Higuçi İçiyo'nun Hayatı ve Eserleri

Higuçi İçiyo, Meiji döneminde modern Japon edebiyatının ilk profesyonel kadın yazarı kabul edilen; 24 yıllık kısacık ömrüne rağmen Büyümek (Takekurabe), Bulanık Sular (Nigorie) ve On Üçüncü Gece (Jūsan'ya) gibi başyapıtlar sığdıran, klasik Heian saray edebiyatının lirik diliyle Meiji dönemi Tokyo’sunun kenar mahallelerini ve ezilen kadınlarını gerçekçi bir bakışla anlatan, portresi 2004 yılından bu yana 5.000 Japon Yenlik banknotların üzerinde yer alan öncü Japon yazar ve şairdir.

Doğum tarihi ve yeri: 2 Mayıs 1872, Tokyo (Japonya)
Ölüm tarihi ve yeri: 23 Kasım 1896, Tokyo (Japonya)

Higuçi İçiyo’nun Hayatı

Higuçi İçiyo, 2 Mayıs 1872 tarihinde Tokyo’nun Uchisaiwaicho semtinde, köylü kökenli olmasına rağmen samuraylık unvanını parayla satın alıp Meiji bürokrasisinde alt düzey bir belediye memurluğuna yükselen babası Higuchi Noriyoshi ile annesi Ayame’nin ikinci kızı olarak Higuchi Natsu (aile içindeki adıyla Natsuko) adıyla dünyaya geldi. Çocukluğundan itibaren üstün zekâsı ve okuma tutkusuyla öne çıkan Natsuko, ilkokulu okul birincisi olarak bitirdi. Ancak geleneksel değerlere bağlı olan annesi, "Fazla okumak bir kadına evlilikte uğursuzluk getirir, dikiş dikmeyi öğrenmesi yeterlidir" diyerek onu henüz 11 yaşındayken okuldan aldı.

Kızının edebi yeteneğini takdir eden babası, 1886 yılında onu şair Nakajima Utako’nun yönettiği ve dönemin aristokrat aile kızlarının devam ettiği saygın klasik şiir akademisi Haginoya’ya (Yonca Evi) kaydettirdi. Natsuko burada klasik Japon şiir formu olan waka yazımını, saray kaligrafisini ve Heian dönemi edebiyatını öğrendi. Sınıf arkadaşlarının ipek kimonoları ve zenginlikleri karşısında eski kıyafetleriyle sınıfsal bir eziklik yaşasa da, okulun düzenlediği şiir yarışmalarında sürekli birincilikler elde ederek hocasının en parlak öğrencisi oldu.

1880’lerin sonu, ailenin peş peşe gelen felaketlerle yıkıldığı bir dönem oldu. 1887’de ağabeyi Toranosuke tüberkülozdan öldü; 1889’da ise babası tüm birikimini yatırdığı ticari ortaklıkta dolandırılarak battı ve uğradığı felcin ardından hayatını kaybetti. Henüz 17 yaşında olan Natsuko, annesi ve küçük kız kardeşi Kuniko’nun tek geçim kaynağı haline gelerek resmen "aile reisi" konumuna düştü. Dikiş dikerek, çamaşırcılık yaparak ve tefecilerden borç alarak hayata tutunmaya çalıştılar.

Eski sınıf arkadaşı Kaho Tanabe’nin yazdığı bir novella ile yüklü miktarda telif aldığını öğrenen Natsuko, ailesini yoksulluktan kurtarmanın tek yolunun profesyonel yazarlık olduğuna karar verdi. 1891’de Asahi Shimbun gazetesinde tefrika romanlar yazan dönemin popüler muhabir-yazarı Nakarai Tōsui’nin kapısını çaldı ve ondan kurmaca yazarlığı dersleri almaya başladı. Tōsui’ye derin ve platonik bir aşk besleyen genç yazar, aralarında dedikodu çıkması ve hocasının niyetlerinden şüphelenmesi üzerine Haginoya akademisindeki hocalarının baskısıyla bu ilişkiyi 1892’de tamamen sonlandırdı.

