Natsume Soseki'nin Hayatı ve Eserleri

Natsume Soseki (asıl adıyla Natsume Kinnosuke), modern Japon edebiyatının öne çıkan bir romancı, haiku şairi ve edebiyat kuramcısıdır. Meiji Dönemi'nde hızla Batılılaşan Japon toplumunun yaşadığı kültürel sıkışmışlığı, modern bireyin yalnızlığını, bencilliğini ve ahlaki çıkmazlarını hem keskin bir mizah hem de derin bir psikolojik çözümlemeyle işlediği Ben Bir Kediyim, Küçük Bey (Botçan), Sanshiro, Ardından ve Gönül (Kokoro) adlı romanlarıyla çağdaş Japon romanının gelişiminde etkili olmuştur.

Doğum tarihi ve yeri: 9 Şubat 1867, Edo (günümüzde Şinjuku, Tokyo), Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 9 Aralık 1916, Tokyo, Japonya

Natsume Soseki’nin Hayatı

Asıl adı Natsume Kinnosuke olan Natsume Soseki, Tokugawa Şogunluğunun yıkılıp Meiji Restorasyonu'nun başlamasından hemen bir yıl önce, 9 Şubat 1867 tarihinde Edo'nun (günümüzde Tokyo) Babasuşita mahallesinde dünyaya geldi. İdari yetkilerini ve servetini kaybetmekte olan bir mahalle muhtarının (nanuşi) sekizinci ve en küçük çocuğuydu. Anne ve babası ileri yaşta doğan bu çocuğu "istenmeyen bir yük" olarak gördükleri için henüz bir yaşındayken eski hizmetçileri olan çocuksuz Şiobara çiftine evlatlık verdiler. Dokuz yaşına kadar öz anne ve babasını büyükanne ve büyükbabası sanarak büyüyen Kinnosuke, evlatlık verildiği ailenin boşanması üzerine yeniden öz ailesinin evine döndü; ancak babasının soğukluğu ve on dört yaşındayken öz annesini kaybetmesi, hayatı boyunca taşıyacağı aidiyetsizlik ve yalnızlık duygusunu derinleştirdi.

Çocukluk ve ilk gençlik yıllarında Klasik Çince (Kanbun) ve Çin edebiyatı üzerine yoğunlaştı; yazar olma isteğine karşı çıkan ailesinin etkisiyle önce mimar olmak amacıyla hazırlık okuluna girdi. Ancak üniversite yıllarında yakın dost olacağı büyük haiku reformcusu Masaoka Şiki ile tanışması (1889) hayatını değiştirdi. Şiki'den haiku sanatını öğrenen yazar, eski bir Çin deyiminden ("yenilgiyi kabul etmemek için taşla ağzını çalkalamak ve nehirle dişlerini fırçalamak") gelen ve "inatçı/dik başlı" anlamını taşıyan Sōseki mahlasını kullanmaya başladı.

1890 yılında Tokyo İmparatorluk Üniversitesi İngiliz Edebiyatı Bölümüne girdi ve 1893 yılında bu bölümden mezun olan ikinci Japon öğrenci oldu. Mezuniyetinin ardından Tokyo Yüksek Öğretmen Okulunda, 1895 yılında ise Şikoku Adası'ndaki Matsuyama Ortaokulunda (ileride Küçük Bey / Botçan romanına esin kaynağı olacak okulda) ve 1896'da Kumamoto'daki Beşinci Yüksekokulda İngilizce öğretmenliği yaptı. Haziran 1896'da Danıştay Başkâtibi Nakane Şigekazu'nun kızı Kyōko Nakane ile evlendi.

Mayıs 1900'de Japon Eğitim Bakanlığı tarafından "İngiliz Dili ve Edebiyatı araştırmaları yapmak üzere" iki yıllığına devlet bursuyla Londra’ya gönderildi. Ancak sınırlı burs parası, İngiliz toplumuna uyum sağlayamaması ve dil engeli nedeniyle Londra'da geçirdiği iki yıl (1900–1902) hayatının en karanlık dönemine dönüştü; kiraladığı küçük odalara kapanarak aşırı okuma ve yalnızlık yüzünden ağır bir sinir krizi geçirdi.

Ocak 1903'te Japonya'ya döndüğünde Tokyo İmparatorluk Üniversitesinde Lafcadio Hearn'den boşalan İngiliz Edebiyatı kürsüsüne öğretim üyesi olarak atandı ve Edebiyat Kuramı (Bungakuron) dersleri verdi. 1905 yılında yayımladığı ilk romanı Ben Bir Kediyim ile büyük bir üne kavuşunca, Nisan 1907'de herkesin gıpta ettiği üniversite kürsüsünden istifa ederek Asahi Şimbun gazetesine tam zamanlı roman yazarı olarak geçti.

