Ueda Akinari'nin Hayatı ve Eserleri

Ueda Akinari (1734–1809), 18. yüzyıl Edo dönemi Japon edebiyatının en büyük kurmaca ustalarından biri olan; Çin ve Japon doğaüstü halk hikâyelerini benzersiz bir edebi zarafet, psikolojik derinlik ve gotik atmosferle yeniden işlediği başyapıtı Yağmur ve Ay Öyküleri (Ugetsu Monogatari) ile Doğu ve dünya fantastik edebiyatının zirvelerinden birini kuran, aynı zamanda saygın bir hekim, şair ve Ulusal Öğrenim (Kokugaku) bilgini olan Japon yazar ve düşünürdür.

Doğum tarihi ve yeri: 25 Haziran 1734, Sonezaki, Osaka (Japonya)
Ölüm tarihi ve yeri: 8 Ağustos 1809, Kyoto (Japonya)

Ueda Akinari’nin Hayatı

Ueda Akinari, 25 Haziran 1734 tarihinde Osaka’nın ünlü eğlence ve genelev bölgesi Sonezaki’de, Matsuo adlı evlilik dışı bir geyşanın/fahişenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babasının kimliği hiçbir zaman öğrenilemedi. Henüz dört yaşındayken, varlıklı bir kâğıt ve kandil yağı tüccarı olan Ueda Mosuke ve eşi tarafından evlat edinilerek Ueda Senjirō adını aldı.

Beş yaşındayken dönemin ölümcül salgını olan çiçek hastalığına (ten'nenpō) yakalandı. Ailesi, hayatta kalması için Kashima Tapınağı’nda adaklar adayıp dua etti; aile anlatısında iyileşmesi bu inançla ilişkilendirilir; ancak bu hastalık her iki elinin parmaklarında kalıcı sakatlık bıraktı (özellikle orta parmakları büzüşüp kısa kaldı). Bu fiziksel engel, Akinari’de ömür boyu sürecek bir yalnızlık, dışlanmışlık ve öfke duygusu doğururken, aynı zamanda onu kitaplara ve iç dünyasına yönelten temel itici güç oldu.

Gençlik yıllarında hem geleneksel Japon şiiri (haikai) hem de klasik Çin edebiyatı eğitimi aldı. 1761 yılında üvey babasının ölümü üzerine aile dükkânının başına geçti; ancak ticaretle arası hiçbir zaman iyi olmadı. 1771 yılında Osaka’yı küle çeviren büyük yangında aile işletmesi tamamen yandı ve Akinari ailesiyle birlikte sokakta kaldı. Bu felaketin ardından ticareti tamamen bıraktı ve dönemin önde gelen hekimlerinden ve edebiyatçılarından Tsuga Teishō’nun yanına çırak girerek tıp eğitimi aldı.

1776 yılında tıp eğitimini tamamlayarak Osaka’da hekimlik yapmaya başladı. Hekimlik mesleği sayesinde bir yandan geçimini sağlarken, diğer yandan insan bedenini, hastalıkları ve ölümü yakından gözlemleme olanağı buldu. Aynı dönemde Antik Japon kültürünü, dilini ve Şinto inancını Budist ve Konfüçyüsçü etkilerden arındırarak araştırmayı amaçlayan Kokugaku (Ulusal Öğrenim) hareketine katıldı; bilgin Katō Umaki’nin öğrencisi oldu. Dönemin en büyük Şinto bilgini Motoori Norinaga ile Japon dilinin kökenleri ve antik mitolojinin yorumlanması üzerine girdiği sert entelektüel tartışmalarla akademik dünyada saygın bir yer edindi.

1788 yılında bir hastasının ölümünden duyduğu vicdan azabı ve bir gözünün görme yetisini kaybetmesi üzerine hekimliği bıraktı. 1793 yılında Kyoto’ya yerleşti. 1797’de hayat arkadaşı ve eşi Tama’yı kaybedince derin bir yalnızlığa gömüldü. Yaşamının son yıllarında kalan tek gözünü de neredeyse tamamen kaybederek körleşen Akinari, yoksulluk içinde dostlarının evlerinde ve Zen tapınaklarında kalarak yazmayı sürdürdü. 8 Ağustos 1809 tarihinde Kyoto’da 75 yaşında hayata veda etti ve Nanzen-ji Tapınağı kompleksine bağlı Saifuku-ji Mezarlığı’na defnedildi.

Ueda Akinari’nin Edebi Hayatı

Ueda Akinari edebiyata 1760’larda, Edo döneminin popüler kentli mizah kitapları (kokkei-bon ve ukiyo-zōshi) yazarak başladı. 1766’da Dünyayı Dinleyen Maymun (Shodō Kikimimi Seken-zaru) ve 1767’de Dünyadaki Metreslerin Halleri (Seken Tekake Katagi) gibi eserlerinde İhara Saikaku tarzı alaycı ve gerçekçi bir dil kullandı.