1893 yılında borçlarını ödeyemez hale gelince ailesiyle birlikte Tokyo’nun ünlü lisanslı genelev ve zevk bölgesi Yoshiwara’nın hemen bitişiğindeki Ryūzoku mahallesine taşındı. Burada genelev işçilerine, hizmetçilere ve yoksul çocuklara hitap eden küçük bir bakkal ve kırtasiye dükkânı açtı. Yoshiwara’nın renkli fenerleri ile arka sokaklarındaki sefaletin iç içe geçtiği bu mahalle, onun edebiyatının en büyük gözlem sahası oldu. Dükkânın on ay sonra iflas etmesi üzerine 1894’te Hongo semtine taşınan İçiyo, kendisini bütünüyle gece gündüz yazmaya adadı.

Aralık 1894 ile Ocak 1896 arasındaki "Mucizevi On Dört Ay" (Kiseki no Jūyonkagetsu) boyunca dünya edebiyat tarihinin en yoğun yaratıcılık patlamalarından birini gerçekleştirdi. Ancak ağır çalışma temposu, yetersiz beslenme ve hayatı boyunca yakasını bırakmayan yoksulluk bedenini tüketti. Tıpkı ağabeyi gibi akciğer tüberkülozuna yakalanan genç yazar, 23 Kasım 1896 tarihinde Tokyo’daki evinde henüz 24 yaşındayken hayata veda etti. Cenazesi son derece sade bir törenle kaldırılarak Tsukiji Honganji Tapınağı’nın Wadabori Mezarlığı’na defnedildi.

Higuçi İçiyo’nun Edebi Hayatı

Yazar, edebi kimliği için benimsediği "İçiyo" mahlasını Zen Budizminin kurucusu Bodhidharma’nın tek bir kamış/yaprak üzerinde Yangtze Nehri’ni geçmesi efsanesinden ve kendisinin de bu dünyada "tek bir kuru yaprak gibi yapayalnız ve parasız" kalmasından esinlenerek seçti. İlk öykülerini 1892 yılında Bülbül Şarkısı (Yamizakura) ve Gömülü Hayat (Umoregi) adlarıyla yayımladı.

1893 yılında, modern Japon romantizminin öncüsü sayılan Bungakukai (Edebiyat Dünyası) dergisi çevresiyle ve şair Kitamura Tōkoku ile tanıştı. Bu çevre ona edebi bağımsızlığını kazandırdı. Aralık 1894’te yayımlanan Yılın Son Günü (Otsugomori) adlı uzun öyküsüyle ilk büyük sıçramasını yaptı. Yoksul bir hizmetçi kız olan O-Mine’nin, hasta amcasının ilaç parasını bulabilmek için zalim efendisinin masasındaki parayı çalmak zorunda kalmasını ve evin serseri oğlunun kızı kurtarmak için suçu üstlenişini anlatan bu metin, yazarın toplumsal gerçekçiliğe geçişini simgeledi.

1895 yılının başında tefrika edilmeye başlanan ve 1896’da tamamlanan Büyümek (Takekurabe / Çocuk Oyunu), Higuçi İçiyo’yu edebiyatın zirvesine taşıdı. Yoshiwara eğlence mahallesinin sınırındaki hendek boyunca yaşayan bir grup çocuğun masum çocukluk oyunlarından ayrılıp yetişkinliğin acımasız gerçekleriyle yüzleşmesini anlatan eser; ablası gibi ünlü bir geyşa olmaya hazırlanan neşeli ve güzel Midori ile bir tapınak rahibi olmak üzere yetiştirilen içine kapanık Shinnyo arasındaki dile getirilememiş çocukluk aşkını resmetti. Çocukluğun masumiyetinin sınıfsal ve toplumsal zorunluluklarla parçalanışını anlatan bu eser, dönemin edebiyat otoritelerini hayran bıraktı.

Hemen ardından gelen Bulanık Sular (Nigorie, 1895), yoksulluk nedeniyle bir meyhanede içki dağıtıcısı ve eğlendirici (shakufu) olarak çalışmak zorunda kalan güzel Oriki ile ailesini onun uğruna iflasa sürükleyen kumaş tüccarı Genshichi arasındaki yıkıcı tutkuyu ve çifte intiharı ele aldı. Aynı yıl yayımladığı On Üçüncü Gece (Jūsan'ya, 1895) ise, yüksek mevkili ve zengin kocasının psikolojik şiddetinden kaçarak babasının evine sığınan genç bir kadının (O-Seki), ailesinin toplumsal konumu ve küçük oğlunun geleceği uğruna babası tarafından o cehenneme geri gönderilişini sarsıcı bir dille aktardı. Son büyük metni Ayrılık Yolu (Wakaremichi, 1896) ise kimsesiz bir sokak çocuğu ile hayatta kalabilmek için bir zenginin metresi olmayı seçen yoksul terzi kızın vedasını işledi.

