Oruç Aruoba'nın Hayatı ve Eserleri

Oruç Aruoba, 20. ve 21. yüzyıl Türk edebiyatı ile düşünce dünyasında felsefe ve şiiri kendine özgü noktalama sistemi, aforizmatik tümceleri ve haiku estetiğiyle birleştiren; Ludwig Wittgenstein, Friedrich Nietzsche, Immanuel Kant, David Hume, Rainer Maria Rilke ve Matsuo Başo çevirileriyle Türkçe felsefe ve şiir diline yön veren Türk filozof, şair, yazar, akademisyen ve çevirmendir.

Doğum tarihi ve yeri: 14 Temmuz 1948, Karamürsel (Kocaeli)
Ölüm tarihi ve yeri: 31 Mayıs 2020, İstanbul

Oruç Aruoba’nın Hayatı

Oruç Aruoba, 14 Temmuz 1948 tarihinde Kocaeli’nin Karamürsel ilçesinde doğdu. Babası Muzaffer Aruoba ziraat mühendisi ve bürokrat, annesi लोक (Melahat) Aruoba ise öğretmendi. Babasının memuriyeti nedeniyle çocukluk yıllarının bir kısmını Anadolu’nun farklı şehirlerinde geçiren Aruoba, ailesinin Ankara’ya yerleşmesiyle birlikte ortaöğrenimini TED Ankara Koleji’nde tamamladı. Kolej yıllarında iyi derecede İngilizce öğrenerek Batı edebiyatı ve felsefe metinlerini özgün dillerinden okumaya başladı.

Lise mezuniyetinin ardından Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü’ne girdi. Lisans ve yüksek lisans eğitimini psikoloji alanında tamamladıktan sonra, insan zihninin ve dilin sınırlarına duyduğu ilgi onu doğrudan felsefeye yöneltti. Türkiye’de felsefe eğitiminin kurucu isimlerinden İoanna Kuçuradi’nin yönetimindeki Hacettepe Üniversitesi Felsefe Bölümü’ne geçerek burada bilim uzmanlığı (yüksek lisans) ve doktora derecelerini aldı. 1972 yılında asistan olarak adım attığı Hacettepe Üniversitesi Felsefe Bölümü’nde 1983 yılına kadar öğretim üyesi olarak görev yaptı.

Akademik kariyeri sırasında 1976 yılında Almanya’ya giderek Tübingen Üniversitesi’nde felsefe semineri üyeliğinde bulundu; burada Almancasını yetkinleştirerek Kant, Nietzsche, Wittgenstein, Rilke ve Paul Celan üzerine derinlikli okumalar yaptı. 1981 yılında ise Yeni Zelanda’daki Victoria Üniversitesi’nde (Wellington) konuk öğretim üyesi olarak çalıştı. Türkiye’de 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından yükseköğretim kurumlarını yeniden düzenleyen YÖK yasasının yürürlüğe girmesi üzerine, akademik özerkliğin zedelendiği gerekçesiyle 1983 yılında üniversitedeki görevinden kendi isteğiyle istifa etti.

Üniversiteden ayrıldıktan sonra İstanbul’a yerleşen Aruoba, hayatının geri kalanını hiçbir kuruma bağlı kalmadan bağımsız bir düşünür, yazar ve çevirmen olarak sürdürdü. Çeşitli yayınevlerinde ve basın kuruluşlarında yayın yönetmenliği, yayın danışmanlığı ve editörlük yaptı; Cumhuriyet, Gergedan, Defter, Cogito ve Kitap-lık gibi dergi ve gazetelerde felsefe, dil ve edebiyat üzerine yazılar yayımladı. Uzun yıllar İstanbul’un Çengelköy semtinde, kitapları ve kedileriyle münzevi sayılabilecek bir yaşam süren düşünür, Çengelköy Defteri gibi eserlerinde bu semtin sokaklarını ve Boğaz kıyılarını kendi içsel yürüyüşlerinin arka planı haline getirdi. 31 Mayıs 2020 tarihinde İstanbul’da, 71 yaşında hayatını kaybetti ve Zincirlikuyu Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Oruç Aruoba’nın Edebi Hayatı

