Susadım Harput 5. Bölüm

Neyse bayağı açılmadan tekrar seninle rahmetli Zülfikar amcanın evine dönelim bakalım neler oluyor. Ben burada eşi için karışmasın diye adına Uzun sakine abla diye hitap edeyim. Uzun sakine abla eşi rahmetli olduğunda çocukları çok küçüktü. Dört kız bir erkek çocukla sadece rahmetliden kalan evi vardı. Eşinin daimi geliri olmadığından besleyip geçimini sağladığı bir ineği ve danası vardı.Uzun sakine abla maharetli ve elleri her işe yatkın sözüm ona erkekleri cebinden çıkaran mert, çalışkan cesur sevecen gözü gönlü tok biriydi. Uzun boylu ve zayıf oluşu onun çok çalıştığının canlı kanıtıydı. Halende aynı sevecen ve bünyeyle yaşama tutunmaya çalışıyor. O çocuklarını büyüttü. Çocukların en büyüğü Sultan kızın akrabasıyla evli annesine nazaran çok kilolu ve sevimli asabi bir yapısı vardı. Ama onunda geçimi kıt kanaat ve eşi günü birlik işlerde çalışıyor. Gülşah dersen evli çocuklu İstanbul’a yerleşmiş galiba diye duydum. Gökhan evin tek oğlu annesinin göz bebeği ne yazık ki hayat onu ailesine hasret çektirerek yurt dışında sınıyor. Sanırım anne tarafından akrabayla evlenip yurt dışına yerleşmiş. Bir nevi istikbalini kurtarmış görüyorum. Sonay’ında kuaförlük mesleğini Ankara’da devam ettireceği haberini aldım. Hadi bakalım hayırlısı olsun. Son numara Hülya ise fikirleri gayet açık. Ailede okuma oranı düşük olmasına rağmen son derece görüşleriyle aydın biri Canlı kişiliğiyle hayat dolu. Otuz yıldan beri can ciğer bir aile dostumuzdan ayrılıklar hiç bir şey götürmemiş. Halen uzun sakine ablayla görüşüyorum. O gerçekten kaybedilmemesi ve kıymeti bilinmesi gereken nadir insanlar biri çocuk. Sen eğer büyür ayaklanırsan böyle vefalı dostluklar edinmeni tavsiye ediyorum. Zaman buldukça aradaki mesafeleri eriterek bu güzel dostlukların kurulduğu temelleri ilk günkü haliyle sapasağlam ayakta tutmak adına gider gelirim. Onların evinin yanında Müslim ağabeyin kendi evi vardı. Hanımı Şişko sakine abla, Uzun sakine abla annem ve bir de rahmetli Geyik abla vardı ki bunlar ayrılmaz dört kafadarlardı. Yeri geldiğinde geyik ablamdan da bahsedeceğim sana çocuk. Bu dörtlünün yedikleri içtiklerinin hiç ayrı gittiğini görmedim. Gündüzleri ev işlerini bitirip yanlarına azıkları ve biz çocuklarıyla birlikte her evin besledikleri bir iki küçük büyük baş hayvanlarını otlağa çıkarırdık. Bazen tarihi Harput kalesinin diğer adıyla süt kalesinin altında olan ve soğuk suyuyla hastalıklara şifa adı eskilerden kalma olan Dabakhane’nin yakınlarında otururlardı. Söz burada süt kalesinden açılmışken sana süt kaleyle alakadar bir rivayeti anlatayım çocuk. Cınıvız Ali dayı dâhil tüm büyüklerin çocukluklarında duyup bildiği ve sonraki nesillerinde duyması öğrenmesi gereken süt kalenin rivayetini her fırsatta anlatırdı. Anlattığına göre çok eskilerden sayılamayacak kadar çok koyunları olan zengin bir hükümdar varmış. Koyunlardan sağılan sütler ihtiyacı olanlara dağıtılır yenir içilir fazladan arta kalanlarsa derelere dökülürmüş. Gel