Zeami Motokiyo'nun Hayatı ve Eserleri

Zeami Motokiyo, klasik Japon tiyatrosu Noh’un en büyük kurucu dehası, oyuncusu, yönetmeni ve kuramcısı.

Doğum tarihi ve yeri: Yaklaşık 1363, Yamato vilayeti (günümüzdeki Nara / Iga bölgesi) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: Yaklaşık 1443, Kyoto / Japonya

Zeami Motokiyo’nun Hayatı

Zeami Motokiyo, yaklaşık 1363 yılında Yamato vilayetinde, dönemin popüler halk gösteri kumpanyalarından biri olan Kanze-za’nın lideri, yenilikçi aktör ve oyun yazarı Kan'ami Kiyotsugu’nun en büyük oğlu olarak Fujiwaka (Genç Salkım) adıyla dünyaya geldi. Çocukluğundan itibaren babasının kumpanyasında dans, müzik, taklit ve akrobasi eğitimi alarak erken yaşta sahneye adım attı.

Zeami’nin ve dünya tiyatro tarihinin seyrini değiştiren tarihi kırılma noktası 1374 yılında gerçekleşti. Henüz on bir ya da on iki yaşındayken, Kyoto’daki kutsal Imagumano Tapınağı’nda düzenlenen bir gösteride babasıyla birlikte dönemin mutlak hükümdarı, on yedi yaşındaki genç Şogun Ashikaga Yoshimitsu’nun huzurunda sahneye çıktı. Genç Şogun, Zeami’nin olağanüstü sahne zarafetine, güzelliğine ve dehasına hayran kalarak onu himayesine aldı. Düşük sınıftan bir halk oyuncusunun samuray ve saray aristokrasisinin en seçkin çevresine kabul edilmesi o dönem için eşi görülmemiş bir skandaldı; ancak bu himaye Zeami’ye saray görgüsünü, klasik waka şiirini ve Zen Budizmi’ni (dönemin büyük Zen ustası Gidō Shūshin’in müridi oldu) en üst düzeyde öğrenme fırsatı sağladı.

1384 yılında babası Kan'ami’nin vefat etmesi üzerine henüz yirmi bir yaşındayken Kanze kumpanyasının başına geçti. Noh tiyatrosunu kaba bir panayır eğlencesi olmaktan çıkarıp şiir, maske, müzik ve Zen meditasyonunun iç içe geçtiği ruhsal bir yüksek sanata dönüştürdü. Yetişkinlik döneminde Budist keşiş unvanı alarak adını Zeami Motokiyo olarak değiştirdi.

Ancak 1408 yılında en büyük koruyucusu olan Şogun Yoshimitsu’nun ölümüyle Zeami’nin talihi tersine döndü. Tahta geçen 4. Şogun Ashikaga Yoshimochi ve ardından gelen acımasız 6. Şogun Ashikaga Yoshinori, Zeami’nin felsefi ve incelikli üslubu yerine onun yeğeni ve rakibi olan On'ami’nin daha gösterişli tarzını destekledi. Saraydan dışlanan Zeami, kumpanyanın liderliğini ve gizli risalelerini yetenekli büyük oğlu Motomasa’ya devretti; ancak Motomasa’nın 1432 yılında şüpheli bir biçimde aniden ölmesi yaşlı ustayı derin bir evlat acısına boğdu.

1434 yılında, yetmiş iki yaşındayken Şogun Ashikaga Yoshinori’nin fermanıyla gerekçesi hiçbir zaman açıklanmayan bir kararla Japon Denizi’ndeki ücra ve soğuk Sado Adası’na sürgüne gönderildi. Bu ağır sürgün koşullarında bile sanata tutunarak Sado sürgünü notlarını (Kintōsho) kaleme aldı. 1441 yılında Şogun Yoshinori’nin bir suikast sonucu öldürülmesinin ardından affedilerek Kyoto’ya döndü; hayatının son günlerini damadı olan usta Noh yazarı Konparu Zenchiku’nun yanında geçirdi ve yaklaşık 1443 yılında seksen yaşında hayata gözlerini yumdu.

Zeami Motokiyo’nun Edebi Hayatı

Zeami Motokiyo, hem yazdığı onlarca tiyatro oyunuyla hem de oyunculuk felsefesini sistemleştirdiği yirmi bir adet kuramsal risaleyle dünya tiyatro tarihinin en büyük figürlerinden biridir.