Hayatının son on yılında bir yandan her yıl Asahi gazetesi için tefrika romanlar yazarken, diğer yandan Tokyo'daki evinde her perşembe akşamı düzenlediği **"Perşembe Toplantıları"**nda (Mokuyōkai) Ryunosuke Akutagawa, Toyoichiro Nogami ve Hyakken Uçida gibi genç yazarlara hocalık yaptı. Uzun yıllar şiddetli mide ülseri, diyabet ve ruhsal çöküntülerle mücadele eden (1910 yılında Şuzenji kaplıcalarında geçirdiği mide kanamasında ölümden dönen) Natsume Soseki, son başyapıtı Işık ve Karanlık (Meian) üzerinde çalışırken 9 Aralık 1916 tarihinde Tokyo'da iç kanama nedeniyle 49 yaşında hayatını kaybetti ve Zōşigaya Mezarlığı'na defnedildi.

Natsume Soseki’nin Edebi Hayatı

Natsume Soseki, edebi üretimine haiku ve Çince şiirlerle (kanşi) başladı; roman yazmaya ise ancak otuz sekiz yaşında, Londra dönüşünde yaşadığı sinirsel bunalımdan kurtulmak amacıyla dostu Takahama Kyōşi'nin tavsiyesiyle yöneldi.

Ocak 1905'te Hototogisu dergisinde tek bölümlük bir mizah yazısı olarak yayımladığı, ancak okurların yoğun ilgisi üzerine on bir bölüm boyunca sürdürdüğü Ben Bir Kediyim (Wagahai wa Neko de Aru, 1905–1906), onu bir anda Japonya'nın en sevilen yazarı yaptı. Laurence Sterne'ün Tristram Shandy’si, Jonathan Swift ve E. T. A. Hoffmann'ın Kedi Murr’undan esinler taşıyan roman; İngilizce öğretmeni Bay Kuşami'nin evine sığınan isimsiz ve alaycı bir kedinin gözünden Meiji dönemi aydınlarının kibrini, taklitçi Batılılaşmasını ve insanoğlunun gülünçlüğünü hicveder.

1905–1906 döneminde farklı türlerde eserler yayımladı:

• Londra Kulesi (Rondon Tō, 1905) ve Arthur efsanelerinden esinlenen Kairo-kō ile romantik-fantastik anlatıyı denedi.
• Matsuyama'daki öğretmenlik anılarına dayanan Küçük Bey (Botçan, 1906), dürüst, tez canlı ve dobra bir Tokyolu genç öğretmenin taşra lisesindeki "Kırmızı Gömlek", "Soytarı" ve "Porsuk" lakaplı ikiyüzlü meslektaşlarına karşı verdiği mücadeleyi anlatarak Japonya'da gençlik edebiyatının en sevilen klasiği oldu.
• Dağdaki bir kaplıca köyüne çekilen bir ressamın güzelliği "duygusuz ve mesafeli bir gözle" (hi-ninjō) seyretme çabasını işlediği Ot Yastık / Üç Köşeli Dünya (Kusamakura, 1906) ile haiku estetiğinde bir "roman-şiir" yarattı.

1908 yılında yayımladığı sürrealist öykü dizisi On Gece Düşü (Yume Jūya) bilinçaltı ve rüya edebiyatının öncüsü olurken; aynı yıl tefrika etmeye başladığı Birinci Üçlemesi ile modern Japon aydınlarının iç dünyasına yöneldi:

1. Sanshiro (1908): Taşradan Tokyo Üniversitesine gelen saf bir gencin büyükşehir kültürü, modern bilim ve özgür ruhlu genç kadın Mineko karşısındaki şaşkınlığını anlatan oluşum romanıdır.
2. Ardından / Ve Sonra (Sorekara, 1909): Babasının servetiyle çalışmadan yaşayan entelektüel Daisuke'nin, en yakın arkadaşıyla evlenmesine aracılık ettiği kadınla (Miçiyo) yeniden karşılaşması ve toplumsal ahlakı karşısına alarak aşkını seçmesi üzerinden Meiji modernleşmesinin yüzeyselliğini eleştirir.
3. Kapı (Mon, 1910): Arkadaşının elinden aldığı kadınla toplumdan dışlanmış sessiz bir memur hayatı süren Sosuke'nin, içsel suçluluk duygusundan arınmak için Zen tapınağının kapısına gidişini ancak o kapıdan içeri giremeyişini işler.