Oruç Aruoba’nın yazınsal ve düşünsel serüveni, 1970’li yıllarda akademik felsefe çalışmalarıyla başladı. Doktora çalışmasının ürünü olan Nesnenin Bağlantısallığı (1979), nesne, olgu ve dil arasındaki mantıksal ilişkileri irdeleyen ilk kuramsal eseriydi. Ancak Aruoba, felsefenin yalnızca akademik makale kalıpları içinde yapılabileceği anlayışını reddederek, felsefi düşünceyi şiirsel imge ve aforizmayla buluşturan yepyeni bir yazı türü geliştirdi.

1990 yılında Metis Yayınları tarafından basılan De Ki İşte ve ilk şiirlerini bir araya getiren Tümceler, Aruoba’yı edebiyat okuruyla geniş ölçekte buluşturan kırılma noktası oldu. Hemen ardından yayımladığı Yürüme (1992), Türk edebiyatında felsefi deneme türünün en özgün yapıtlarından biri haline geldi; yürümeyi yalnızca fiziksel bir eylem olarak değil, insanın "kendine dönüş" ve "kendini yitirme" tehlikeleri arasındaki varoluşsal yolculuğu olarak tanımladı. Hani (1993), Uzak (1995), Yakın (1997) ve İle (1999) kitaplarıyla özlem, mesafe, yalnızlık, sevgi ve "öteki" ile kurulan ilişkinin olanaksızlığını ya da kırılganlığını birbirini tamamlayan halkalar halinde işledi.

Şiir alanında 1994 yılında dört kitaplık bir dizi (Ol/An, Kesik Esin/tiler, Geçgelen Ağıtlar, Sayıklamalar) yayımlayan Aruoba, Türkçede haiku türünün en derinlikli uygulayıcısı ve kuramcısı oldu. Japon şair Matsuo Başo’nun şiirlerini ve Oku no Hosomichi (Kuzeyin Dar Yolu) adlı eserini 2008 yılında Kelebek Düşleri adıyla Türkçeye kazandıran yazar, kendi haiku ve kısa şiirlerini Ne Ki Hiç (1997) ve Meşe Fısıltıları (2007) kitaplarında topladı. Kızı Filiz için kaleme aldığı ve başlığını kızının adının tersten yazılışıyla koyduğu Zilif (2002) ise dünya ile uyuşamayan bir babanın kızına bıraktığı en yalın ve sarsıcı metinlerden biri olarak edebiyat tarihine geçti.

Yazarlığının yanı sıra çevirmenliğiyle de Türkiye’de felsefe dilinin inşasında tarihi bir rol üstlendi. Ludwig Wittgenstein’ın Tractatus Logico-Philosophicus adlı başyapıtını Türkçeye çevirerek analitik felsefe ve dil felsefesi terminolojisinin Türkçedeki karşılıklarını yerleştirdi. Immanuel Kant’ın Prolegomena ve Yargı Yetisinin Eleştirisi, David Hume’un İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma, Friedrich Nietzsche’nin Deccal ve Søren Kierkegaard’ın metinlerinin yanı sıra; Rainer Maria Rilke, Paul Celan ve Fernando Pessoa’dan yaptığı şiir çevirileriyle çeviriyi mekanik bir aktarım olmaktan çıkarıp "yeniden yaratım" düzeyine taşıdı.

