Çikamatsu Monzaemon'un Hayatı ve Eserleri

Çikamatsu Monzaemon, tüccar ve zanaatkâr sınıfının trajedilerini derin bir lirik dille sahneye aktararak dünya tiyatro tarihinde "Japonya'nın Shakespeare'i" olarak anılan büyük Japon oyun yazarı ve şairdir.

Doğum tarihi ve yeri: 1653, Echizen vilayeti (günümüzdeki Fukui) / Kyoto (Japonya)
Ölüm tarihi ve yeri: 1724, Osaka (Japonya)

Çikamatsu Monzaemon’un Hayatı

Çikamatsu Monzaemon, 1653 yılında Japonya’nın Echizen vilayetinde (bugünkü Fukui prefektörlüğü), Matsudaira klanına bağlı derebeylerine hizmet eden soylu bir samuray ailesinin ikinci oğlu olarak Sugimori Nobumori adıyla dünyaya geldi. Babası Sugimori Nobuyoshi, derebeylikteki görevinden ayrılıp bir "efendisiz samuray" (rōnin) haline gelince, aile 1660’ların sonu ile 1670’lerin başında Japonya’nın imparatorluk başkenti ve kültür merkezi olan Kyoto’ya göç etti.

Genç Nobumori, Kyoto’da saray soylularının (kuge) —özellikle kültürlü devlet adamı Ogimachi Sueyoshi’nin— hizmetine girdi. Saray çevrelerinde geçirdiği bu yıllar, onun klasik Japon şiiri (waka ve renga), saray adabı, Çin klasikleri, Konfüçyüs ahlakı ve Budist felsefe alanında benzersiz bir birikim kazanmasını sağladı. Ancak geleneksel samuray sınıfının katı hiyerarşisi yerine sanatı seçen Nobumori, samuray unvanını terk ederek o dönem Konfüçyüsçü feodal toplum tarafından "aşağı tabaka" sayılan sahne dünyasına katıldı. Omi vilayetindeki Chikamazu Tapınağı’nda bir süre kalmasından esinlenerek edebi kariyerinde Çikamatsu Monzaemon adını benimsedi.

1670’lerin sonlarından itibaren Kyoto ve Osaka’da tiyatro metinleri yazmaya başladı. Kariyerinin ilk büyük dönüm noktası, 1684 yılında Osaka’nın eğlence merkezi Dōtonbori’de kendi tiyatrosunu (Takemoto-za) kuran dönemin en büyük kukla anlatıcısı ve şarkıcısı (tayū) Takemoto Gidayū ile tanışması oldu. İkilinin ortaklığı, geleneksel kukla tiyatrosunu kökten dönüştürerek "Yeni Jōruri" (Shin-jōruri) çağını başlattı.

1690’ların ortasında Çikamatsu, Kabuki tiyatrosuna ağırlık verdi ve Kyoto’da dönemin efsanevi aktörü Sakata Tōjūrō I için oyunlar kaleme aldı. Tōjūrō’nun geliştirdiği zarif, gerçekçi ve romantik âşık oyunculuğu (wagoto), Çikamatsu’nun incelikli diyaloglarıyla kusursuz bir uyum yakaladı. 1705 yılında Sakata Tōjūrō’nun yaşlanıp sahneyi bırakması üzerine Çikamatsu da Kabuki’yi bırakarak temelli olarak Osaka’ya yerleşti ve Takemoto-za Tiyatrosu’nun kadrolu başyazarı oldu.

Hayatının son yirmi yılını tamamen kukla tiyatrosuna adayan büyük yazar, 1724 yılında Osaka’da hayatını kaybetti. Cenazesi Osaka’daki Myōhōji Tapınağı’na defnedildi; ayrıca Amagasaki’deki Kōshōji Tapınağı’nda da anısına bir anıt mezar inşa edildi.

Çikamatsu Monzaemon’un Edebi Hayatı

Çikamatsu Monzaemon’un ortaya çıktığı dönem, Japon edebiyatı ve kültüründe Genroku Dönemi (1688–1704) olarak anılan altın çağdır. Bu dönemde şiirde Matsuo Başo, romanda İhara Saikaku neyi temsil ediyorsa tiyatroda da Çikamatsu Monzaemon aynı zirveyi temsil etti.

Çikamatsu’dan önce Japon kukla tiyatrosu (Jōruri), farklı türlerde anlatılar sunuyordu. 1685 yılında sahnelenen Shusse Kagekiyo (Muzaffer Kagekiyo), psikolojik derinliği ve dramatik yapısıyla yazarın önemli oyunları arasında yer aldı.

