Avşarlar ve Zazalar Arasındaki Ortak Halk İnanışları

Avşarlar, Sakaların devamı olarak ortaya çıkan Oğuzların Bozok/Yıldız Han kolundandır. MÖ 625 (624?) yılında Alp Er Tonga’nın (Tunga) Persler tarafından -hem de bir barış yemeğinde- hile ile zehirlenip öldürülmesi sonrasında Anadolu’daki Türk egemenliği yavaş yavaş sona erer. Bu süreçte ilk kez Artvin’de bir kent ve ırmak adı olarak Avşar adı kayıtlara geçer. Sonrası Azerbaycan ve Dağıstan üzerinden Özbekistan’a göçerler. Özbekistan’a yerleşerek Seyhun Irmağı ve Altay Dağları arasında yaylak-kışlak bir ömür sürerler. Tomris Hatun’a ve sonrasında Hun, Göktürk, Hazar gibi kağanlıklara (hanedanlıklara) destek verirler. Oğuz Yabgu ve devamında Selçuklu hanedanlıklarının kuruluşunda görev alırlar. Bulgar, Karluk, Oğuz gibi adlarla anılan Türk boyları arasında İslâm’ın yayılması ile 10. yüzyılda Müslüman olan Avşarlar, 11. yüzyılda güneye doğru hareketlenerek Horasan’a inerler ve sonrasında Acem (günümüz İran’ı) ve Anadolu coğrafyasına yayılırlar. Hatta Osmanlı döneminde Balkanlar ve Kuzey Afrika’ya da… Avşarlar; atabeylik, beylik, devlet, imparatorluk olarak tanımlanan birçok siyasal/siyasî oluşuma imza atmışlardır. Dolayısıyla da hayatın her alanında birçok tarihsel/tarihî kişilik çıkarmışlardır.

Zazaların kökeninin -Sakaların (İskit) ünlü hakanı- Alp Er Tonga’nın küçük oğlu Za’ya dayandığı söylenir. Babasının ölümünden sonra Anadolu’da kalan Za’nın horantasına zamanla Hun, Sabar (Sabir/Sibir), Hazar, Kıpçak gibi boylardan ve son olarak da Alevî, Kızılbaş gibi dinî tanımlamalarla anılan kimi Türkmen (Oğuz) oymaklarının/obalarının katılımı sonucunda günümüz Zazaları ortaya çıkmıştır. Bir diğer görüş ise Zazaların Akhun horantasından olduğu ve o dönemde Anadolu’ya geldikleri yönündedir. Her iki durumda da Zazalar Turan/Türk soylu bir topluluktur. Zazalar kendi içinde Dersimli, Dımıli, Goran (Gorlar) gibi birkaç kola ayrılır. Dımıli’nin sözcük anlamı “göçer” demektir. Sosyo-ekonomik bir tanımlama olan Yörüklük/göçerlik Avşarların da en belirgin (karakteristik) özelliklerindendir. Gor/Gur (Gür) sözcüğü Türkçe olup; Turan coğrafyasının birçok yerinde bu adla anılan topluluklar görülür. Anadolu’ya Güneybatı İran’dan (Zagros Dağları) gelen Gurmançlarla (Kürt) karıştırılmaları da bu yüzden olsa gerek diye düşünüyoruz. Gerçi Türkman/Türkmen (Oğuz/Ogur/Uğur), Gurmanç tanımlamaları da Türkçedir. Zazalardaki halk inanışlarının Türk dünyasında özellikle de yerleşik kültüre en son geçmiş dolayısıyla Türk kültürünün en özgün hali olan Avşar inanç değerleri ile tıpatıp aynı olması da cabası.. Buradan hareketle Zazaların Türkistan’dan çıkıp; Güney Türkistan (Kuzey Afganistan)-Horasan-İran üzerinden Anadolu’ya geldikleri tezi ortaya atılmaktadır. İlginçtir, Dersim yöresinde çıkan ayaklanmanın elebaşılarından ve dahi kripto Ermenilerden olan Seyit Rıza’nın bile aynı görüşte olduğu söylenmektedir. Akhunların bir kolu oldukları söylenen Zazalarla ilgili farklı kollar/oymaklar ve zaman dilimleri söz konusu olduğu için her iki görüş de doğru olabilir. Diyarbakır, Elazığ, Erzincan, Tunceli gibi yoğun Zaza nüfusu barındıran bir diğer ilimiz olan Bingöl’de varlığını sürdüren Az oymağının (aşiret) Asya’ya da adını veren As Türklerinin bir kolu olabileceği de göz ardı edilmemelidir. Yine bölgedeki -Alevî iklimde yaşayan- Lolan oymağının Doğu Türkistan’daki Lolan yöresi ile ilintili olabileceği de… 3800 yıllık bir Türk hatununa ait olan ve “Lolan Güzeli” olarak adlandırılan mumya ile oymağa bağlı kişilerin DNA’larının karşılaştırması Türk tarihi ile ilgili bir gizemi daha ortadan kaldırabilir. Benzer bir çalışma, Zazalarla dil benzerliği olduğu söylenen Kuzey Azerbaycan’daki Talış Türkleri ile de yapılabilir. Bölgenin önemli aydınlarından biri olan Muş/Vartolu ve dahi Zaza Alevîsi M. Şerif Fırat da Zazalar konusuna Türkistan-Horasan-İran çizgisi (hat) üzerinden açıklama getirmektedir. Zazaların tarihinde İran kökenli Zerdüştlük inancının hiç görülmediğinin ve yine Fatih’in hocalarından olan Molla Güranî’nin de Gurlar (Guran) oymağından olduğunun altını çizelim. Hatta Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi, -günümüzde “Avşar kenti” olarak da anılan- Güney Azerbaycan’ın Urmu (Urmiye) kenti ve Pelasglardan (Dokumacı Sakalar) hareketle Anadolu’daki bir kısım yerli Rumların Türkistanlı olduklarını ve Greklerle karışarak zamanla eridiklerini (asimilation) söyleyen tarihçiler de vardır. Rum/Rumî adının Romalı/Roma ülkesinde yaşayan kişi anlamına geldiği zaten biliyor. Mevlâna Celaleddin-i Rumî örneğinde olduğu gibi.. Anadolu’daki Abdallar (Ebdalit) da Akhun tayfasındandır bu arada.

