Harper Lee'nin Hayatı ve Eserleri

Harper Lee (tam adıyla Nelle Harper Lee), 1960 yılında yayımlanan ve kendisine Pulitzer Kurgu Ödülü’nü kazandıran Bülbülü Öldürmek (To Kill a Mockingbird) adlı başyapıtıyla 20. yüzyıl Amerikan edebiyatına damgasını vuran; Amerikan Güneyi’ndeki ırk ayrımcılığını, toplumsal önyargıları ve vicdan kavramını bir çocuğun gözünden anlatarak dünya edebiyatının en unutulmaz karakterlerinden Atticus Finch ve Scout’u yaratan Amerikalı romancıdır.

Doğum tarihi ve yeri: 28 Nisan 1926, Monroeville, Alabama (ABD)
Ölüm tarihi ve yeri: 19 Şubat 2016, Monroeville, Alabama (ABD)

Harper Lee’nin Hayatı

Nelle Harper Lee, 28 Nisan 1926 tarihinde ABD’nin Alabama eyaletine bağlı küçük bir Güney kasabası olan Monroeville’de dört çocuklu bir ailenin en küçüğü olarak dünyaya geldi. İlk adı olan "Nelle", anneannesi Ellen’ın adının tersten yazılışıydı; ancak yazar ilerleyen yıllarda "Nelle" isminin "Nellie" olarak yanlış telaffuz edilmesinden hoşlanmadığı için edebi kariyerinde ikinci adı olan Harper Lee’yi kullanmayı tercih etti. Babası Amasa Coleman Lee, eski bir gazete sahibi, eyalet meclisi üyesi ve kasabanın saygın bir avukatıydı. Gençlik yıllarında iki siyahî erkeğin cinayet suçlamasıyla yargılandığı bir davada savunma avukatlığı üstlenen babasının mahkeme salonundaki ilkeli duruşu, Harper Lee’nin zihninde yıllar sonra yaratacağı Atticus Finch karakterinin temel esin kaynağı oldu. Annesi Frances Cunningham Finch Lee ise zihinsel sağlık sorunları (bipolar bozukluk olduğu tahmin edilmektedir) nedeniyle evden nadiren çıkan, içe kapanık bir kadındı.

Çocukluk yıllarında akranları olan kız çocuklarının geleneksel oyunları yerine ağaçlara tırmanmayı, kitap okumayı ve kasaba adliyesinin balkonundan babasının duruşmalarını izlemeyi seven Harper Lee, bu dönemde kapı komşuları olan akrabalarının yanında kalan Truman Capote (o zamanki adıyla Truman Persons) ile ömür boyu sürecek derin bir dostluk kurdu. Babasının hediye ettiği eski bir Underwood daktiloda birlikte hikâyeler uydurup yazan iki çocuk, birbirlerinin dışlanmışlığını ve edebiyat tutkusunu besledi.

Monroe County Lisesi’ni bitirdikten sonra 1944-1945 yıllarında yalnızca kız öğrencilerin kabul edildiği Huntingdon Koleji’ne devam eden Lee, ardından Alabama Üniversitesi’ne geçerek 1945-1949 yılları arasında hukuk eğitimi aldı. Üniversitenin mizah dergisi Rammer Jammer’da yazılar yayımladı ve derginin editörlüğünü üstlendi. Bir dönem İngiltere’deki Oxford Üniversitesi’nin yaz okuluna katıldıktan sonra, hukuk fakültesinden mezun olmasına yalnızca bir dönem kala avukat olmak yerine yazar olmaya karar vererek 1949 yılında okulu bıraktı ve New York’a taşındı.

New York’ta sekiz yıl boyunca önce bir kitapçıda, ardından Eastern Air Lines ve British Overseas Airways Corporation (BOAC) adlı havayolu şirketlerinde bilet rezervasyon memuru olarak çalıştı. Mesai saatleri dışında soğuk suyunun bile akmadığı küçük dairesinde öyküler kaleme alan Lee’nin hayatı, 1956 yılının Noel gecesinde yakın dostları besteci Michael Brown ve eşi Joy Williams Brown’ın kendisine verdiği sıra dışı bir hediyeyle değişti: Çift, Harper Lee’ye bir yıl boyunca işini bırakıp yalnızca istediği romanı yazabilmesi için bir yıllık maaşına denk gelen bir çek ve "İstediğin her şeyi yazmak için işinden bir yıl izinlisin. Mutlu Noeller" yazılı bir not hediye etti.