Oruç Aruoba'nın Edebi Kişiliği

• Felsefe ve Şiirin Kesişimi: Oruç Aruoba’nın metinlerini salt "felsefe", "deneme" ya da "şiir" olarak sınıflandırmak zordur. Wittgenstein’ın mantıksal önermeler dizgesi ile Nietzsche’nin aforizmatik üslubunu birleştirerek "felsefi şiir" ve "şiirsel felsefe" adını verebileceğimiz melez bir tür yaratmıştır.
• Özgün Noktalama ve Tipografi: Uzun tireler (—), iki noktalar (:), eğik çizgiler (/), üç noktalar ve italik vurgular Aruoba’nın metinlerinde süsleme unsuru değil, düşüncenin nefes alıp verme ritmidir. Ol/An veya Kesik Esin/tiler başlıklarında görüldüğü üzere, tek bir eğik çizgiyle sözcüğü bölerek hem "olan"ı (varlığı) hem de "ol" buyruğu ile "an"ı (zamanı) aynı anda okura düşündürür.
• Yol, Yürüme ve Göçebelik: Yerleşik olmayı, alışkanlıkları ve hazır doğruları zihinsel bir durgunluk olarak görür. Onun dünyasında insan "yolda olan" varlıktır; varılacak hedef değil, yürüme eyleminin kendisi insanı insan yapar.
• Yalnızlık, Özlem ve "İle" Kavramı: İnsanlar arasındaki ilişkinin imkânsızlığını, yanlış anlaşılma trajedisini, "uzak" ve "yakın" kavramlarının fiziksel mesafeyle değil içsel mesafeyle ölçüldüğünü işler. İle kitabında iki insan arasındaki bağlacın nasıl kurulduğunu ve nasıl koptuğunu mikroskobik bir duyarlılıkla çözümler.
• Haiku ve Zen Estetiği: Japon edebiyatındaki haiku formunu Türkçenin ses ve anlam yapısına uyarlamıştır. Büyük laflar etmekten kaçınan, doğadaki küçük bir anı (bir karganın duruşu, düşen bir yaprak, geçen bir tekne) varoluşsal "hiçlik" (mu) bilinciyle yakalayan minimalist bir şiir anlayışına sahiptir.
• Öz Türkçe ve Dil İşçiliği: Bilge Karasu ve Nermi Uygur çizgisini sürdürerek Türkçenin türetme olanaklarını sonuna kadar kullanmış; felsefi kavramların Türkçe köklerden üretilmesine büyük katkı sağlamıştır.

Oruç Aruoba’nın Eserleri

Felsefi Deneme ve Anlatı Kitapları:

• Nesnenin Bağlantısallığı (1979)
• De Ki İşte (1990)
• Yürüme (1992)
• Hani (1993)
• Uzak (1995)
• Yakın (1997)
• İle (1999)
• Çengelköy Defteri (2001)
• Zilif (2002)
• Benlik (2005)

Şiir ve Haiku Kitapları:

• Tümceler: Bir Şiir Denemesi 1969-1989 (1990)
• Ol/An (1994)
• Kesik Esin/tiler (1994)
• Geçgelen Ağıtlar (1994)
• Sayıklamalar (1994)
• Ne Ki Hiç (1997)
• Olmayalı (2003)
• Doğançay’ın Çınarları (2004)
• Meşe Fısıltıları (2007)

Başlıca Felsefe ve Edebiyat Çevirileri:

• İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma – David Hume (1976)
• Tractatus Logico-Philosophicus – Ludwig Wittgenstein (1985)
• Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena – Immanuel Kant (1989, İoanna Kuçuradi ile birlikte)
• Deccal: Hıristiyanlığa Lanet – Friedrich Nietzsche (1995)
• Elegie’ler (Duino Ağıtları) ve Orpheus’a Soneler – Rainer Maria Rilke
• Haiku’lar / Kelebek Düşleri – Matsuo Başo (2008)
• Altı Çizili Satırlar (Çeviri Şiirler Seçkisi: Paul Celan, Rilke, Nietzsche, e.e. cummings, Fernando Pessoa, Başo)

Oruç Aruoba’nın telif eserlerinin tamamına yakını ve Wittgenstein, Nietzsche, Başo çevirileri Metis Yayınları tarafından yayımlanmaktadır; Kant ve Hume çevirileri ise Türkiye Felsefe Kurumu ve BilgeSu Yayıncılık gibi yayınevlerinin kataloglarında yer almaktadır.

