğer dağa gidersek, üzerimizi otlar bürür. / Yüce Hükümdarımızın uğrunda öleceğimiz kesin, / Asla arkamıza dönüp pişmanlık duymayız!" (Umi Yukaba)
• "Saksağanların kanatlarından kurulan o göksel köprüde / dökülmüş kırağının beyazlığını görünce / anladım ki gece iyice derinleşmiş..." (Ogura Hyakunin Isshu, Şiir 6)
• "Yeni bir yılın başlangıcında, ilkbaharın bu ilk gününde / gökten yağan taze kar gibi / üst üste yığılsın tüm güzellikler ve bereket..." (Man'yōshū, Şiir 4516 – Antolojinin kapanış dizesi)
• "Bahar kırlarında süzülürken akşam pusu / öyle hüzünlü ki içim / batan güneşin son ışıklarında bir tarlakuşu şakıyor..." (Man'yōshū)
• "Gözlerim yollarda kaldı, sevgilim ne vakit gelecek diye; / beklerken kapımın önündeki bambu yapraklarına döküldü sonbaharın ilk çiyi." (Man'yōshū)
• "Koca karlı dağlar durur yerli yerinde bin yıldır; / gelip geçen faniler ise bir sabah esen rüzgârın savurduğu yapraklar gibidir." (Etchū Şiirleri)