Kate Chopin'in Hayatı ve Eserleri

Kate Chopin (8 Şubat 1850 – 22 Ağustos 1904), modern Amerikan edebiyatının, erken feminist kurgunun ve Güney gerçekçiliğinin en cesur, çığır açıcı kadın yazarıdır. Yaşadığı dönemde kadın cinselliğini, evlilik kurumunun boğuculuğunu, annelik rollerinin kutsallık zırhını ve bir kadının kendi bedenine ve ruhuna sahip çıkma arzusunu tavizsizce kaleme aldığı için aforoz edilen ve kitapları kütüphanelerden toplatılan trajik bir edebiyat öncüsüdür.

Edebiyat çevrelerince sıklıkla "Amerikan Madame Bovary’si" olarak nitelendirilen anıtsal başyapıtı Uyanış (The Awakening, 1899) ve dünya kısa öykü kanonunun en sarsıcı metinlerinden olan Bir Saatin Hikâyesi (The Story of an Hour) ile tanınır. 19. yüzyılın sonlarında uğradığı ahlakçı linç kampanyası sebebiyle unutulmaya terk edilen Chopin; 1960’lı yıllardaki feminist edebiyat dalgasıyla birlikte yeniden keşfedilmiş ve bugün Amerikan edebiyat kanonunun en parlak klasiklerinden biri olarak hak ettiği yere yerleşmiştir.

• Doğum Tarihi: 8 Şubat 1850
• Doğum Yeri: St. Louis, Missouri, ABD
• Ölüm Tarihi: 22 Ağustos 1904 (54 yaşında)
• Ölüm Yeri: St. Louis, Missouri, ABD

Kate Chopin’in Hayatı

Kate Chopin, 1850 yılında Missouri’nin St. Louis kentinde Katherine O'Flaherty adıyla dünyaya geldi. Babası İrlandalı zengin bir tüccar ve demiryolu kurucusu olan Thomas O'Flaherty, annesi ise Fransız kökenli köklü bir Kreol ailesinden gelen Eliza Faris idi. Henüz beş yaşındayken, babasının içinde bulunduğu trenin bir köprünün çökmesi sonucu nehre uçmasıyla babasını kaybetti. Bu trajedinin ardından evde sadece kadınların (annesi, büyükannesi ve büyük-büyükannesi) hüküm sürdüğü, bağımsız, Fransızca konuşulan ve aristokratik bir kadınlar meclisinde büyüdü. Bu çok kuşaklı kadın ortamı, Chopin’in özgür ve boyun eğmez kişiliğinin ilk tohumlarını attı.

Katolik manastır okulunda (Sacred Heart Manastırı) sıkı bir klasik eğitim aldı; Fransız edebiyatına, özellikle Gustave Flaubert ve Guy de Maupassant’a derin bir hayranlık besledi. 1870 yılında, 20 yaşındayken Louisiana kökenli pamuk tüccarı Oscar Chopin ile evlendi ve New Orleans’a taşındı. New Orleans’ın çok kültürlü, karnavallı ve Fransız-Kreol yaşam tarzına hızla intibak etti. On yıl içinde peş peşe altı çocuk dünyaya getirdi.

1879’da kocasının pamuk işi iflas edince aile, Louisiana’nın kırsal bataklık bölgesi olan Natchitoches Parish’teki pamuk tarlasına taşındı. Burada yerel Cajun ve Kreol halkının gündelik yaşamını, batıl inançlarını ve dillerini yakından gözlemledi. Ancak 1882 yılında kocası bataklık hummasından aniden vefat etti. Henüz 32 yaşındayken altı çocuk ve devasa bir borç yüküyle yapayalnız kalan Kate, kocasının çiftliğini ve dükkânını tek başına bir iş kadını dirayetiyle yönetti; bütün borçları kuruşu kuruşuna ödedi.