git zaman hükümdarın aklına kendine bir kale ama hiç kimsenin giremeyeceği sağlam bir kale yapmak fikri gelmiş. Hemen emirler verdirip gerekli hazırlıklar yapılarak bu günki yerine gizli geçitleri, burçları, sığınakları olan ve topraklarına hâkim yüksek kayalar üzerine sağlam kale inşaatının başlamasına ferman çıkarmış. Şansızlık bu ya kaleyi yaptığı yıllardaysa büyük bir kuraklık başlamış ve kale yapımı susuzluktan yarım kalmış. Hükümdar ve ahali çok çareler aramış düşünmüş âlim ulema ve bilginlerine danıştıktan bulmuş çareyi. Dört bir yana haber salarak bundan sonra sütlerin derelere dökülmemesini ve toplanıp kalenin yapım harcına dökülmesi emrini vermiş. Ahali hükümdarın kararına saygı duyarak evlerinde içmek için dahi ayırdıkları sütleri bile biriktirerek dökmeyip kale harcında kullanılması için başlamışlar kaleye taşımaya. Hükümdar usta başısına toplanan sütleri kale harcında su yerine kullanması emrini vermiş. Böylece temel yapımından burçlarına kadar bu kale suyu süt olan harçlarla örülüp bitirilmiş. İnşaat bittiğindeyse kale süt beyazı rengini alınca süt kale adıyla anılmaya başlanmış. Süt kalenin başka bir efsanesi de kalenin içinde mükemmel bir zindan ve zindanın girişinden başlayıp merdivenlerle inilen çok uzun dehlizleri ve bu dehlizleri ışıkla aydınlatan havayla dolduran bacalarıyla su sarnıçları da varmış. Kalenin iç derinlerine giden bu gizli dehlizlerin zindana giden yolları dışında ayrı üç yol daha varmış. Bu yollardan bir tanesi doğu tarafında, kalenin doğu cephesinde kaleye bitişik süryani kadim kilisesine inermiş. Diğeri kalenin içine erzak mahzenine açılan yol ise Hüseynik’e doğru gider sinabut mahallesinden çıkarmış. Batıya giden öteki yol ise tilkilik dağının altından çıkarmış. Rivayete göre bu dehlizlerin tavanında ince bir kıl ile asılı bir gügüm varmış ve gügüm düşünceye kadar da kale ayakta kalacakmış. Kalenin zindanlarındaysa Dönemin Artuklu beyi belek gazinin esir aldığı haçlıların derebeyleri ve kralları burada zincire vurulduğu söylenirmiş. Kalenin üstündeki hala ayakta kalan burçlarından birini eski zaman beylerinden Nizamettin İbrahim beyin yaptırdığı söylenmektedir. Kalede adı geçen burcun çevresinde gezinirken cınıvız Ali dayının anlattığı ve sinabut mahallesinin batıya açılan sağ tarafındaki erzak dolu mahzenine inen gizemli dehlize bir gün tesadüfen rastlayınca çocuk aklı merakımla mahzene inmek istedim. Zindan girişine yakın bir delikten içeriye baktığımda koyu karanlıktan bir şey göremesem de derinlerinden buz gibi nemli küf kokulu rutubet bir havanın estiğini hissettim. Mahzen karanlık yer yer kayalarla tıkalı olmasına karşın indim korkusuzca. Kaleden girip dere yatağına ulaşana kadar rahat nefes alırken havadar olduğunu fark ettim. Sadece bir yerde yanlamasına düşen düz bir kaya parçası yolumu tıkamıştı. Birkaç kez ellerimle karanlığı araştırıp geçmeyi denedim fakat geçemiyordum. Çok dardı kendime olan güvenle cesaretim yerini telaşa korkuya bırakmıştı. Sıkışmış ileri