Dönemin edebiyat devleri Mori Ogai, Kōda Rohan ve Tsubouchi Shōyō, İçiyo’nun dehası karşısında saygıyla eğildiler. Mori Ogai, Takekurabe’yi okuduktan sonra çıkardığı edebiyat dergisinde "Ona denk tek bir kadın ya da erkek yazar gösteremem; o Meiji çağının gerçek şairidir" diyerek hayranlığını ilan etti.

Higuçi İçiyo'nun Edebi Kişiliği

• Klasik Dil ile Modern Gerçekçiliğin Büyülü Uyumu: İçiyo, çağdaşları Futabatei Şimei veya Natsume Soseki gibi konuşma dilini (genbun itchi) doğrudan benimsememiş; 10. yüzyıl Heian saray edebiyatının (Murasaki Shikibu’nun Genji’nin Hikâyesi) ve 17. yüzyıl ustası Ihara Saikaku’nun şiirsel, noktalama işareti barındırmayan akıcı ritmini (gabun) kullanmıştır. Ancak bu klasik ve zarif dille anlattığı dünya, Meiji Tokyo’sunun en yoksul sokakları, batakhaneleri ve rehinci dükkânlarıdır.
• Ezilen ve Görünmeyen Kadınların Portresi: Eserlerinin merkezinde her zaman kadınlar yer alır: Geyşa olmaya zorlanan genç kızlar (Midori), bedenini ve neşesini satmak zorunda kalan garsonlar (Oriki), koca evinde ruhu öldürülen gelinler (O-Seki) ve hizmetçiler (O-Mine). İçiyo, bu kadınları ahlakçı bir yargıyla değil, onların çaresizliklerini ve içsel asaletlerini anlayan derin bir merhametle yansıtmıştır.
• Büyümenin ve Masumiyeti Yitirişin Hüznü: Takekurabe başta olmak üzere, çocukluktan yetişkinliğe geçişi bir "ilerleme" değil, toplumsal rollerin, sınıf farklarının ve kaderin bireyin boynuna geçirdiği bir esaret zinciri olarak görmüştür.
• Edebi Bir Başyapıt Olarak Günlükler (Ichiyō Nikki): Genç yaşından ölümüne kadar tuttuğu hacimli günlükleri, yalnızca Meiji dönemi Tokyo’sunun gündelik yaşamını ve yoksulluğunu belgeleyen eşsiz bir tarihsel kaynak değil; yazarın iç dünyasını, Nakarai Tōsui’ye duyduğu kırık aşkı ve edebi kaygılarını sergileyen başlı başına bir dünya klasiğidir.

Higuçi İçiyo’nun Eserleri

Başlıca Novella ve Öyküleri:

• Karanlıkta Kiraz Çiçekleri (Yamizakura, 1892)
• Gömülü Odun / Görünmeyen Hayat (Umoregi, 1892)
• Karlı Bir Gün (Yuki no Hi, 1893)
• Koto Sesi (Koto no Ne, 1893)
• Çiçek Pusları (Hanagomori, 1893)
• Yılın Son Günü (Otsugomori, 1894)
• Geçen Bulutlar (Yuku Kumo, 1895)
• Ağustos Böceği Kabuğu (Utsusemi, 1895)
• Büyümek / Çocuk Oyunu (Takekurabe, 1895–1896)
• Bulanık Sular (Nigorie, 1895)
• On Üçüncü Gece (Jūsan'ya, 1895)
• Ayrılık Yolu (Wakaremichi, 1896)
• Kendi Kabuğundan (Warekara, 1896)

Günlük ve Şiirleri:

• İçiyo Günlükleri (Ichiyō Nikki, 1891–1896 yılları arasında tutulan ve ölümünden sonra yayımlanan ciltler)
• Waka Şiirleri Külliyatı (Haginoya döneminde kaleme aldığı 4.000’e yakın klasik şiir)

Higuçi İçiyo’nun başyapıtı Takekurabe, Türkçede Büyümek adıyla İthaki Yayınları (Japon Klasikleri Dizisi) tarafından yayımlanmıştır; diğer öyküleri ve edebi kişiliği ise üniversitelerin Japon Dili ve Edebiyatı anabilim dallarının yayımladığı antoloji ve incelemelerde geniş yer bulmaktadır.