1884’te annesinin ısrarıyla çocuklarını alıp St. Louis’e döndü; ancak ertesi yıl annesini de kaybetti. Ağır bir depresyona giren Chopin’e aile hekimi Dr. Frederick Kolbenheyer, kederini sağaltması ve zihnini toparlaması için yazmayı tavsiye etti. Bu tıbbi tavsiye, Amerikan edebiyatının en büyük kadın seslerinden birini doğurdu. 1889’dan itibaren yerel gazetelere ve ulusal dergilere (Vogue, The Atlantic Monthly) öyküler göndermeye başladı.

1894’te yayımladığı ilk öykü kitabı Bayou Halkı (Bayou Folk) büyük övgü topladı. Ancak 1899 yılında yayımladığı ikinci romanı Uyanış (The Awakening), Amerika’da tam anlamıyla bir ahlak histerisine yol açtı. Eleştirmenler romanı "zehirli, ahlaksız, iğrenç ve pornografik" ilan ettiler; St. Louis Halk Kütüphanesi kitabı raflarından indirdi ve Chopin üyesi olduğu edebiyat kulüplerinden dışlandı.

Toplumun bu ikiyüzlü ve vahşi tepkisi Chopin’in hevesini kırdı ve sağlığını sarstı; edebî üretimini 1902’ye dek sürdürdü. Son öyküsü 1905’te, ölümünden sonra yayımlandı. 20 Ağustos 1904’te St. Louis Dünya Fuarı’nı gezerken aşırı sıcak sebebiyle fenalaştı; geçirdiği beyin kanaması sonucu 22 Ağustos 1904’te 54 yaşında hayata veda etti. Mezarı, St. Louis’deki Calvary Mezarlığı’ndadır.

Kate Chopin’in Edebi Hayatı

Kate Chopin’in edebiyat serüveni, Guy de Maupassant’ın doğalcı ve tavizsiz gerçekçiliğini Amerikan taşrasına taşıyarak kadın ruhunu bütün sahteliklerden arındırma mücadelesidir.

Yasaklanan Bir Başyapıt: "Uyanış" (The Awakening, 1899)

Amerikan edebiyatının mihenk taşlarından biri olan roman, New Orleans sosyetesine mensup varlıklı bir iş insanının eşi ve iki çocuk annesi olan 28 yaşındaki Edna Pontellier’nin hikâyesidir. Meksika Körfezi kıyısındaki Grand Isle tatil beldesinde geçen yaz mevsiminde Edna, içinde o güne kadar uyuyan bir şeyi keşfeder: Kendisini.

Edna:

• Kendisini sadece bir eş, bir süs eşyası ve çocuklarına adanmış bir "kuluçka makinesi" gibi gören geleneksel kadınlık rollerinden tiksinmeye başlar.
• Genç Robert Lebrun’a duyduğu tutku ve ardından bohem çapkın Arobin ile yaşadığı tensel ilişki aracılığıyla kendi cinselliğine uyanır.
• Resim yapmaya başlar, kocasının lüks konağını terk edip tek başına küçük bir güvercinlik evine taşınır ve kendi parasını kazanır.

Ancak Edna, dönemin toplumunda bağımsız bir kadın olarak var olmanın imkânsızlığını fark eder: Âşık olduğu adam bile ataerkil ahlakın korkağıdır. Romanın efsanevi finalinde Edna, Grand Isle sahiline döner; üzerindeki bütün giysileri çıkararak çırılçıplak kalır ve sonsuz denizin kucağına doğru yüzer. Bu ölüm bir teslimiyet değil; toplumun onu hapsetmek istediği kafese boyun eğmeyi reddeden mutlak bir özgürleşme eylemidir.

