Amerikan Edebiyatı

Bu yazıda Amerikan edebiyatı, ağırlıkla bugünkü Amerika Birleşik Devletleri sınırları içinde İngilizce yazılmış edebiyat geleneği anlamında kullanılıyor. Yerli halkların sözlü anlatıları bu yazılı geleneğin öncesindeki ve yanındaki ayrı, çok dilli birikim olarak anılıyor; 17. yüzyıl kolonilerinin kayıtları ise bu kapsamın yazılı örnekleri arasında ele alınıyor. 19. yüzyılda Edgar Allan Poe, Nathaniel Hawthorne, Herman Melville, Walt Whitman, Emily Dickinson ve Mark Twain ile Avrupa edebiyatından bağımsız özgün kimliğini kuran, 20. yüzyılda ise William Faulkner, Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald, John Steinbeck, Toni Morrison ve çağdaş yazarlarla farklı tür ve toplumsal deneyimleri bir araya getiren Amerikan edebiyatı, modern kısa öyküden serbest nazma ve postmodern kurmacaya uzanan geniş bir üretim alanı sunar.

Amerikan Edebiyatının Tarihsel Dönemleri

1. Koloni Dönemi ve Bağımsızlık Çağı (17. – 18. Yüzyıl)

Avrupalı yerleşimcilerden önce Kuzey Amerika’daki yerli halkların dilleri ve toplulukları arasında farklı sözlü anlatı gelenekleri vardı. Bu makale bunları tek bir “Amerikan edebiyatı” başlığına indirgemeden, ABD’de İngilizce yazılı edebiyatın tarihsel bağlamı olarak anıyor. Koloni dönemi yazılı kayıtları 17. yüzyıl başlarından itibaren belirginleşir.

yüzyılda New England bölgesine yerleşen Püritenlerin dini dünya görüşü edebiyatı belirledi: William Bradford (Plymouth Yerleşimi Üzerine) ve John Winthrop tarihsel günceler yazarken, Anne Bradstreet (1612–1672) erken dönem İngiliz kolonilerinde basılan şiir kitapları arasında yer alan bir eser yayımladı, Edward Taylor ise İngiliz metafizik şiir geleneğini sürdürdü. Püriten ilahiyatçı Jonathan Edwards vaazlarıyla ve Cotton Mather tarih yazımıyla döneme damga vurdu.
yüzyılda Aydınlanma düşüncesi ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1775–1783) ile birlikte edebiyat dinden siyasete ve toplumsal akla yöneldi. Benjamin Franklin (1706–1790), Poor Richard's Almanack ve Amerikan bireyciliğinin kurucu metinlerinden sayılan Otobiyografi’siyle; Thomas Paine Sağduyu (Common Sense, 1776) risalesiyle; Thomas Jefferson ise Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ile Amerikan aydınlanmasını temsil etti. Köle olarak Afrika'dan getirilen Phillis Wheatley, 1773'te yayımlanan şiir kitabıyla Afro-Amerikan şiir tarihinin erken ve önemli isimlerinden biri olarak anılır.

2. Erken Ulusal Dönem (yaklaşık 1783–1830’lar)

Bağımsızlığın ardından yeni cumhuriyetin siyasal ve kültürel kimliği edebiyatta tartışıldı. Dönem sınırları yaklaşık şemadır.

Bağımsızlık sonrasında, Washington Irving (1783–1859) Rip Van Winkle ve Uykulu Kuytu Menkıbesi (The Legend of Sleepy Hollow, 1819–1820) gibi öyküler; James Fenimore Cooper (1789–1851) ise Deri Çorap Öyküleri ve Son Mohikan (The Last of the Mohicans, 1826) gibi romanlar yazdı. Bu eserler ABD’de gelişen kurmacanın erken örnekleri arasındadır.

3. Amerikan Rönesansı (yaklaşık 1830’lar–İç Savaş)

“Amerikan Rönesansı” 19. yüzyıl ortası ABD edebiyatı için kullanılan eleştirel bir dönem terimidir; Matthiessen’in çalışması özellikle 1850–1855 arasındaki yoğunlaşmayı öne çıkarır. Bu ad, 1920’lerdeki Harlem Rönesansı’ndan ayrıdır.