Avşarlar ve Zazalar arasında ortak halk inanışları oldukça fazladır. İki boy da İslâm dinine bağlıdır. Avşarlar; istisnalar da olmakla birlikte batı bölgelerinde (Anadolu, Balkanlar, Kıbrıs vb.) Hanefî ve doğu bölgelerinde (Azerbaycan, Irak, İran, Afganistan vd.) Caferî/Alevî ağırlıklı olarak yaşarken; Hanefî, Caferî ve Şafiî iklimde yaşayan Zazaların inanç haritası ise kuzeydoğu-güneybatı yönünde doğuda Alevîlik, orta bölgede Hanefîlik ve güneyde Şafiîlik olarak yaygınlık gösterir. Tıpkı Avşarlar gibi Zazaların da büyük çoğunluğu Hanefî’dir. Şafiîliğin, Gurmanların (Kürt) etkisi ile taban bulduğu söylenebilir. Bir kısım Zazaların Gurmançlaşma (Kürtleşme) sürecine girdikleri de söylenmektedir. İster Hanefî olsun ister Alevî ve/veya Caferî her iki toplulukta da ehlibeyt sevgisi, saygısı göze çarpar. Her ailede bir Ali, bir Fatma mutlaka bulunur. Yaşlı kadınların “olmazsa olmaz”ı ve dahi Akkoyunluların da bayrak rengi olan beyaz başörtüleri de haliyle..

Ocak kültürü her iki toplulukta da önem verilen bir olgudur. Buna bağlı olarak özellikle her iki toplumun Alevî-Bektaşî iklimde yaşayanları arasında Ahmet Yesevî’ye kadar giden bir gönül bağı vardır. Her iki toplulukta da Cem törenlerindeki deyişler Türkçedir. Yesevî ocağının Anadolu’daki ana damarı olan Hacı Bektaş-i Veli ise her iki toplumun Alevî iklimde yaşayanları arasında pîr olarak kabul ve saygı görür. Her türlü dindışılığa (secularity/sekülerleşme) rağmen bu gönül bağı kopmamıştır. Dedelik geleneği de özellikle Orta ve Doğu Anadolu’da hâlâ sür(dürül)mektedir. Anadolu’nun en ünlü dedesi ise Oğuz/Bayat boyundan olan Dede Korkut’tur bildiğiniz gibi. Azerbaycan-Türkmenistan taraflarındaki adıyla Korkut Ata.. Evlerde, ocaklık denen bölümdeki ateşin suyla söndürülmemesi de bir başka ortak noktadır.