Ancak yazarın asıl dehası, resimli halk kitaplarının sığlığını aşarak yüksek edebi değere sahip anlatılar üretmeyi hedefleyen Yomihon (Okuma Kitabı) türüne yönelmesiyle ortaya çıktı. 1768 yılında tamamladığı ve 1776 yılında beş cilt halinde yayımlanan Yağmur ve Ay Öyküleri (Ugetsu Monogatari), Japon edebiyatının gotik ve fantastik başyapıtı oldu. Çin’in Ming dönemi yazarı Qu You’nun hayalet anlatılarından (Jiandeng Xinhua) ve Japonya’nın Konjaku Monogatarishū gibi antik efsanelerinden beslenen bu dokuz öykü; hayaletleri, iblisleri ve hortlakları ucuz bir korku unsuru olarak değil, insan kalbinin derin kederini, sadakatini, aşkını ve kırılmışlığını yansıtan felsefi figürler olarak kurguladı.

Kitapta yer alan "Kasımpatı Yemini" (Kikka no Chigiri), savaşçı bir bilginin dostuna verdiği buluşma sözünü tutabilmek için —canlı bir bedenin bir günde bin fersah yol alamayacağını, ancak bir ruhun sınır tanımayacağını bilerek— intihar edip ruhuyla randevuya gelmesini anlatır. "Yaban Otları Arasındaki Ev" (Asaji ga Yado), savaş yüzünden yıllarca evine dönemeyen bir tüccarın, harabeye dönmüş köyünde kendisini bekleyen sadık eşiyle geçirdiği gecenin ardından sabah uyanınca yanında yalnızca bir yığın kemik ve mezar taşı bulmasını işler. "Mavi Kukuleta" (Aozukin) ise ölen sevgilisinin yasından çıldırıp insan eti yiyen bir iblise dönüşen başrahibin bir Zen ustasının şefkatiyle aydınlanmasını konu alır.

Akinari, ömrünün son yıllarında neredeyse tamamen kör bir haldeyken ikinci büyük öykü derlemesi olan Bahar Yağmuru Öyküleri’ni (Harusame Monogatari, 1808 civarı) tamamladı. On öyküden oluşan bu eser, doğaüstü olaylardan ziyade Japon tarihini, mitlerini ve toplumsal ahlakını eleştiren çok daha felsefi, gerçekçi ve şüpheci bir üsluba sahipti (eser yazarın ölümünden yaklaşık bir asır sonra, 1907’de tam olarak basılabildi). 1808’de yazdığı otobiyografik denemesi Tandai Shōshin Roku (Cesaret ve Çekingenlik Notları) ise yazarın dönemin edebiyat ve siyaset dünyasına yönelttiği acımasız ve samimi özeleştirilerini bir araya getirdi.

Ueda Akinari'nin Edebi Kişiliği

• Gotik Lirizm ve Hayalet Estetiği (Kaidan): Akinari’nin eserlerinde hayaletler ve doğaüstü varlıklar dehşet saçan canavarlar değildir. Onlar bu dünyada haksızlığa uğramış, sevgisine karşılık bulamamış, sözünü yerine getirememiş ya da tutkularının esiri olmuş yaralı insan ruhlarıdır. Onun gotik dünyası korkudan çok derin bir hüzün (mono no aware) ve estetik büyü barındırır.
• Çin Kurgusu ile Japon Klasiğinin Sentezi: Çin’in Ming dönemi halk anlatılarının sağlam olay örgüsünü, Japon saray edebiyatının (Heian dönemi waka şiiri, Genji’nin Hikâyesi ve noh tiyatrosu) şiirsel ve zarif diliyle harmanlayarak eşsiz bir düzyazı üslubu kurmuştur.
• Akılcılık ve Şüpheci Zihin: Doğaüstü olayları anlatırken bile bir hekim ve tarihçi dikkatiyle insan psikolojisinin karanlık labirentlerini çözümler. Ona göre insanın asıl korkması gereken dışarıdaki hayaletler değil, kendi zihninin ürettiği hırs, şehvet ve kör inançlardır.
• Sözün Kutsallığı ve Sadakat: Özellikle Kasımpatı Yemini öyküsünde doruğa çıkan "verilen söze sadakat" teması, feodalitenin sahte ahlak kurallarının çok ötesinde, insan varoluşunun en yüce onuru olarak yüceltilir.