1910'daki ağır hastalığının ardından yazdığı İkinci Üçlemede (Güz Dönümü Sonrası / Higan Sugi Made, 1912; Yolcu / Kōjin, 1912–1913 ve Gönül / Kokoro, 1914) insan bencilliği ve yalnızlığı en karanlık boyutuna ulaştı. Özellikle Nisan–Ağustos 1914'te tefrika edilen Gönül (Kokoro), Soseki'nin başyapıtı kabul edilir. Genç bir üniversite öğrencisinin hayranlık duyduğu münzevi "Sensei"nin (Hoca) bıraktığı uzun vasiyet mektubuyla çözülen roman; Sensei'nin gençliğinde sevdiği kızı elde edebilmek için en yakın dostu "K"yı intihara sürüklemesinin vicdan azabını ve İmparator Meiji'nin (ve General Nogi'nin) ölümüyle kapanan bir çağın ruhsal yalnızlığını anlatır.

1915'te kendi gençliğini ve evlilik hayatını keskin bir nesnellikle irdelediği tek otobiyografik romanı Yoldaki Otlar’ı (Miçikusa) yayımladı. Jane Austen’ın ve George Meredith'in psikolojik gerçekçiliğine büyük hayranlık duyan Soseki, "Cennetin / Doğanın Yasasını İzlemek, Benliği Terk Etmek" (Sokuten Kyoşi) ilkesiyle başladığı en kapsamlı romanı Işık ve Karanlık’ın (Meian, 1916) 188. bölümünü yazarken hayatını kaybetti.

Natsume Soseki'nin Edebi Kişiliği

• "İçten Doğan" ile "Dışarıdan Dayatılan" Modernleşme Çatışması: Soseki, 1911 yılında Wakayama'da yaptığı ünlü "Modern Japonya'nın Aydınlanması" konuşmasında Batı'nın modernleşmesini "içeriden kendiliğinden gelişen" (naihatsu-teki), Meiji Japonya'sının hızlı Batılılaşmasını ise "dışarıdan zorla dayatılan ve sindirilmemiş" (gaihatsu-teki) bir süreç olarak tanımlamış; romanlarında bu hızlı değişimin Japon insanında yarattığı sinir bozukluğunu ve kimlik bunalımını işlemiştir.
• Bireycilik ve Yalnızlığın Bedeli: "Bireyciliğim" (Wataşi no Kojinşugi, 1914) başlıklı konuşmasında ve Gönül (Kokoro) romanında vurguladığı üzere Soseki, modern bireysel özgürlüğü savunmakla birlikte bu özgürlüğün kaçınılmaz bedelinin derin bir yalnızlık ve bencillik (egoizm) olduğunu ortaya koymuştur.
• İngiliz Mizahı ile Doğu Estetiğinin (Haiku ve Kanşi) Sentezi: Bir yandan İngiliz yazar Jonathan Swift, Laurence Sterne, Charles Dickens ve Jane Austen gibi İngiliz yazarların ironisini ve psikolojik kurgusunu özümsemiş; diğer yandan her öğleden sonra Çin şiiri (kanşi) yazıp suluboya resim yaparak Doğu'nun tefekkür geleneğini korumuştur.
• "Sokuten Kyoşi" (Doğaya Uyup Egodan Arınma): Ömrünün son yıllarında insanın kendi küçük benliğine (ego) saplanıp kalmasından doğan trajediyi aşmak için her karaktere eşit mesafeden, yargılamadan bakan dingin bir anlatı felsefesine (Sokuten Kyoşi) yönelmiştir.

Natsume Soseki’nin Eserleri

Romanlar ve Uzun Öyküler:

• Ben Bir Kediyim (Wagahai wa Neko de Aru, 1905–1906)
• Londra Kulesi (Rondon Tō, 1905)
• Küçük Bey / Botçan (Botçan, 1906)
• Ot Yastık / Üç Köşeli Dünya (Kusamakura, 1906)
• Güz Fırtınası (Nowaki, 1907)
• Gelincik Çiçeği (Gubijinsō, 1907)
• Madenci (Kōfu, 1908)
• Sanshiro (1908)
• Ardından / Ve Sonra (Sorekara, 1909)
• Kapı (Mon, 1910)
• Güz Dönümü Sonrası (Higan Sugi Made, 1912)
• Yolcu (Kōjin, 1912–1913)
• Gönül (Kokoro, 1914)
• Yoldaki Otlar (Miçikusa, 1915)
• Işık ve Karanlık (Meian, 1916 — tamamlanmamış son romanı)

Öykü, Deneme ve Kuram Eserleri:

• Edebiyat Kuramı (Bungakuron, 1907)
• On Gece Düşü (Yume Jūya, 1908)
• Bunlar Ötesi Bahar Hikâyeleri (Eijitsu Şōhin, 1909)
• Cam Kapının İçinden (Garasudo no Uçi, 1915 — otobiyografik denemeler)

Natsume Soseki'nin eserleri Türkçede geniş bir okur kitlesine ulaşmıştır. Başyapıtı Gönül (Kokoro), Ben Bir Kediyim, Küçük Bey (Botçan), Üç Köşeli Dünya (Ot Yastık / Kusamakura), Sanshiro, Ardından, Kapı, Madenci, Yolcu ve On Gece Düşü Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İthaki Yayınları, Can Yayınları, Maya Kitap, Ötüken Neşriyat ve Japon Yayınları gibi yayınevleri tarafından doğrudan Japoncadan veya İngilizceden çevrilerek yayımlanmıştır.

Natsume Soseki Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• 1000 Yenlik Banknotun Üzerindeki Yazar: Japonya'nın ulusal kültür ikonu kabul edilen Natsume Soseki'nin portresi, 1984 yılından 2004 yılına kadar yirmi yıl boyunca Japon Merkez Bankası tarafından basılan 1.000 Yenlik banknotların ön yüzünde yer almıştır.
• Devletin Verdiği "Edebiyat Doktoru" Unvanını Reddetti: 1911 yılında Japon Eğitim Bakanlığı kendisine ülkenin en yüksek akademik payesi olan "Edebiyat Doktoru" (Bungaku Hakuşi) unvanını vermek istemiş; Soseki ise "Ben bugüne kadar sadece Natsume idim, bundan sonra da unvansız Natsume olarak kalmak istiyorum" diyerek bu resmî payeyi reddetmiştir.
• Haruki Murakami’nin En Sevdiği Japon Yazar: Haruki Murakami, Sahilde Kafka romanında Soseki'nin Madenci ve Üç Köşeli Dünya romanlarını olay örgüsünün bir parçası yaptığı gibi, Soseki'nin Sanshiro romanının İngilizce baskısına yazdığı önsözde onu modern Japon edebiyatının tartışmasız en büyük ulusal yazarı olarak nitelendirmiştir.

Natsume Soseki’nin Eserlerinden Alıntılar

• "Görüyorsun ya; yalnızlık, özgürlük, bağımsızlık ve kendi bencil benliklerimizle dolu bu modern çağda doğmuş olmamızın ödediği bedeldir." (Gönül / Kokoro)
• "Dünyada alnında 'kötü insan' yazan özel bir insan türü yoktur. Normal koşullarda herkes iyidir ya da en azından sıradan bir insandır; korkutucu olan, sıradan bir insanın kritik bir anda —özellikle de işin içine para veya tutku girdiğinde— ansızın kötü bir insana dönüşüvermesidir." (Gönül / Kokoro)
• "Geçmişim, benden başka kimsenin bilmediği karanlık bir gölge gibi peşimden geldi; hayatımı kendi ellerimle mühürledim." (Gönül / Kokoro)
• "Ben bir kediyim. Henüz bir adım yok. Nerede doğduğuma dair en ufak bir fikrim de yok; hatırladığım tek şey, rutubetli ve karanlık bir yerde miyavlayıp durduğumdur. İnsanoğlu denen yaratığı ilk kez orada gördüm." (Ben Bir Kediyim)
• "Dünyada sanatı bir parça tatmış birinin gözünde, ressam ya da şair olmasa bile insan ilişkilerinin sığ çekişmeleri ne kadar dar görünür! Duygularına kapılırsan akıntıya sürüklenirsin, aklında diretirsen köşelerin batar, başkalarını memnun etmeye çalışırsan nefes alamazsın; kısacası bu insan dünyasında yaşamak zordur." (Üç Köşeli Dünya / Kusamakura)
• "Dürüstlük ve açık sözlülük taşra okulunda beş para etmiyordu; kurnazlık yapanlar terfi ediyor, doğruyu söyleyen ise 'toy ve patavatsız' sayılıyordu." (Küçük Bey / Botçan)
• "İnsan ne kadar çok öğrenir ve ne kadar çok düşünürse, kendi içindeki huzursuzluğun sınırları da o kadar genişliyor; üstelik bu huzursuzluğu ne evlilik ne de aile dindirebiliyor." (Yolcu / Kōjin)
• "Hayatta hiçbir şey gerçekten bitmez; her şey biçim değiştirerek ve çözümsüz kalarak akmaya devam eder." (Yoldaki Otlar / Miçikusa)