Oruç Aruoba Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Türkiye’de insan hakları ve değer felsefesinin öncüsü Prof. Dr. İoanna Kuçuradi’nin öğrencisi ve asistanıdır; Kant’ın Prolegomena adlı eserini hocası Kuçuradi ile birlikte Türkçeye çevirmiştir.
• 1983 yılında YÖK yasasına tepki olarak Hacettepe Üniversitesi’ndeki görevinden istifa etmiş ve bir daha tam zamanlı olarak hiçbir üniversite kadrosuna dönmemiştir.
• 20. yüzyıl felsefesinin en zor metinlerinden biri kabul edilen Ludwig Wittgenstein’ın Tractatus Logico-Philosophicus adlı eserini Türkçeye ilk kez kazandıran isimdir.
• Daktilo kullanma alışkanlığını bilgisayar çağında da uzun yıllar sürdürmüş; metinlerindeki kısa çizgi, iki nokta ve boşluk düzenini bizzat sayfa tasarımı (tipografi) düzeyinde titizlikle kurgulamıştır.
• Zilif (2002) adlı kitabını kızı Filiz Aruoba için yazmış, kitabın adını da "Filiz" isminin harflerini tersten dizerek koymuştur.
• Japon haiku ustası Matsuo Başo’nun şiirlerini hem İngilizce ve Almanca edisyonlarıyla karşılaştırarak hem de Japonca orijinallerindeki ses ve kavram değerlerini (sabi, wabi, karumi) inceleyerek Türkçeye aktarmıştır.

Oruç Aruoba'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Yola çıkan kişi nereye ulaşabileceğini, ancak yürüyüp, yolu aşıp, vararak bilebilir — yol, yürünmeden, bilinmez… Kendi yönünü bulamayan kişi için, 'yol' yoktur; bir sürüklenmedir bütün yürümesi..." (Yürüme)
• "Kişi bir 'kendine-dönüş' sürecini başlatma girişiminde bulunduğunda, unutmamalı ki, aynı süreç bir kendini yitirme noktasıyla sonuçlanabilir. Kişi kendini ararken kendini hep yitirme tehlikesi altında bulan varlıktır." (Yürüme)
• "Yolcuya, yürünmeden, 'yardım' edilemez. — Duran, yürüyeni anlayamaz. Yol üstünde tek 'yardım' yolu, yürümektir." (Yürüme)
• "Yaşamında, en çok yakınlaşma isteği duyacağın kişiler, senden uzaklaşma gereksinimini en çok duyan kişiler olacaklar." (De Ki İşte)
• "Yaşamını önceden yaşamaya çalışacaksın hep — oysa olanaksızdır bu: yaşamın ancak yaşandıktan —sen onu yaşadıktan— sonra, senin yaşamın haline gelecek." (De Ki İşte)
• "Özlem, özleneni, özlenmesi gerekmezken de özlemektir." (Hani)
• "İşte, bak: gidiyor o tekne kimseyi getirmemişken." (Uzak)
• "İlişki için bilgi değil, bilememe bilinci gereklidir." (İle)
• "Sen bana gelmedin; kendini bana getirdin. 'Al bunu' dedin: 'ben bununla ne yapacağımı bilemiyorum; belki sen bilirsin' dedin..." (İle)
• "İnsan olan insan pek az — bunu anladın bunca yıl sonra; bir de şunu: İnsan insan oldu mu, acı çeker." (Zilif)
• "...dünya ne ise oydu; ben de ne isem o oldum — uyuşamadık. Hepsi bu." (Zilif)
• "Çoğaltıp durma haiku'larını — bak şu dingin Karga'ya: ne zaman huzur bulacak bu çalkantılı yaşamın? — orada işte: ki hiç —" (Ne Ki Hiç)