geri hareket edemiyordum. Yorulmuş olmama rağmen çok dar karanlık yerde mahsur kalmış merakım yüzünden bir türlü ilerleyemiyordum. Sonunda aşağı yukarı zikzaklar çizerek sürtünerek en çokta göğüs kısmında zorlanarak başardım gün ışığına çıkmayı savaşı kazanmış muzaffer bir edayla. Aslında burasının bizim halk deyimiyle otuz iki merdiven olduğu söylense de asla otuz ikilik bir basamak veya asılı güğüme rastlamadım. Aşağıda kale dibindeki dere yatağında çıktığım yer cınıvız Ali dayının arada bir bazen tilki tavşan avlamaya geldiği kayalıklardan ibaret yapmış olduğu kovuğuna bir hayli uzaktı. Tilkilik dağına çıkan öteki yol ise daha evvel kayabaşında bizim lojmanlarda oturduğumuz kayalığın alt tarafıydı. Hatırlarsan sana tilkilik dağında oturmaya elverişli bir yerimizin olduğunu anlatmıştım. Arkadaşlarla burada toplanıp keyiflice sigara dumanını ciğerlerimize çekerdik. Sonrada kokusunu gidermek için yanı başımızda kendiliğinden kaya yarıklarında yetişen yaban dağ incirini yediğimizden bahsetmiştim çocuk. İşte Süt kalenin içinden geçerek gizli dehlizin çıktığı yol bizim toplandığımız yerin tam altındaydı. Burayı da bilirim yarı kapalı kovuk görünümlü kaya oyuğu bu yerin zemini ince elenmiş kum doluydu. Sanki elenerek buraya bizzat serilmişti. Ve her ne zaman buraya gelsem kaya kovunun içindeki ince toprağımsı kumu ellerimle düzeltirdim. Yaz sıcağında serin yer yatağınca kuma uzanır uyurdum. Bu gün burası hala durmakta ve önünde alttan çökmüş bir çukur bulunmaktadır. Başka bir efsaneye göre de süt kalenin hazinelerle dolu odasında tek başına güzeller güzeli bir kız yaşarmış. Bu kız süt kaledeki hazine odasında hazinelerin tam ortasında bir sene boyunca yerinden kalkmaz hareketsiz uyurmuş. Sadece sene de bir gün uyanırmış. Uyanır uyanmazda "süt kale dere hamamı yıkıldı mı, katır kuzuladı mı?"diye bağıra çağıra söyler tekrar uyurmuş. Halk kulaktan kulağa söylenen bu kehanetin gerçekleşmesinden çok korkarmış. Dabakhane yer olarak bir dere içinde soğuk ve şifalı diye bilinen suyuyla ünlüdür. Bura da akarsuyun kıyısında oturup toplanırdık. Ve dereden akarsu içinde tertemiz aciceleri tuza banıp yemek için toplardık. Acice teregiller familyasından oluşup az acımsı ve baharlarda kendiliğinden akarsularda yetişir. Yeşil taze görünüşüyle tereye benzer tuzla yenilen acımtırak bir ot türüdür. İlerde buradan detaylı olarak bahsedeceğim. Bazen yakınlardaki tanıdık bağ ve bahçelere giderdik çocuk. Sana şişko Sakine ablayı anlatayım çocuk. Şişko Sakine ablam ev sahibimiz Seyid Hıdır dedenin eşi Gülsün ablanın yeğenidir. Babası da şehrin az dışında bağ bahçesi olan Seyid Hüseyin dedeydi. Seyid Hıdır ve Seyid Hüseyin dedeler kardeştiler. Eşi Müslüm ağabey ise onların bağ sınırı komşularıydı. İki tarafında aileleri çok kalabalık olup görücü usulüyle evlenmişlerdi. Bu evliliklerinden Leyla, Fevzi, Gül, Kenan adında dört çocukları oldu. Şimdilerde akrabasıyla evli olan Leyla yurt dışında yaşıyor. Ara sıra eskileri yâd etmek adına haberlerini