1960 yılında Bülbülü Öldürmek romanının yayımlanmasıyla bir anda uluslararası bir şöhrete kavuşan Harper Lee, şöhretin getirdiği medya ilgisinden ve kamusal baskıdan hızla uzaklaştı. 1964 yılından itibaren neredeyse hiçbir gazeteciye röportaj vermedi; hayatını New York’taki apartman dairesi ile ablası Alice Lee’nin yaşadığı doğduğu kasaba Monroeville arasında sessiz ve sade bir biçimde sürdürdü. 2007 yılında geçirdiği felcin ardından işitme ve görme yetisinin büyük bölümünü kaybederek Monroeville’deki bir bakımevine yerleşen yazar, 19 Şubat 2016 tarihinde uykusunda, 89 yaşında hayatını kaybetti.

Harper Lee’nin Edebi Hayatı

Harper Lee, dostlarının verdiği maddi destekle 1957 baharında ilk uzun roman taslağı olan Go Set a Watchman (Tespih Ağacının Gölgesinde) adlı metni tamamlayarak J. B. Lippincott yayınevine teslim etti. Yayınevinin deneyimli editörü Tay Hohoff, yetişkin Jean Louise Finch’in (Scout) New York’tan Alabama’daki kasabasına dönüşünü anlatan bu taslağın kurgusal olarak dağınık olduğunu, ancak metin içindeki çocukluk geri dönüşlerinin (flashback) olağanüstü bir edebi güce sahip olduğunu fark etti. Hohoff’un yönlendirmesiyle Lee, iki buçuk yıl boyunca romanı baştan sona yeniden yazarak hikâyeyi 6-9 yaşlarındaki Scout’un gözünden ve 1930’ların Büyük Buhran yıllarında geçen bir büyüme ve adalet romanına dönüştürdü.

11 Temmuz 1960 tarihinde yayımlanan Bülbülü Öldürmek (To Kill a Mockingbird), hem eleştirmenlerden hem de okurlardan beklenmedik büyüklükte bir ilgi gördü; The New York Times çok satanlar listesinde 80 haftadan fazla kaldı ve yazarına 1961 yılında Pulitzer Kurgu Ödülü’nü kazandırdı. 1962 yılında yönetmen Robert Mulligan tarafından sinemaya uyarlanan ve Atticus Finch rolündeki Gregory Peck’e En İyi Erkek Oyuncu Oscar’ını, senarist Horton Foote’a ise En İyi Uyarlama Senaryo Oscar’ını getiren film, eserin dünya çapındaki etkisini perçinledi.

Bülbülü Öldürmek’in yayımlanmasından hemen önce, 1959 yılının sonunda Harper Lee, çocukluk arkadaşı Truman Capote ile birlikte Kansas’ın Holcomb kasabasında işlenen vahşi Clutter ailesi cinayetini araştırmak üzere bölgeye gitti. Kasaba halkının mesafeli yaklaştığı Capote’nin aksine, sıcakkanlı Güneyli tavrıyla şeriflerden kasaba sakinlerine kadar herkesin güvenini kazanan Harper Lee, yüzlerce sayfalık saha araştırma notu tutarak modern gazetecilik ve edebiyat tarihinin "kurgusal olmayan roman" (non-fiction novel) türündeki kurucu eseri sayılan Soğukkanlılıkla (In Cold Blood, 1966) kitabının ortaya çıkmasında belirleyici bir rol oynadı.