Her iki topluluk arasındaki benzerliklerden biri cuma günü ile ilgili inanışlardır. Avşarların cuma günleri ağaç kesmemesine, ölmüşlerin iyiliğine (hayr) pişi, lokum türü şeyler dağıtmasına Zazalar da eşlik ederler. Her iki boyda da ölünün ardından üç gün, yedi gün, kırk gün gibi aralıklarda yemek verilmesi; Kuran ve/veya mevlit okutulması günümüzde de yaygındır. Türkistan’dan Anadolu’ya Selçuklularla, Akkoyunlularla, beyliklerle taşınan mezar taşlarını süsleme; mezar taşlarına koç başı, lale, bağlama gibi resimler yapma geleneği Avşarlarda, Zazalarda ve diğer Türk topluluklarında günümüze kadar sürmüştür. Ölü yemeğinde helva “olmazsa olmaz”lardandır. Sadakaların cuma günü verilmesi de… Özellikle de Alevî Zazalarda bu tür uygulamalar sık görülür. Cuma günleri mezar ziyareti yapan Avşarlardan farklı olarak, Zazaların yatır mezarlarını ziyaret edip dua ettikten sonra çevreden aldıkları ağaç dalı, taş parçası gibi şeyleri çadıra/eve getirerek, yapının güney cephesine tılsım olarak astıkları söylenir. Kök Tengri (Gök Tanrı) yahut “Atalar kültü” etkisindeki Türkistan’ın kimi yerlerinde (Hakasya, Tuva vb.) de bu geleneğin hâlâ sürdüğünü biliyoruz. Cuma ile ilgili bir diğer ortak inanış ise düşte (rüya) görülen bir ölmüşün hayrına yine benzer şeyler dağıtılmasıdır. Ki bu geleneklerin Türkistan’daki saçı geleneğinin bir devamı olduğu da ortadadır. Saçı geleneği de Tanrı’ya teşekkür etmek, güzel bir haber veya muştu (müjde) alınması gibi durumlarla ilintilidir. Böylelikle hem Avşarlar hem de Zazalar askerden gelme, işyeri açma, ev-bark sahibi olma diye giden her bir güzel olayda adak kesme geleneğini yani saçı geleneğini Anadolu’da da sürdürmüş olmaktadırlar. Söz yatırdan açılmışken; her iki toplulukta da köy ve kasabaların yakınlarında mutlaka bir yatır tepesine rastlanır. Yine gömme işlemi öncesinde ölünün göğsüne demirden yapılmış bıçak, çakı, çatal gibi eşyalar koyma da günümüz Avşar ve Zazaları arasında canlı bir gelenek olarak sürmektedir.

Gurmançlardan (Kürt) farklı olarak Zazalarda özellikle de Alevî iklimdekilerde erkeklerin birden fazla kadınla evlenmesi hoş karşılanmaz. Bu tür kişiler cem törenlerine alınmaz. Benzer bir tavır alış Avşarlarda da görülür. Hatta böyleleri özellikle de eşinin hiç bir kusuru yokken evlenen ve/veya kendinden çok küçük yaşta biriyle ikinci evliliğini yapanlara yönelik küfürler, hakaretler havalarda uçuşur. Gurmançlardaki birden fazla kadınla evlenme takıntısının aynı yöreleri paylaştıkları Arap aşiretleri ile kültürel etkileşime girmeleri sonucu başladığını da belirtelim. Zazalarda da tıpkı Avşarlarda olduğu gibi ağalık düzeni görülmez. Ağalık daha çok Gurmançlarda görülen ve Osmanlı tımar düzeninin bozulması daha doğrusu suiistimal edilmesi ile ortaya çıkan bir kangrendir. Kangrenin baş sorumlusu da Anadolu-Azerbaycan hattındaki -birçoğu Alevî/ Kızılbaş olan- Türkmenlere karşı Gurmançları kullanan, bunun için de Gurmançlar lehine her türlü ayrıcalığı, Türkmenler aleyhine her türlü ayrımcılığı yapan Osmanlı devlet erkânıdır kuşkusuz. Gurmanç (Kürt) oymaklarının (aşiret) gözetimine bırakılan daha doğrusu zimmetlenen Türkmen (Ogur/Oğuz) oymak ve obalarının -dil ve kültür olarak- zamanla eriyip Gurmançlaştıklarının da altını çizelim.