Çarpıcı Öykücülüğü: "Bir Saatin Hikâyesi" ve "Désirée'nin Bebeği"

Chopin, kısa öykü türünün dünya çapındaki en büyük ustalarından biridir:

• Bir Saatin Hikâyesi (The Story of an Hour, 1894): Kalp hastası olan Bayan Mallard’a kocasının bir tren kazasında öldüğü haberi verilir. Odasına kapanıp ağlayan genç kadın, pencerelerden içeri dolan bahar havasını koklarken birdenbire dehşet verici bir duygunun kalbini sardığını fark eder: "Özgürüm! Bedenim de ruhum da artık özgür!" Evliliğin görünmez prangalarından kurtulduğunu anladığı o tek saat içinde ömrünün en büyük sevincini yaşar. Ancak kapı açılır; kaza yerinden uzakta olan kocası hiçbir şeyden habersiz içeri girer. Bayan Mallard onu gördüğü anda yere yığılıp ölür. Doktorlar onun "aşırı sevinçten ölen bir kalbin kurbanı olduğunu" söylerler; oysa okuyucu onun geri dönen köleliğin dehşetinden öldüğünü bilir.
• Désirée’nin Bebeği (Désirée's Baby, 1893): Louisiana’da aristokrat bir plantasyon sahibinin eşi olan Désirée, bir bebek dünyaya getirir. Bebek büyüdükçe ten renginin melez olduğu anlaşılır. Soyunun saflığıyla övünen kibirli koca Armand, karısını zenci kanı taşımakla suçlar ve onu bebekle birlikte bataklığa kovar. Désirée intihar eder. Hikâyenin sonunda Armand, ölen annesinin eski mektuplarını yakarken annesinin babasına yazdığı bir mektubu bulur: Aslında zenci kanı taşıyan ve köle soyundan gelen karısı değil, bizzat Armand’ın kendisidir.

Kate Chopin'in Edebi Kişiliği

Kate Chopin’i çağının fersah fersah ötesine taşıyan temel estetik ve felsefi nitelikler şunlardır:

• Kadın Cinselliğinin ve Bedeninin Keşfi: Victoria döneminin kadını "cinsel arzuları olmayan saf melek" olarak kodlayan ikiyüzlü ahlakını yırtıp atmıştır. Kadının da tıpkı erkek gibi tensel arzuları, cinsel fantezileri ve bedenine sahip çıkma hakkı olduğunu suçluluk duymadan yazan ilk Amerikalı yazardır.
• Evlilik ve Annelik Mitinin Sorgulanması: Annelik ve evliliğin bir kadın için yegâne varoluş amacı olduğu dogmasını reddeder. Uyanış’taki Edna’nın şu tarihi sözü bunu özetler: "Çocuklarım için canımı veririm; ama onlar için kendimden, kendi benliğimden asla vazgeçmem."
• Guy de Maupassant Etkisi ve Doğalcı Çıplaklık: Maupassant’ı okuduğunda "İşte edebiyat budur; süssüz, yapmacıksız, hayatı olduğu gibi yakalayan saf bir ayna" demiştir. Olayları ahlaki vaazlar vermeden, soğukkanlı ve tarafsız bir gerçekçilikle anlatmıştır.
• Louisiana ve Kreol Coğrafyasının Büyüsü: Güney’in nemli bataklıklarını (bayou), yosunlu meşe ağaçlarını, Fransızca şarkılarını, şeker kamışı tarlalarını ve ırksal gerilimlerini olağanüstü bir atmosfer ve şive zenginliğiyle metinlerine nakşetmiştir.
• Denizin ve Doğanın Çağrısı: Eserlerinde deniz, insanı ehlileştiren uygarlığa karşı vahşi, sınırsız ve anaç doğanın sembolüdür: "Denizin sesi ruha fısıldar; o ses davetkârdır, sonsuzdur, yalnızdır ve insanı kendi derinliğine çağırır."

Kate Chopin’in Eserleri

Romanları

• Bir Hata (At Fault, 1890) – İlk romanı; boşanma ve ahlaki sorumluluk üzerine.
• Uyanış (The Awakening, 1899) – Dünya edebiyatının erken feminist başyapıtı.