1960’lı yıllarda McCall's ve Vogue gibi dergilerde birkaç kısa deneme yayımlayan Lee, 1970’lerin sonlarında Alabama’da bir vaizin işlediği seri cinayetleri ve linç vakasını konu alan The Reverend adlı kurgusal olmayan bir kitap üzerinde yıllarca çalıştı; ancak yazdığı metinden memnun kalmayarak yayımlamaktan vazgeçti. Yarım asır boyunca "tek kitaplık bir mucize" olarak anılan yazarın, 1957’de yazdığı ilk taslak olan Go Set a Watchman (Tespih Ağacının Gölgesinde), avukatı Tonja Carter tarafından arşivinde bulunarak Temmuz 2015’te, yazarın ölümünden yedi ay önce kitaplaştırıldı. İlk romanda kusursuz bir adalet timsali olarak çizilen yaşlı Atticus Finch’in bu metinde Güney’in muhafazakâr önyargılarını taşıyan karmaşık bir figür olarak yer alması, edebiyat dünyasında büyük tartışmalar yarattı.

Harper Lee'nin Edebi Kişiliği

• Çocuk Bakış Açısı ve İroni: Harper Lee, ırkçılık, tecavüz iftirası, sınıf ayrımı ve linç kültürü gibi son derece ağır toplumsal konuları, altı yaşındaki Jean Louise "Scout" Finch’in masum, meraklı ve yer yer mizahi bakış açısından anlatır. Çocuğun saf mantığı ile yetişkinlerin ikiyüzlü önyargıları arasındaki uçurum, Mark Twain’in Huckleberry Finn’in Maceraları geleneğini sürdüren keskin bir ironi doğurur.
• Güney Gotik (Southern Gothic) Geleneği ve Gerçekçilik: Kurgusal Maycomb kasabası, 1930’ların Büyük Buhran dönemindeki Alabama’sının toplumsal bir laboratuvarıdır. Kasabanın tekinsiz ve münzevi komşusu Arthur "Boo" Radley etrafında örülen çocuksu korkular, Güney Gotik edebiyatının atmosferini taşırken; siyahî tarım işçisi Tom Robinson’ın haksız yere yargılandığı mahkeme sahneleri John Steinbeck çizgisinde yalın bir toplumsal gerçekçilik sergiler.
• "Bülbül" (Alaycı Kuş) Sembolizmi: Romandaki mockingbird (alaycı kuş; Türkçeye bülbül olarak çevrilmiştir), insanlara şarkı söylemekten başka hiçbir zararı dokunmayan masumiyeti temsil eder. Fiziksel engelli olmasına rağmen haksızlığa kurban giden Tom Robinson ile toplumdan kaçarak çocukları gizlice koruyan Boo Radley, romanın iki "bülbül" figürüdür; onları incitmek ya da öldürmek ahlaki bir günahtır.
• Vicdan, Empati ve Ahlaki Cesaret: Lee’nin edebiyatında gerçek cesaret "elinde silah olan bir adam değil", daha başlamadan kaybedeceğini bildiği halde doğru bildiği davayı sonuna kadar savunabilmektir. Atticus Finch’in çocuklarına öğrettiği temel ilke, bir insanı yargılamadan önce "onun derisinin içine girip içinde dolaşmak", yani empati kurabilmektir.
• Söz Ekonomisi ve Sessizlik Etiği: Lee’nin az sayıda eser yayımlaması, yazarlık tercihleri üzerine düşünmeye alan açar. “Sessizlik Etiği” ifadesi bu yazıda onun üretim pratiğine ilişkin yorum olarak kullanılmıştır.

Harper Lee’nin Eserleri

Romanları:

• Bülbülü Öldürmek (To Kill a Mockingbird, 1960)
• Tespih Ağacının Gölgesinde (Go Set a Watchman, 2015 – 1957’de yazılan öncül/taslak metin; 2015’te yayımlandı)

Dergilerde Yayımlanan Seçme Deneme ve Yazıları:

• Love—In Other Words (Vogue, 1961)
• Christmas to Me (McCall's, 1961)
• When Children Discover America (McCall's, 1965)
• Romance and High Adventure (1983, Alabama tarihi üzerine konuşma metni)
• Open Letter to Oprah Winfrey (O, The Oprah Magazine, 2006 – Kitap okuma tutkusu üzerine mektubu)