Avşarlar ve Zazaların eşik ile ilgili inanışları birbirinin aynısıdır. Her iki toplulukta da eşiğe basılmaz, eşiğe oturulmaz. Eşiğin önü temiz tutulur. Hatta eşikte uyuyan kişileri cinlerin çarpacağına inanılır. Türbe, yatır gibi yerlere sağ ayakla girilmesi; buralarda adak adanarak Tanrı’dan dilekte bulunulması hatta bunun için buralara yazma gibi eşyalar bırakılması da ortak uygulamalardandır. Hem Avşarlar hem Zazalar doğada denk (rast) geldikleri uğur böceğini sağ ellerine koyup ellerini havaya kaldırır ve uçması halinde dileklerinin kabul olacağına inanırlar. Bir dileğin olması için adak adanması da sık karşılaşılan bir durumdur. Yine Toroslarda yaşayan Avşar çocukları örneğin kapanda tuttukları bir serçeyi havaya atıp, canını bağışlarken “Ahrette bana su ver!” gibi dileklerde bulunurlar. Bu ritüellerin Türklerin kurgan kültüründen Nemrut’un ateşini söndürmek için ağzında su taşıyan karıncaya kadar giden bir kültürel derinliği söz konusudur. Cami ve türbelere halı, kilim vb. eşyalar bırakılması da bu tür benzer amaçlar için yapılır. Sözün gelimi ölmüşlerin ruhunun huzura ermesi için…

Avşarlar ve Zazalarda evlilik ile ilgili uygulamalar da tıpatıp aynıdır. Görücü gitme, söz kesme, nişanlı kızın evine Şeker Bayramı’nda (Iyd-ül Fıtr) bir tepsi baklava ve yine Kurban Bayramı’nda koç/teke gönderilmesi, çeyiz sandığı, düğün evine bayrak asılması, gelinlerin çeyiz sergisi, kına gecesi, gelinin al (kırmızı) kuşağının babası (hayatta değilse en büyük abisi) tarafından bağlanması, gelinin başına alkarısına karşı özellikle annesi tarafından al örtülmesi, saçı geleneği, geline indirmelik verilmesi, gelinin ayakları altında testi kırılması, gelinin kucağına erkek bebek verilmesi, yüz görümlüğü, gerdek sonrası damadın havaya ateş etmesi, gelin-güveyin birlikte el öpme ziyaretleri, gelinin kırk gün al yazma örtünmesi, gebe (yüklü) kadının başına bir şeyler koymak suretiyle bebeğin cinsiyetinin öğrenilebileceğine inanma, doğum sırasında bebek kaldırma (bebeğin, kendisini ilk kim eline alırsa ondan huy kapacağına inanılması), bebeğin göbek bağının -çocuğun geleceğine (ikbal) dönük beklentiler (temenni) için- bir yerlere atılması, doğum yapan kadının kırk gün dışarı çıkmaması ve yine bebeklerin kırkının karışması, kırkı çıkmamış bebeklerin aynı ortamda bulunması halinde istisnasız her birinin göğsündeki tılsımların değiştirilmesi, bebeğe dedenin/ebenin (babaanne) adının verilmesi, bebeğin üç gün geçince tuzlanması, kundaktaki bebeğin kollarının bağlanması, alkarısından korumak için kundağın üzerine al örtülmesi diye giden uygulamalar kökü Türkistan’a kadar giden uygulamalardır. Al örtünme uygulaması gelinler ve loğusa kadınlar için de uygulanır bu arada. Yine kırkıncı gün bebek için kırklama töreni yapılması, dişi çıkan bebeğe diş göllesi (dirgit) töreni yapılması ve önüne altın, kalem, tespih gibi nesneler konularak geleceğinin öngörülmeye çalışılması, belli bir süre bebeğin saçının kesilmemesi, ilk dişi çıktığında diş toyu ve yine ilk saç kesiminde saç toyu düzenlenmesi, babanın aile büyüklerinin yanında çocuğunu kucaklayıp sevmemesi, sünnette kirvelik ve yine düğünde sağdıçlık uygulaması diye giden birçok uygulama ortaktır. Hem Avşarlarda hem de Zazalarda kurt dişi bebekler için ve hatta yüklü yani gebe (hamile) kadınlar için de nazarlık/tılsım görevi görür. Nazara ve uğursuzluğa karşı kurşun döktürme, tuz okutma ise yine ortak geleneklerdendir. Mavi gözlülerin nazarının daha çok değdiği ile ilgili inanç ve buna bağlı olarak çocuklara mavi boncuk takılması da yaygın bir uygulamadır. Divan ağacı tılsımı, koç veya geyik boynuzu, nal, nazar boncuğu, gibi inanış şekilleri her iki boyda da ortaktır. Günümüzde tuz yerine herhangi bir gıda maddesinin okutulduğu da görülmektedir. Çıkış noktası Türkistan olan tuz-ekmek inancını günümüz Avşarları unutmaya başlasa da Doğu Anadolu’daki kimi Zazalar arasında hâlâ sürdüğü bilinmektedir.