1830–1865 arasındaki Amerikan Rönesansı anlatısında öne çıkan yazar ve akımlar şunlardır:

Transandantalizm (Deneyüstücülük): Massachusetts eyaletinin Concord kasabasında Ralph Waldo Emerson (Doğa, Kendine Güven) öncülüğünde doğan bu felsefi ve edebi akım, kurumsal dine ve maddiyatçılığa karşı bireyin sezgisel gücünü ve doğayla birliğini savundu. Emerson'ın öğrencisi ve dostu Henry David Thoreau, Walden Gölü kıyısında kendi yaptığı kulübede geçirdiği iki yılı anlattığı Walden: Ormanda Yaşam (1854) ve Mahatma Gandhi ile Martin Luther King'e ilham veren Sivil İtaatsizlik (1849) denemesiyle dünya düşünce tarihine geçti.
Karanlık Romantizm (Dark Romanticism) ve Gotik: Transandantalizmin iyimserliğine karşı insan ruhunun karanlık, suçlu ve takıntılı yönlerini araştıran üç büyük usta yetişti:
- Edgar Allan Poe (1809–1849), "Kuzgun" ve "Annabel Lee" şiirlerinin; Usher Evi’nin Çöküşü ve Kara Kedi gibi Gotik öykülerin yazarıdır. Morgue Sokağı Cinayetleri, erken dedektif öyküsü örneklerinden biridir.
- Nathaniel Hawthorne (1804–1864), 17. yüzyıl Püriten toplumunun hoşgörüsüzlüğünü ve günah duygusunu sorguladığı Kızıl Damga (The Scarlet Letter, 1850) ile psikolojik simgeciliğin başyapıtını verdi.
- Herman Melville (1819–1891), Kaptan Ahab'ın beyaz balinaya duyduğu saplantılı intikam hırsını kozmik bir trajediye dönüştürdüğü Moby-Dick ya da Beyaz Balina (1851) ve bürokratik yabancılaşmanın öncüsü Kâtip Bartleby (1853) ile dünya edebiyatının en derin felsefi anlatılarından ikisini kaleme aldı.
Kölelik Karşıtı Edebiyat: Harriet Beecher Stowe'un 1852'de yayımladığı Tom Amca'nın Kulübesi ve eski bir köle olan Frederick Douglass’ın 1845 tarihli otobiyografisi, Amerikan İç Savaşı öncesinde kölelik karşıtı bilincin yükselmesinde belirleyici oldu.
Modern Amerikan Şiiri: Walt Whitman (1819–1892), geleneksel vezin ve uyağı yıkarak 1855'te yayımladığı Çimen Yaprakları (Leaves of Grass) ile Amerikan demokrasisini, bedeni ve doğayı kucaklayan özgür koşuk (free verse) geleneğinin gelişimine katkı sundu. Amherst'teki evinde münzevi bir yaşam süren Emily Dickinson (1830–1886) ise ölüm, ölümsüzlük, doğa ve içsel yalnızlığı yoğunlaştırılmış imgeler ve tirelerle örülü yaklaşık 1.800 kısa şiirinde işleyerek 20. yüzyıl modernist şiirinin yolunu açtı.

4. Gerçekçilik (Realizm) ve Doğalcılık (Natüralizm) (yaklaşık 1865–1914)

Dönem tarihleri yaklaşık sınıflandırmalardır. Bu başlıkta ele alınan bazı yazarların sonraki eserleri, dönemin bitiş tarihini aşabilir.

Amerikan İç Savaşı'nın (1861–1865) sona ermesi, demiryollarının kıtayı birleştirmesi, hızlı sanayileşme ve göç dalgaları edebiyatta Romantizm yerine Realizm ve Natüralizm akımlarını öne çıkardı.

Mark Twain (Samuel Langhorne Clemens, 1835–1910), Tom Sawyer'ın Maceraları (1876) ve Amerikan konuşma dilinden (vernacular) yararlandığı Huckleberry Finn'in Maceraları (1884) ile Mississippi çevresindeki toplumun ırkçılığını ve ikiyüzlülüğünü mizahla eleştirdi.
Henry James (1843–1916), Bir Hanımefendinin Portresi (1881), Daisy Miller ve Yürek Burgusu (The Turn of the Screw, 1898) adlı eserlerinde "Yeni Dünya" (masum ama görgüsüz Amerika) ile "Eski Dünya" (incelikli ama yozlaşmış Avrupa) arasındaki kültürel çatışmayı ve "bakış açısı" (point of view) tekniğini ustalıkla işleyerek psikolojik gerçekçiliği zirveye taşıdı.
William Dean Howells kent gerçekçiliğini temsil ederken; Kate Chopin (Uyanış / The Awakening, 1899) ve Charlotte Perkins Gilman (Sarı Duvar Kâğıdı, 1892) kadın özgürleşmesinin öncü metinlerini yazdılar; Edith Wharton (Masumiyet Çağı, 1920) New York yüksek sosyetesini çözümledi.
Yüzyıl dönümünde gelişen Amerikan Natüralizmi, insanı acımasız doğa yasaları ve ekonomik koşullar karşısında mücadele eden bir varlık olarak ele aldı: Stephen Crane (Cesaretin Kızıl Damgası, 1895), Theodore Dreiser (Kız Kardeşim Carrie, 1900; Bir Amerikan Trajedisi, 1925) ve Klondike altına hücum yıllarından beslenen Jack London (1876–1916; Vahşetin Çağrısı, Beyaz Diş, Martin Eden ve Demir Ökçe) bu akımın dünyaca okunan temsilcileri oldular. Kısa öyküde ise O. Henry şaşırtıcı sonlarla biten öyküleriyle tanındı.