Harper Lee Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Bülbülü Öldürmek romanındaki hayal gücü geniş, sevimli ve dışlanmış çocuk karakter Dill Harris (Charles Baker Harris), doğrudan Harper Lee’nin çocukluk arkadaşı Truman Capote’den esinlenerek yaratılmıştır; Capote de kendi ilk romanı Başka Sesler, Başka Odalar’daki (Other Voices, Other Rooms, 1948) erkek fatma Idabel Thompkins karakterini Harper Lee’den esinlenerek yazmıştır.
• Bülbülü Öldürmek’in beyazperde uyarlamasında Atticus Finch’i canlandıran aktör Gregory Peck ile Harper Lee arasında çok yakın bir dostluk kurulmuştur. Çekimler sırasında babasının mahkeme salonundaki duruşunu Peck’te gören Lee, babasının cep saatini aktöre hediye etmiş; Gregory Peck de 1963’te En İyi Erkek Oyuncu Oscar’ını kazandığında bu saati üzerinde taşımış ve torununa Harper Peck Voll adını vermiştir.
• 1966 yılında ABD Başkanı Lyndon B. Johnson tarafından Ulusal Sanat Konseyi üyeliğine atanmış; 2007 yılında ABD’nin en yüksek sivil nişanı olan Başkanlık Özgürlük Madalyası (Presidential Medal of Freedom) ve 2010 yılında Ulusal Sanat Madalyası (National Medal of Arts) ile onurlandırılmıştır.
• Bülbülü Öldürmek, dünya genelinde çok sayıda dile çevrilmiş ve geniş okur kitlesine ulaşmıştır.
• Kendisine birçok üniversite tarafından fahri doktora unvanı verilmiş, ancak Harper Lee kamusal alanda konuşma yapmaktan kaçındığı için bu törenlerin tamamında ödülü kabul ederken kürsüde konuşma yapmama şartı koşmuştur.

Harper Lee'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Bülbüller bizi eğlendirmek için şarkı söylemek dışında bir şey yapmaz. İnsanların bahçelerindeki bitkileri yemezler, mısır ambarlarına yuvalanmazlar, tek yaptıkları iş bize içlerini dökmektir. İşte bu yüzden bülbülleri öldürmek günahtır." (Bülbülü Öldürmek)
• "Başka insanların yüzüne bakabilmek için ilk önce kendi yüzüne bakabilmelisin. Çoğunluğun kuralına bağlı olmayan tek şey insanın vicdanıdır." (Bülbülü Öldürmek)
• "Bir insanı, olayları onun açısından düşünmeyi öğrenmedikçe, onun derisinin içine girip içinde dolaşmadıkça gerçekten anlayamazsın." (Bülbülü Öldürmek)
• "Gerçek cesaretin ne olduğunu görmeni istedim; gerçek cesaretin elinde tüfek olan bir adam olduğunu düşünmeni değil. Gerçek cesaret, daha başlamadan yenildiğini bildiğin halde yine de başlamak ve ne olursa olsun sonuna kadar götürmektir. Nadiren kazanırsın, ama bazen kazanırsın." (Bülbülü Öldürmek)
• "Herkesin istediği gibi düşünmeye ve düşündüklerinin doğru olduğuna inanmaya hakkı var; ama ben başkalarıyla yaşamadan önce kendi kendimle yaşamak zorundayım." (Bülbülü Öldürmek)
• "İnsanların çoğu iyidir Scout, yeter ki sonunda onları gerçekten görebil." (Bülbülü Öldürmek)
• "İstediğin kadar saksağan vur vurabilirsen, ama unutma, bülbülü öldürmek günahtır." (Bülbülü Öldürmek)
• "Her insanın adası, Jean Louise, her insanın bekçisi kendi vicdanıdır." (Tespih Ağacının Gölgesinde)
• "Geriye bakıp, düne, on yıl önceye bakıp o günkü halimizi görmek her zaman daha kolaydır. Zor olan, şu anki bizi görmektir." (Tespih Ağacının Gölgesinde)
• "Eşit haklar herkese, özel ayrıcalık hiç kimseye." (Tespih Ağacının Gölgesinde)
• "Tarih, zaman kadar keskin bir biçimde kendini tekrarlıyor ve insanın insan olduğu ne kadar kesinse, şurası da o kadar kesin: İnsanoğlunun ders çıkarmak için bakacağı son yer tarihtir." (Tespih Ağacının Gölgesinde)