Yaklaşık 1400–1402 yıllarında babasının öğretilerini kendi deneyimleriyle birleştirerek kaleme aldığı Fūshikaden (Oyunculuk Tarzının Çiçeğinin Aktarımı veya bilinen adıyla Kadensho / Çiçek Üzerine Kitap), Konstantin Stanislavski’den yaklaşık beş yüz yıl önce yazılmış dünyanın ilk kapsamlı aktörlük ve sahne sanatı kuramı kitabıdır. Yedi bölümden oluşan bu eserde Zeami; bir oyuncunun yedi yaşından başlayarak yetmiş yaşına kadar geçirdiği fiziki ve ruhsal evreleri, izleyici psikolojisini ve sahne hâkimiyetini "Çiçek" (Hana) metaforu üzerinden açıklar. Oyuncunun sahnede yaydığı taze büyüleyicilik hissini korumanın sırrını veren ünlü sözü tiyatro tarihine kazınmıştır: "Eğer bir sırsa, o çiçektir; sır olmaktan çıkarsa, artık çiçek olamaz."

Zeami’nin olgunluk döneminde yazdığı Kakyō (Çiçek Aynası, 1424) adlı eseri ise aktörün zihinsel disiplinini doruk noktasına taşır. Bu eserde geliştirdiği "Riken no Ken" (Ayrılmış Bakış) ilkesi, oyuncunun sahnedeyken yalnızca kendi bedeninden dışarı bakmaması, aynı anda kendisini seyirci koltuğunda oturup izleyen "üçüncü bir göz" gibi dışarıdan görebilmesini şart koşar; ayrıca "Başlangıçtaki acemilik zihnini asla unutma" (Shoshin o wasururu nakare) ilkesiyle her yaşta öğrenci kalabilmenin erdemini savunur.

Oyun yazarı olarak Zeami, Noh repertuvarının en seçkin klasiklerini kaleme almıştır:

• Takasago: Tanrısal barış, evlilik sadakati ve uzun ömür üzerine kurulmuş, kutsal çam ağaçlarının ruhlarını konu alan en ünlü tanrı oyunudur (kami-mono).
• Atsumori: 12. yüzyıl Genpei Savaşı’nda genç ve masum samuray Taira no Atsumori’yi öldüren komutan Kumagai Naozane’nin Budist rahip olup kurbanının ruhunu kurtarmak ve onunla ebedi barışı bulmak için çıktığı vicdani yolculuğu anlatır.
• Hagoromo (Tüy Pelerin): Bir balıkçının çam dalında bulduğu göksel periye ait kanatlı tüy pelerin üzerinden, dünyevi hırs ile ilahi güzelliğin karşılaşmasını lirik bir dansla sergiler.
• Izutsu (Kuyu Bileziği): Heian dönemi şairi Ariwara no Narihira’nın eski sevgilisinin hayaletinin kuyu başında belirmesini ve aynadaki yansımasında kaybettiği aşkı aramasını anlatan nostaljik bir başyapıttır.
• Aoi no Ue: Murasaki Şikibu’nun Genji’nin Hikâyesi romanından uyarlanan eserde, başkahraman Genji’nin kıskanç metresi Leydi Rokujō’nun yaşayan intikamcı ruhunun (ikiryō) yarattığı trajediyi sahneye taşır.

Zeami Motokiyo'nun Edebi Kişiliği

• "Yūgen" (Gizemli ve Karanlık Zarafet): Zeami’nin estetiğinin mutlak zirvesidir. Açıkça gösterilen ve kaba çizgilerle sergilenen her şey sanattan uzaktır; gerçek güzellik, doğrudan söylenemeyen, sislerin ardında kalan dolunay gibi izleyicinin hayal gücünde tamamlanan derin ve hüzünlü bir incelikte saklıdır.
• "Hana" (Çiçek) ve Sanatsal Yenilik: Gençlik çağındaki fiziksel tazelik geçici bir çiçektir (jibun no hana); asıl büyüklük, oyuncunun yaşlanıp bedeni çöktüğünde bile sahnede yaydığı o içsel, sönmeyen ve ebedi çiçeği (makoto no hana) izleyiciye hissettirebilmesidir.
• "Monomane" (Özü Taklit Etme): Zeami’ye göre bir yaşlıyı, bir kadını, bir savaşçıyı ya da bir iblisi canlandırırken onu yalnızca dışsal hareketleriyle taklit etmek yetersizdir; oyuncu o varlığın içsel kederini, onurunu ve ruhunu kendi bedeninde yeniden doğurmalıdır.
• Zen Felsefesi ve Ego Yokluğu: Tiyatro Zeami için salt bir gösteri değil; aktörün kendi benliğini, kibrini ve dünyevi hırslarını sahnede eriterek mutlak bir hiçliğe (mu) ve sadeliğe ulaştığı kutsal bir Zen ibadetidir.