Ueda Akinari’nin Eserleri

Başlıca Anlatı Kitapları (Yomihon):

• Yağmur ve Ay Öyküleri (Ugetsu Monogatari, 1776 – 9 öykü)
• Bahar Yağmuru Öyküleri (Harusame Monogatari, 1808 / ilk tam baskı 1907 – 10 öykü)

Erken Dönem Mizahi ve Gerçekçi Eserleri (Kokkei-bon / Ukiyo-zōshi):

• Dünyayı Dinleyen Maymun (Shodō Kikimimi Seken-zaru, 1766)
• Dünyadaki Metreslerin Halleri (Seken Tekake Katagi, 1767)

Otobiyografik Notlar, Deneme ve Filoloji İncelemeleri:

• Cesaret ve Çekingenlik Notları (Tandai Shōshin Roku, 1808)
• Kasei Manbi (Şiir Sanatı Üzerine Düşünceler)
• Yasomagusa (Seksen Ot / Çeşitli Yazılar, 1802)

Ueda Akinari’nin başyapıtı Ugetsu Monogatari, Türkçede Yağmur ve Ay Öyküleri adıyla İthaki Yayınları (Japon Klasikleri Dizisi) tarafından Japonca aslından çevrilerek (çev. Okan Haluk Akbay) yayımlanmıştır.

Ueda Akinari Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Sinema Tarihinin Zirvesi: Japon sinemasının efsanevi yönetmeni Kenji Mizoguchi, 1953 yılında Akinari’nin Ugetsu Monogatari kitabındaki "Yaban Otları Arasındaki Ev" ve "Yılanın Şehveti" öykülerini birleştirerek Ugetsu (Yağmurdan Sonraki Soluk Ayın Öyküleri) filmini çekmiştir. Venedik Film Festivali’nde Gümüş Aslan kazanan film, tüm zamanların en iyi sinema başyapıtları arasında gösterilmektedir.
• "Yağmur ve Ay" İsminin Kökeni: Yazar, kitabın önsözünde eserin adını Çinli şairlerin dizelerinden esinlenerek koyduğunu belirtir: "Yağmur dindiğinde, ayın solgun ve puslu ışığı pencereme vurduğunda, masamın başında oturup bu hayalet hikâyelerini kaleme aldım..."
• Sakat Parmakları ve Adak İnancı: Çocukluğunda geçirdiği çiçek hastalığı yüzünden ellerinin orta parmakları büzüşüp kısa kalmış; hayatı boyunca bu fiziksel engel nedeniyle resmî görevlerden ve kalabalıklardan uzak durmuştur. Kendisini ölümden kurtardığına inandığı Kashima Tapınağı tanrısına ömrü boyunca şükran duymuştur.
• Motoori Norinaga ile Büyük Polemik: Dönemin büyük dilbilimcisi Motoori Norinaga ile antik Japoncanın ses kuralları ve Kojiki üzerine giriştiği mektuplaşma tartışması, Edo dönemi düşünce tarihinin en ünlü akademik düellolarından biri kabul edilir.
• Ölüm Şiiri (Jisei): Yaşamının sonunda yazdığı veda şiirinde hayatını esprili ve bilgece bir dille özetlemiştir: "Giderken arkamda ne bir isim bırakıyorum ne de bir servet; tıpkı sonbahar rüzgârının savurduğu bir yaprak gibi, sessizce karışıyorum toprağa."

Ueda Akinari'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Luo Guanzhong Su Kenarı Destanı’nı yazdı ve üç kuşak boyunca soyundan gelenler dilsiz doğdu. Leydi Murasaki Genji’nin Hikâyesi’ni yazdı ve insanları yalanlarla büyülediği için cehenneme mahkûm edildi... Peki neden? Çünkü onlar insanların yüreğini sarsmak için düşler ve yalanlar kurdular. Ama o sözlere bir bakın: Gerçekliğin kendisinden çok daha derin bir hakikati fısıldarlar. Yağmur dindiğinde, ayın puslu ışığı altında penceremin kenarında bu öyküleri yazdım..." (Yağmur ve Ay Öyküleri – Önsöz)
• "Canlı bir beden bir günde bin fersah yol alamaz; ama bir ruh bir anda bin fersahı aşabilir. Ölüm bile verilen bir sözü unutturmaya yetmez." (Kasımpatı Yemini)
• "Yıllar sonra savaşın yıktığı köyüme ve viran olmuş evime döndüğümde, karanlığın ortasında tek bir lambanın yandığını gördüm... Aşk, ölümün soğuk rüzgârına karşı yakılmış son kandildir." (Yaban Otları Arasındaki Ev)
• "İnsanların en çok korktuğu şeyler mezarlıklardan çıkan hayaletler değildir; kendi içlerinde büyüttükleri hırs, kıskançlık ve şehvettir." (Yılanın Şehveti)
• "Bir iblis bile olsan, kalbinde hakikate açılan tek bir pencere varsa, Buda’nın şefkati o karanlığı aydınlatmaya yeter." (Mavi Kukuleta)
• "Geçmişin hayaletleri bizi korkutmak için değil; bu dünyada unuttuğumuz vicdanı, sevgiyi ve vefayı bize hatırlatmak için geri gelirler." (Yağmur ve Ay Öyküleri)