Yazarın asıl edebi devrimi ise 1703 yılının ilkbaharında gerçekleşti. Osaka’daki Sonezaki Ormanı’nda gerçek hayatta yaşanmış trajik bir çifte intihar vakasından esinlenen Çikamatsu, yalnızca iki hafta içinde kaleme aldığı Sonezaki Shinjū (Sonezaki'de Aşk İntiharları) oyununu sahneye koydu. Jidaimono (tarih oyunları) ile gündelik yaşamı konu alan sewamono farklı temalara yöneliyordu. Çikamatsu, bu eserinde Osaka’da yaşayan yağ tüccarı kâtibi (Tokubei) ile bir zevk evi çalışanı (Ohatsu) arasındaki aşkı ve trajediyi sahneye taşıdı; sewamono türünün gelişimine katkıda bulundu.

Sonezaki Shinjū o kadar büyük bir sansasyon yarattı ve iflas eden Takemoto-za’yı o denli büyük bir mali başarıya ulaştırdı ki, Japonya genelinde aşıkların tapınak koruluklarında çifte intihar etmesi bir toplumsal salgına (shinjū modasına) dönüştü. Bunun üzerine Tokugawa Şogunluğu, 1720’lerde intihar konulu oyunları ve intihar edenlerin cenaze törenlerini resmen yasaklamak zorunda kaldı.

Çikamatsu yalnızca aşk intiharlarıyla sınırlı kalmadı; 1715 yılında sahnelenen ve Çin’deki Ming Hanedanı’nı Mançulara karşı kurtarmaya çalışan yarı Japon yarı Çinli bir kahramanın destanını anlatan Kokusen'ya Kassen (Koxinga'nın Savaşları), Takemoto-za sahnesinde aralıksız 17 ay boyunca kapalı gişe oynayarak Edo dönemi tiyatrosunun kırılması imkânsız rekoruna imza attı. 1720’de sahnelenen Shinjū Ten no Amijima (Amijima'da Aşk İntiharları) ise kâğıt tüccarı Jihei, fedakâr eşi Osan ve nezaket sahibi fahişe Koharu arasındaki ahlaki ve insani çıkmazı işleyerek yazarın ve dünya kukla tiyatrosunun mutlak başyapıtı kabul edildi.

Çikamatsu Monzaemon'un Edebi Kişiliği

• Estetik Kuramı: "Gerçek ile Düş Arasındaki İnce Zar" (Kyojitsu Himaku Ron): Çikamatsu’nun sanat felsefesi, dostu Hozumi Ikan’ın Naniwa Miyage (1738) kitabında aktardığı şu temel ilkeye dayanır: "Sanat, gerçek olan ile gerçek olmayan arasındaki o incecik zar tabakasında yatar." Çikamatsu’ya göre tiyatro hayatın birebir fotoğrafik bir kopyası olursa kaba ve çekilmez hale gelir; tamamen gerçekdışı olursa izleyicide hiçbir yankı uyandırmaz. Gerçek sanat, kuklaların tahta ve kumaş bedenlerine insan ruhunun yanılsamasını üfleyebilme ustalığıdır.
• "Giri" (Toplumsal Görev) ile "Ninjō" (İnsani Duygu) Çatışması: Eserlerindeki dramatik omurga, feodal Japon toplumunun bireye dayattığı ahlaki borçlar, ailevi sorumluluklar ve namus kuralları (giri) ile insan kalbinin karşı konulamaz sevgi, şefkat ve aşk arzusu (ninjō) arasındaki uzlaşmaz çatışmadır. Karakterler bu dünyada hem onurlarını koruyup hem de aşklarını yaşayamadıkları için tek kurtuluş kapısı olarak öbür dünyada (Amida Buda’nın Saf Ülkesi’nde) birleşmeyi görürler.
• Michiyuki (Ölüm Yolculuğu) Lirizmi: Çikamatsu’nun oyunlarının en büyüleyici sahneleri, iki sevgilinin intihar edecekleri yere doğru gece vakti yürüdükleri Michiyuki bölümleridir. Budist geçicilik felsefesiyle (mono no aware) örülen bu bölümler, Japon şiirinin en görkemli manzum metinleri arasında yer alır.
• Sıradan İnsanın Trajedisi: Çikamatsu, sıradan insanların içsel acılarını ve ahlaki çatışmalarını sahneye taşıyan etkili oyunlar yazmıştır.