5. Modernizm, "Kayıp Kuşak", Harlem Rönesansı ve Büyük Buhran (yaklaşık 1914–1945)

İki dünya savaşı arasındaki dönem, Amerikan edebiyatının farklı edebî biçimlerde etkili eserler verdiği çağ oldu.

Modernist Şiir: Avrupa'ya yerleşen Ezra Pound (Kantolar) "İmgecilik" (Imagism) hareketini başlatarak "Make it new!" ("Onu yeni kıl!") çağrısıyla modern şiiri dönüştürdü; T. S. Eliot (Prufrock'un Aşk Şarkısı, Çorak Ülke) modernizmin en etkili şairi oldu. ABD içinde ise New England kırsalının konuşma dilini felsefi derinlikle birleştiren Robert Frost (Gidilmeyen Yol), Wallace Stevens, William Carlos Williams, Marianne Moore ve tipografik deneyleriyle E. E. Cummings Amerikan şiirini zenginleştirdi.
"Kayıp Kuşak" (Lost Generation) ve Caz Çağı: Birinci Dünya Savaşı'nın yarattığı değer yitimini yaşayan ve 1920'lerde Paris'te Gertrude Stein'ın çevresinde toplanan yazarlar kuşağı romana yeni bir soluk getirdi:
- F. Scott Fitzgerald (1896–1940), Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby, 1925) ve Sevecen Gece ile 1920'ler "Caz Çağı"nın parıltısı altındaki "Amerikan Rüyası"nın çöküşünü anlattı.
- Ernest Hemingway (1899–1961), "Buzdağı Kuramı" (Iceberg Theory) adını verdiği yalın, sıfatlardan arındırılmış üslubuyla Güneş de Doğar (1926), Silahlara Veda (1929), Çanlar Kimin İçin Çalıyor (1940) ve kendisine 1954 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandıran Yaşlı Adam ve Deniz (1952; savaş sonrası dönemde yayımlandı) ile 20. yüzyıl düzyazısını derinden etkiledi.
Güney Edebiyatı ve Bilinç Akışı: William Faulkner (1897–1962), Mississippi'deki kurgusal "Yoknapatawpha İlçesi"nde geçen Ses ve Öfke (The Sound and the Fury, 1929), Döşeğimde Ölürken (1930) ve Ağustos Işığı (1932) romanlarında bilinç akışı tekniği, parçalı zaman kurgusu ve çoklu anlatıcılarla Amerikan Güneyi'nin tarihsel suçluluk duygusunu ve çöküşünü işleyerek 1949 Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı.
Harlem Rönesansı: 1920'lerde New York'un Harlem semtinde gelişen Afro-Amerikan kültür ve edebiyat hareketinde şair Langston Hughes caz ve blues ritimlerini şiire taşırken, Zora Neale Hurston (Tanrı'ya Bakıyorlardı, 1937) siyah kadın deneyimini güçlü bir dille anlattı.
1929 Büyük Buhranı ve Toplumsal Gerçekçilik: Ekonomik çöküş ve kuraklığın (Dust Bowl) tarım işçilerini sürüklediği sefaleti en sarsıcı biçimde John Steinbeck (1902–1968) dile getirdi; Fareler ve İnsanlar (Of Mice and Men, 1937), Gazap Üzümleri (The Grapes of Wrath, 1939) ve Cennetin Doğusu (1952; savaş sonrası dönemde yayımlandı) ile 1962 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı. Aynı dönemde Sinclair Lewis (Babbitt) Amerikan orta sınıfını hicvederek 1930'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan ilk Amerikalı yazar oldu; Pearl S. Buck ise İyi Toprak romanıyla 1938 Nobel Ödülü'ne değer görüldü.
Modern Amerikan Tiyatrosu: Eugene O'Neill (Günden Geceye Uzun Yolculuk, Buzcu Geliyor — 1936 Nobel), Amerikan tiyatrosunu melodramdan kurtarıp modern trajedi düzeyine yükseltti.