alıyorum eş dostlardan. En çokta ailece hep beraber dedesi rahmetli Seyid Hüseyin dedenin bağına giderdik. Annelerimizle ağaçlardan dökülüp kuruyan dut, ceviz, elmaları toplardık. Ben Sakine Ablanın kardeşi Leyla’nın dayısı Ali ile çok sıkı arkadaştık çocuk. Onunla aynı okul ve sınıfta okuyorduk. Her zaman birlikte gezer yer içerdik. Ali’nin haksızlığa gelmeyen bir yapısı var ki bu hiç değişmedi. Halen de öyle devam ediyor. O yurt dışına gidip İngiltere’ye yerleşeli otuz yıl oldu. Oranın vatandaşlığını almıştı. Sosyal medya sayesinde izini buldum. Babasının rahatsızlığını duyup baba ocağına kesin dönüş yapsada prostat kanseri olan babası gelişinin ardından bir süre sonra hakkın rahmetine kavuştu. Ali’nin de sağlığı iyi değil arada bir selamlaşıp hal hatırı hasbıhalle yâd ediyoruz eskilerimizi. Sakine ablanın ayrıca Cafer, Hüsniye, Zeycan, Ali ve Hasan adlarında kardeşleri vardı. İçlerinden sadece Cafer evli olup Firdevs isimli eşinden Çiğdem ile Cem adlarında iki çocuğu olmuştu. Kendisinden bir kaç yaş küçük kız kardeşleri Babası Seyid Hüseyin’le birlikte yaşarlardı. Babası bağlık bahçelerinde hayvancılık ve kuru meyve yetiştiriciliği yaparak geçimini sağlamaktaydı. Genelde bu yörede insanların geçimi böyleydi. Hüsniye her gün ev yapımı ayran, süt, çökelek, yoğurt ve taze tereyağını sırtında taşırdı. Bağ ile Harput arasındaki yaklaşık beş kilometrelik yolu kat ederek sabah şafakla güneş doğmadan kendisini bekleyen müşterilerine doğal günlük ayran, yağ, yoğurt stillerini ulaştırıyordu. Hüsniye ablanın en çokta litre hesabı saydığı yarım kilogramlık zeytinyağının dikdörtgen göze hoş gelen yeşil teneke kutusu dikkatimi çekerek aklımı meşgul ediyordu. Hala nerede, ne zaman görsem yeşil teneke ambalajın çekiciliğinden bir şey kaybetmediğine kat kat inanıyorum çocuk. Zeycan ise evde günübirlik ev işlerinin yanı sıra hayvanları otlağa çıkarıyor bakımını üstleniyordu. Bu zahmetli bir iş olmakla beraber yetişmekte zordu. Bizde üreticiden direk aldığımız doğal ürünleri güvenle tüketiyorduk. Neyse biz Ali’yle birlikte dut ağaçlarına çıkar zevkle çekirdekli çekirdeksiz, kıllı, kılsız irili ufaklı dutları silkelerdik. Bizden evvel annelerimizde savan dediğimiz ve silkelenecek ağacın altına büyük bir temiz yayvan çarşafı gererlerdi. Dut silkelemeye gelenlerde sahanın bir ucundan veya ortalarından tutardı. Dutlar savanda toplanır. Büyük bakır kazanlarda odun ateşinde karıştırılarak kaynatılırdı. Sonra elde edilen şırası yine temiz ve kalın çarşaflar üzerine dökülerek el ayak girmeyen açık havada toprağa serilir. Sonrada güneşte kurumaya bırakılırdı. Adına her ne kadar pestil dense de bizim buralarda bastığ denirdi. Yine daha evvel kırılıp içleri tüm çıkarılan taze cevizler büyük ve temiz kullanılmamış iğnelerle kalın dayanıklı yorgan kaplamada kullanılan iplere dizilirdi. Sonrada iplere dizili taze tüm cevizler kaynayan sıcak dut pekmezi şırasına batırılırdı. Daha sonrada yine bu ceviz ipleri de sağlam yüksek bir yere