Doğaya bakış, doğanın algılanış biçimi de ortak değerlerdendir. Söz gelimi Ay ve Güneş tutulmalarında göğe ateş edilmesi de ortak davranışlardandır. Ki bu uygulamanın çıkış noktası binlerce yıl öncesinde göğe ok atma şeklinde Türkistan’da başlamıştır. Güvercin, turna gibi kuşlar avlanmaz. Akarsuya tükürme, işeme, çöp dökme gibi davranışlar hoş karşılanmaz. Avşarlarda görülen suyun kırklanmasına benzer uygulama Zazalarda da görülür. Şöyle ki içine hayvan veya pislik düşen bir kuyudan kırk helke su çekilerek çevredeki bitkilerin dibine dökülür. Kırk birinci helkedeki suyun arındığına inanılır. Oldukça çevreci olan her iki toplulukta da toru yani çam fidanları kesilmez. Türkistan’da ortaya çıkan toru süsleme geleneği Hun, Avar, Kuman/Kıpçak ve son olarak da Macarlar aracılığı ile Avrupa’ya taşınmıştır. Türklerin Ayaz Ata’sını da Noel Baba adıyla -başta ABD olmak üzere- Batı’nın tüketim endüstrisine kabul ettiren de Macarlar olmuştur. Bugün Hıristiyanların kullandığı artı (haç) işareti bile Türklerin Tengri tamgası yani Tanrı damgasıdır ve Hunlar tarafından Avrupa’ya taşınmıştır.

Avuç içi kaşınınca para geleceği, göz seğirmesinde kötü bir şey olacağı, kulak çınlamasında birinin o kişiyi andığı, köpek ulumasının ölüm olacağına yorumlanması, özellikle Avşarlarda ölünün ardından ağıt yakılması ve yine gece tırnak kesilmemesi, kırık aynanın uğursuz sayılması, gökkuşağının altından geçen kişinin dileğinin kabul olacağı, Avşarlarda unutulmaya yüz tutan Türkistan’daki Umay Ana inancının Zazalarda Huma Kuşu olarak yaşaması, Nevruz ve Hıdırellez bayramları, ağaçlara çaput bağlanması ayrıca ahretlik, kan kardeşliği, süt kardeşliği gibi uygulamalar da her iki toplulukta ortaktır. Çocukların eğlencesi olan aşık kemiği de haliyle.. Ünü yedi iklime yayılmış “Avşar inadı”na benzer “Zaza inadı”… Ve -A’dan Z’ye- derinlemesine bir araştırma yapılması halinde daha neler neler…

Görüldüğü üzere Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran halka Türk milleti demekte bir sakınca yoktur. Kültür olarak neredeyse bir elmanın iki yarısı olan iki topluluk arasındaki ortak kültür değerlerinden (norm) bazılarını aktarmaya çalıştık. Kaldı ki milleti/ulusu oluşturan her bir topluluğun, topluluğu oluşturan her bir bireyin tek tip olduğunu yahut olacağını sanmak da en hafifinden safdilliktir. Farsça ve kısmen Arapçanın etkisiyle dil birliğinde farklılıklar, sıkıntılar olsa da gönül birliği olan, olması gereken Avşar ve Zazalarla ilgili derlememize noktayı koymadan önce sözü -kendisi de Karamanoğlu Avşarlarından olan- büyük önder Gâzi Mustafa Kemal Atatürk bu konuda ne düşünüyor, ne buyuruyor bir de ona bakalım. Bir keresinde “Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürdür.” diye söze başlayan Atatürk devamında “Kültür; okumak, anlamak, görebilmek, görebildiğinden mana (anlam) çıkarmak, uyanık davranmak, düşünmek, zekâyı terbiye etmektir.” demiştir. “Diyarbakırlı, Vanlı, Erzurumlu, Trabzonlu, İstanbullu, Trakyalı hep aynı ırkın evlatları hep aynı cevherin damarlarıdır.” diyen de yine kurucu önder Gâzi Mustafa Kemal Atatürk’tür. Biz de diyoruz ki Avşarlar ve Zazalar -2645 yıldır yürek yangınımız olan- Alp Er Tonga’dan bu yana kardeştirler.

Aziz Dolu Atabey

azizdolu.wordpress.com