Zeami Motokiyo’nun Eserleri

Başlıca Tiyatro Risaleleri ve Kuramsal Metinleri:

• Fūshikaden / Kadensho (1400–1402 – Dünya tiyatro tarihinin kurucu oyunculuk manifestosu)
• Kakyō (Çiçek Aynası, 1424)
• Shikadō (Çiçeğe Ulaşma Yolu, 1420)
• Nōsakusho (Noh Yazma Kitabı / Dramaturji Kuralları, 1421)
• Yūgaku Shudōken (Oyun Sanatında Disiplin Notları)
• Sarugaku Dangi (Sarugaku Üzerine Sohbetler, 1430 – oğlu Motoyoshi tarafından kaydedilen dersleri)
• Kintōsho (Sado Sürgünü Günlüğü, 1434)

Başlıca Noh Oyunları:

• Takasago
• Atsumori
• Hagoromo (Tüy Pelerin)
• Izutsu (Kuyu Bileziği)
• Aoi no Ue (Leydi Aoi)
• Matsukaze (Çam Rüzgârı)
• Koi no Omoni (Aşkın Yükü)
• Yoroboshi (Kör Dilenci)
• Sanemori (Yaşlı Savaşçı Sanemori)

Zeami’nin kuramsal metinleri ve oyunları Türkçede Mitos Boyut Yayınları (Tiyatro Kültürü Dizisi) ve Dost Kitabevi Yayınları tarafından yayımlanmış; kuramları Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) Tiyatro Bölümü ve Devlet Tiyatroları akademik incelemelerinde geniş yer bulmuştur.

Zeami Motokiyo Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Modern Batı Tiyatrosunun İlham Kaynağı: Zeami’nin metinleri, 20. yüzyılda Bertolt Brecht, Jerzy Grotowski, Peter Brook ve Eugenio Barba gibi Batı avangard tiyatrosunun en büyük yönetmenleri tarafından keşfedilmiş ve modern oyunculuk kuramlarının en saf Doğu kaynağı kabul edilmiştir.
• Gizli Parşömenler: Zeami yazdığı yirmi bir kuramsal kitabı halka açıklamamış; kumpanyanın sanatsal sırlarını korumak için yalnızca kendi soyundan gelen liyakatli ustalara kapalı zarflarla elden ele devretmiştir. Bu eserler yüzyıllarca saklı kalmış ve ancak 20. yüzyılın başında tesadüfen bulunarak modern Japonya’da basılmıştır.
• "Riken no Ken" (Ayrılmış Bakış): Zeami, aktöre kendi bedeninin dışına çıkıp kendisini seyircinin gözünden izleyen sanal bir "üçüncü göz" geliştirmesini şart koşmuştur; bu kavram bugün sahne sanatlarında ve çağdaş dansta beden farkındalığının en ileri aşaması kabul edilir.
• Sado Sürgünü: Yetmiş iki yaşındayken Şogun’un emriyle sürgüne gönderildiği Sado Adası’nda bile isyan etmemiş; tapınak avlularında yağmur suyunda yıkanarak, adanın yerlilerine şiirler okuyarak sürgününü bir Zen çilesine dönüştürmüştür.
• 650 Yıllık Kesintisiz Okul: Zeami ve babası Kan'ami’nin kurduğu Kanze-za kumpanyası, günümüzde Kanze-ryū adıyla aralıksız olarak 650 yıldır yaşayan ve Japonya’nın en büyük resmî Noh ekolü olan anıtsal bir hanedandır.

Zeami Motokiyo'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Eğer bir sırsa, o çiçektir; sır olmaktan çıkarsa, artık çiçek olamaz. Sahnedeki gerçek büyü, seyircinin ne zaman ve nasıl büyülendiğini fark edemediği o gizli anda saklıdır." (Fūshikaden)
• "Başlangıçtaki acemilik zihnini asla unutma (Shoshin o wasururu nakare). Sanatında ne kadar yükselirsen yüksel, hangi yaşa gelirsen gel, sahneye her adım atışında ilk günkü alçakgönüllü acemilik heyecanını ve dikkatini korumalısın." (Kakyō)
• "Gözlerinle görmeyi bırak, zihninle gör; zihninle görmeyi bırak, ruhunla duy." (Kakyō)
• "Kendine kendi gözlerinle bakma; kendini seyircinin koltuğunda oturup seni izleyen gözlerle gör. Ancak o zaman sahnedeki bedeninin kusurlarını fark edebilirsin (Riken no Ken)." (Kakyō)
• "Gençliğin fiziksel güzelliği rüzgârın önündeki bir çiçek gibidir, mevsimi gelince kaçınılmaz olarak solar. Gerçek aktörlük çiçeği ise beden yaşlanıp çöktüğünde bile sahnede ışıldayan o sönmez içsel ruhtur." (Fūshikaden)
• "Düşmanını öldüren kılıç, gün gelir onu tutan eli de keser. Zafer ile yenilgi, kin ile sevgi aynı aynanın iki yüzünden başka bir şey değildir." (Atsumori)
• "Görünmeyen güzellik, gözler önüne serilen tüm ihtişamdan daha derindir. Sislerin ardında saklanan ay, gökyüzünde çırılçıplak parıldayan dolunaydan çok daha derin hayaller kurdurur insana." (Fūshikaden)