asılırdı. Bilhassa özel yapılı çamaşır ipi veya yere toprağa değmeyen ağaç dallarına asılıp güneşte kurumaya bırakılırdı. İşte tüm bu işlemler bittikten sonra adı (Orcik) yani senin bildiğin şeker sucuğu yenmeye hazır olurdu. Kokusu mis gibi tadı doyumsuz oluyordu. Tüm çocuklar çalışırken büyüklere özeniyorduk. Bizleri azıcık övgülerle methetseler dünyalar bizimdi sanki. Yine başka bir işimizde hoşaf yapmakta kullanılan malzemeleri yani elma, kaysı, erik, armut kurusu hazırlamaktı. Bu işte de evvela meyvelerin yere düşen kuru fakat en sağlamlarını toplatılırdı biz çocuklara. Sonrada toplanan bu elma, armut, ayva meyveleri bıçakla dilim dilim kesilirdi. Kayısı ikiye bölünüp çekirdeği alınırdı. Erik ve Kızılcıkları sadece bıçakla yarılarak yıkamak yeterdi. Son hazırlık işlemleri de bittikten sonra tüm meyveler temiz çarşaflarda güneşe serilip sadece kurumaya bırakılırdı. Ayrıca armut, ayva, elma, vişne gül reçellerinin doyumsuz tatlarını unutmamak gerekir. En çok gül ile ayva reçelini severim. Ağız tadım hala aynı değişmedi. Ceviz ve bademleri kırarak kabuklarından ayıklardık. Başka bir kış meyvesi de Çedene dediğimiz Menengiç ki Bunun kahvesi harikadır. Evvela çedeneler (Menengiç) toplanıp yıkanır ve kahve makinesin da çekildikten sonrada kavanozlarda saklanırdı. Ardından yemeğe lezzetini, tadını vermesi için domates, biber, patlıcanlar kış yemekleri için ayrıca kurutulup saklanırdı. Salça ayrı ayrı biber domates diye yapılıp damlara dizilirdi. Tüm toprak damlar kıpkırmızı salçalarla doluydu. Ekmeğe salça sürüp yemek büyük keyif verirdi her çocuğa çocuk. Biber ile patlıcanın kofiği (Dolması) hazırlığında biz çocuklar annelerimize ipleri hazırlarken gizli bir yarış içindeydik hep. İplere dizilenlerde güneşlenmek ve kurumaktaki yerini alırdı. Sırada maydanoz, Anuğ (nane) soğan ve sarımsak vardı. Bunlarında kış yiyecekleri arasında kurutma işlemleri diğerleriyle hep aynıydı. Sadece maydanoz nane ve pul biberler iyice elde ufalanıp kavanozlara konurdu. Annem yeşil anuğun (naneyi) kurutmasını çok yapardı. Kışın soğuğa öksürüğe ilaç olarak nane limon evlerimizin olmazsa olmazlarındandı. Ve güle oynaya kış hazırlığı imece şeklinde el birliğiyle yapılıyordu. Bazen de sobalı evlerimiz için bağlardan kuru odun çalı çırpı toplar evimize ya sırtımızda ya da varsa at veya eşekle olmadı tanıdıkların Skoda kamyonetleriyle taşırdık. Eğer odun için komşu bağlara ya da civar dağlara çıkmışsak, öğlen yemeklerinde ateş yakıp odun ateşinde çay demlerdik. Odunun kokusu isi dumanı çaya öyle bir tat verirdi ki içilmeye doyulmazdı. Hele birde yemekte annelerimizin yaptığı kete ve ekmeklerimiz ev sacında yapılınca yoğurt, çökelek, taze tereyağını yemek büyük zevkti bizim için. Sana çok enteresan gelecek belki ama ben çocukluğumda şerbet dediğimiz Üzüm şırası ve milli içkimiz Ayran’dan başka içecek tanımadım çocuk. Oysa şimdi yeni nesil milli içecekleri içmek absürt diye terk etmiş. Yazık hem de çok yazık Avrupalılaşmak buysa istemezük valla.