6. Savaş Sonrası Dönem, Beat Kuşağı, Postmodernizm ve Çağdaş Edebiyat (1945 – Günümüz)

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerikan edebiyatı hem tematik hem de biçimsel açıdan büyük bir çeşitlilik kazandı:

Savaş Sonrası Tiyatro ve Roman: Tiyatroda Tennessee Williams (Arzu Tramvayı, Sırça Kümes) ve Arthur Miller (Satıcının Ölümü, Cadı Kazanı) Amerikan ailesinin ve bireyinin trajedisini sahneye taşıdı. Romanda J. D. Salinger’ın Çavdar Tarlasında Çocuklar (The Catcher in the Rye, 1951) eseri ergen yabancılaşmasının simgesi olurken, Harper Lee Bülbülü Öldürmek (To Kill a Mockingbird, 1960) ile Güney'deki ırk ayrımcılığını ve adalet arayışını bir çocuğun gözünden anlattı. Truman Capote’nin Soğukkanlılıkla (1966) eseri, kurmaca-dışı roman (non-fiction novel) türünün bilinen örnekleri arasında yer alır. Saul Bellow (Herzog, Humboldt'un Armağanı — 1976 Nobel), John Updike, Philip Roth ve John Cheever savaş sonrası Amerikan toplumunu ve kentli bireyin bunalımlarını işledi.
Beat Kuşağı ve İtirafçı Şiir: 1950'lerde soğuk savaş konformizmine ve tüketim toplumuna başkaldıran Beat Kuşağı; Jack Kerouac’ın tek bir rulo kâğıda kesintisiz daktilo ettiği Yolda (On the Road, 1957) romanı, Allen Ginsberg’in "Uluma" (Howl, 1956) şiiri ve William S. Burroughs'un Çıplak Şölen’i ile karşı-kültür hareketini ateşledi. Şiirde Robert Lowell, Sylvia Plath (Ariel, Sırça Fanus romanı) ve Anne Sexton "İtirafçı Şiir" (Confessional Poetry) akımının gelişimine katkı sunarken; Charles Bukowski kent alt kültürünü çıplak bir gerçekçilikle yazdı.
Kara Mizah, Postmodernizm ve Minimalizm: İkinci Dünya Savaşı'nın absürtlüğünü ve bürokratik deliliği Joseph Heller Madde 22 (Catch-22, 1961) ile, Kurt Vonnegut ise Dresden bombardımanından yola çıktığı Mezbaha No: 5 (Slaughterhouse-Five, 1969) ve Kedi Beşiği ile kara mizaha dönüştürdü. Rus asıllı Amerikalı yazar Vladimir Nabokov (Lolita, Solgun Ateş), Thomas Pynchon, John Barth, Don DeLillo (Beyaz Gürültü), Paul Auster (New York Üçlemesi) ve David Foster Wallace postmodern Amerikan romanının gelişimine katkı sunarken; Raymond Carver (Az Sözle Çok Şey Anlatmak: Minimalizm) kısa öyküde "kirli gerçekçilik" ve minimalizmin ustası oldu.
Afro-Amerikan ve Çok Kültürlü Edebiyat: Richard Wright (Doğal Oğul), Ralph Ellison (Görünmez Adam, 1952) ve James Baldwin (Git Dağda Anlat, Giovanni'nin Odası) ırkçılık ve kimlik mücadelesini edebiyatın merkezine taşıdı. Toni Morrison (1931–2019), En Mavi Göz, Süleyman'ın Şarkısı ve köleliğin tarihsel travmasını işlediği Sevgili (Beloved, 1987) romanıyla 1993 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı.
Bilimkurgu ve Spekülatif Kurgu: Ray Bradbury (Fahrenheit 451, 1953), Isaac Asimov (Vakıf ve Robot dizileri), Philip K. Dick (Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi?) ve Ursula K. Le Guin (Mülksüzler, Karanlığın Sol Eli, Yerdeniz dizisi) bilimkurgu ve fantastik edebiyatı felsefi ve sosyolojik başyapıtlar düzeyine çıkardı. Çağdaş dönemde Cormac McCarthy (Kan Meridyeni, Yol), Joyce Carol Oates, Philip Roth ve 2020 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi şair Louise Glück Amerikan edebiyatının önde gelen sesleri arasında yer almıştır.