Higuçi İçiyo Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• 5.000 Yenlik Banknotun Yüzü: Kasım 2004 tarihinde Japonya Merkez Bankası, yeni 5.000 Yenlik banknotların üzerine Higuçi İçiyo’nun portresini basmıştır. İçiyo, 1881 yılında basılan efsanevi İmparatoriçe Jingū’dan sonra modern Japon para tarihinde resmî banknota basılan ilk kadın yazar ve ikinci kadın figür olmuştur.
• "Mucizevi 14 Ay": Edebiyat tarihçileri, yazarın başyapıtlarının tamamını Aralık 1894 ile Ocak 1896 arasındaki yalnızca 14 aylık süre içinde yazmasını bir doğa mucizesi olarak nitelendirir; dünya edebiyatında 24 yaşında ölüp de arkasında böylesine eksiksiz bir klasik miras bırakan yazar sayısı son derece azdır.
• Yoshiwara’da Bir Tezgâhtar: Takekurabe romanının o dönem eşi benzeri görülmemiş gerçekçi atmosferi, yazarın Yoshiwara genelev mahallesinin hemen çıkışında açtığı küçük şeker ve kırtasiye tezgâhından kaynaklanmaktadır; dükkâna gelen fahişeleri, onların çocuklarını ve keşişleri bizzat gözlemleyerek not etmiştir.
• Mori Ogai’nin Cenaze Saygısı: 1896’da öldüğünde Japon İmparatorluk Ordusu’nda yüksek rütbeli bir tabip subay olan Mori Ogai, cenazesine at sırtında ve tam askerî üniformasıyla katılarak genç meslektaşının tabutu önünde askerî selamla eğilmiştir.
• Doğduğu ev ve Yoshiwara yakınlarında yaşadığı semt olan Taito/Ryūzoku’da günümüzde yazarın anısına kurulmuş İçiyo Anı Müzesi (Ichiyō Kinenkan) bulunmaktadır; bu müze Japonya’da bir kadın edebiyatçı adına açılmış ilk kamu müzesidir.

Higuçi İçiyo'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Dün hendek boyundaki üçüncü sınıf bir eğlence evinde Genji Destanı’ndan bir kahramanın adını alan bir kız, bugün bir kabadayıyla kaçıp gidiyor... Böyle bir dünyada çocuklar kaderin kucağına düşmekten nasıl kurtulabilir?" (Büyümek / Takekurabe)
• "Büyümek dedikleri şey, çocukluk oyunlarının ansızın bittiği ve herkesin kendi yalnızlığına çekildiği soğuk bir kış sabahından başka nedir ki?" (Büyümek / Takekurabe)
• "Talihsizlik bazı hayatlara, ne kadar uğraşırsan uğraş hiçbir zaman yıkanıp temizlenemeyen inatçı bir çamur gibi yapışır." (Bulanık Sular / Nigorie)
• "İpek elbiseler giysem, her gün sofralarda ağırlansam neye yarar; kalbim her geçen gün bir mengeneyle ezildikten sonra? İnsanların evlilik ve mutluluk dediği şey bu mudur? Ruhum öldükten sonra bir sarayda yaşamaktansa, sokak kenarında bir çukurda açlıktan ölmek daha iyi değil miydi?" (On Üçüncü Gece / Jūsan'ya)
• "Yollarımız burada ayrılıyor küçük dostum; dünya ikimiz için de farklı yönlere doğru akıyor ve ne senin öfken ne de benim gözyaşlarım bu akıntıyı durdurmaya yetmeyecek." (Ayrılık Yolu / Wakaremichi)
• "Gündüzleri hayatta kalabilmek için üç beş kuruşun hesabını yapıyorum; geceleri ise yıldızların altında kalbimin kanıyla kelimeleri kâğıda döküyorum." (Günlükler)
• "Kadın olmak bu dünyada rüzgârın önündeki kırılgan bir kiraz çiçeği gibi yaşamaktır; dalından ne zaman kopacağını bilemezsin, ama eninde sonunda çamura düşeceğini mutlaka bilirsin." (Günlükler)