Çikamatsu Monzaemon’un Eserleri

Çikamatsu Monzaemon ardında yaklaşık 110 jōruri (kukla) ve 30 kabuki oyunu bırakmıştır. Eserleri iki temel kategoriye ayrılır:

Başlıca Sewamono (Evsel / Çağdaş Kent Oyunları):

• Sonezaki'de Aşk İntiharları (Sonezaki Shinjū, 1703)
• Tamba'lı Yosaku (Tamba Yosaku, 1708)
• Cehennem Postacısı (Meido no Hikyaku, 1711)
• Hakata'lı Kojorō'nun Dalgakıranı (Hakata Kojorō Nami Makura, 1718)
• Amijima'da Aşk İntiharları (Shinjū Ten no Amijima, 1720)
• Kadın Katili ve Yağ Cehennemi (Onnagoroshi Abura no Jigoku, 1721)

Başlıca Jidaimono (Tarihi ve Destansı Oyunlar):

• Yotsugi Soga (1683)
• Muzaffer Kagekiyo (Shusse Kagekiyo, 1685)
• Koxinga'nın Savaşları (Kokusen'ya Kassen, 1715)
• Heike ve Kadınlar Adası (Heike Nyogo no Shima / Shunkan, 1719)
• İkizler ve Samuray Onuru (Goban Taiheiki, 1710)

Çikamatsu Monzaemon’un oyun metinleri ve kuramsal yaklaşımları Türkçede Mitos Boyut Yayınları (Tiyatro/Kültür dizisi) ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) Tiyatro Bölümü yayınları ile çeşitli Asya tiyatrosu antolojilerinde yer almaktadır.

Çikamatsu Monzaemon Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• "Japonya'nın Shakespeare'i": Tıpkı William Shakespeare gibi hem popüler halk tiyatrosu için yazmış hem de insan doğasının derinliklerini ve dilin olanaklarını en yüksek şiirsel zirveye taşımıştır. İki yazarın oyun yapısındaki sahneler arası geçiş ve trajedi algısı da büyük paralellikler gösterir.
• Genroku Çağının Büyük Üçlüsü: Çikamatsu Monzaemon; haiku ustası Matsuo Başo ve romancı İhara Saikaku ile birlikte Edo dönemi Japon edebiyatının "üç büyük devi" kabul edilir.
• Üç Kişilik Kukla Devrimi: Çikamatsu’nun metinlerindeki yüksek duygu ve jest karmaşıklığı, o güne dek tek bir kişinin oynattığı basit kuklaların yetersiz kalmasına neden olmuş; bu durum 1734’te her bir kuklanın üç usta kuklacı (omozukai, hidarizukai, ashizukai) tarafından eşzamanlı yönetildiği eşsiz Bunraku kukla sisteminin doğmasını sağlamıştır.
• Shinjū Yasakları: Sonezaki Shinjū ve ardından gelen aşk intiharı oyunları toplumda o kadar büyük bir intihar furyası başlatmıştır ki, Şogunluk yönetimi oyunların metinlerini ve gösterimlerini yasaklamış; intihardan sağ kurtulanları cinayetle yargılayıp intihar edenlerin mallarına el koymuştur.
• Eserleri modern Japon sinemasının ustalarına da ilham vermiş; özellikle yönetmen Masahiro Shinoda’nın 1969 yapımı Çifte İntihar (Shinjū: Ten no Amijima) filmi ve Kenji Mizoguchi’nin Chikamatsu Monogatari (1954) filmi dünya sinema tarihinin klasikleri arasına girmiştir.

Çikamatsu Monzaemon'un Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Sanat, gerçek olan ile gerçek olmayan arasındaki o incecik zar tabakasında yatar... Hayatı olduğu gibi sahneye korsanız sıkıcı ve kaba olur; tamamen uydurursanız ruhlara dokunamaz. Sanat, o sınır çizgisindeki büyüdedir." (Sanat Üzerine Konuşmalar / Naniwa Miyage)
• "Bu dünyaya veda, geceye de veda! Ölüm yolunda yürüyen bizler neye benzetilebiliriz ki? Yol kenarındaki otların üzerindeki kırağıya; attığımız her adımla biraz daha eriyip yok olan kırağıya..." (Sonezaki'de Aşk İntiharları / Sonezaki Shinjū)
• "Giri (toplumsal görev ve onur) taş kadar ağırdır; ama ninjō (kalbin sevgisi) deniz kadar derindir. Bu dünyada ikisini birden taşıyacak omuz bulunmaz." (Amijima'da Aşk İntiharları / Shinjū Ten no Amijima)
• "Bir kuklaya tıpatıp gerçek bir insanmış gibi davranırsanız sahnedeki büyüyü bozarsınız; kuklanın cansız bir tahta olduğunu bildiğiniz halde ona gözyaşı dökebiliyorsanız, işte tiyatro o an doğmuştur." (Sanat Üzerine Notlar)
• "Sevenler için ölüm bir son değil, bu dünyanın acımasız yasalarından kaçıp birbirlerinin kollarında sonsuzluğa doğdukları tek kapıdır." (Sonezaki'de Aşk İntiharları / Sonezaki Shinjū)
• "Paranın satın alamayacağı tek bir şey vardır bu yeryüzünde: İki insanın birbirine duyduğu sarsılmaz sadakat." (Amijima'da Aşk İntiharları / Shinjū Ten no Amijima)