Öykü Kitapları

• Bayou Halkı (Bayou Folk, 1894) – Louisiana Kreol ve Cajun hayatını anlatan 23 öykülük derleme.
• Acadie’de Bir Gece (A Night in Acadie, 1897) – Tutku, bağımsızlık ve Güney kültürü öyküleri.
• Vaftiz Edilmemiş Çocuklar (Yayımlanamayan üçüncü öykü derlemesi).

Başlıca Kısa Öyküleri

• Désirée’nin Bebeği (Désirée's Baby, 1893)
• Bir Saatin Hikâyesi (The Story of an Hour, 1894)
• Saygın Bir Kadın (A Respectable Woman, 1894)
• Fırtına (The Storm, 1898 – Cinsel cüretkârlığı sebebiyle ancak 1969’da yayımlanabilmiştir).
• Bir Çift İpek Çorap (A Pair of Silk Stockings, 1897)

Türkçede Yayımlanan Başlıca Eserleri

Kate Chopin’in başyapıtları Türkçede köklü yayınevleri tarafından yayımlanmaktadır:

• Uyanış (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Modern Klasikler Dizisi; Can Yayınları / Çev. Begüm Kovulmaz; İletişim Yayınları / İthaki Yayınları)
• Bir Saatin Hikâyesi ve Seçme Öyküler (Can Yayınları / Zeplin Kitap / Çınar Yayınları)
• Bayou Halkı (Kafekültür Yayıncılık)

Kate Chopin Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Altı Çocuktan Sonra Doğan Bir Yazar: 32 yaşında altı çocuğuyla dul kalan Chopin, edebiyata bir genç kızlık hevesiyle değil; kocasının borçlarını temizlemiş, hayatın bütün çilesini çekmiş olgun bir kadın olarak başlamıştır. İlk satırlarını oturma odasında etrafında altı çocuğu koşuştururken yazmıştır.
• Kütüphanelerden Yasaklanan Kitap: 1899’da Uyanış yayımlandığında Amerikan basını adeta bir linç histerisine kapılmıştır. Gazeteler "Bu kitap bir kadının eline verilemeyecek kadar zehirlidir" manşetleri atmış; doğup büyüdüğü St. Louis Kütüphanesi romanı yasaklamış ve yakın dostları onunla selamı sabahı kesmiştir.
• 60 Yıl Sonra Gelen Diriliş: Chopin öldüğünde edebiyat dünyası onu tamamen unutmuştu. Ancak 1950’lerin sonunda Norveçli akademisyen Per Seyersted onun metinlerini arşivlerden çıkarmış; 1960'larda yükselen feminist hareket Uyanış’ı kadın haklarının ve özgürleşmesinin kurucu şaheseri ilan etmiştir.
• Sansürlenen "Fırtına" Öyküsü: 1898’de yazdığı Fırtına (The Storm) öyküsünde, fırtınadan kaçıp bir kulübeye sığınan evli bir kadın ile eski sevgilisinin yaşadığı tutkulu aşkı anlatmış; karakterlere hiçbir suçluluk veya pişmanlık duygusu yüklememiştir. Bu durum 19. yüzyıl ahlakı için öylesine akıl almaz bir cüretti ki Chopin bu öyküyü hiçbir dergiye göndermeye cesaret edememiş; öykü ilk kez ölümünden 65 yıl sonra, 1969’da gün ışığına çıkabilmiştir.
• Dünya Fuarı’nda Trajik Son: 1904 yılında memleketi St. Louis’de açılan devasa Louisiana Satın Alımı Dünya Fuarı’nı büyük bir heyecanla her gün ziyaret etmiş; fuarın kavurucu ağustos sıcağında fenalaşarak beyin kanaması geçirip hayatını kaybetmiştir.

Kate Chopin'in Eserlerinden Unutulmaz Sözler

"Çocuklarım için canımı tereddütsüz veririm; ama onlar için kendimden, kendi ruhumdan ve benliğimden asla vazgeçmem."
— Uyanış (The Awakening)

"Kapıyı açıp içeri baktığında gökyüzü açıktı, ağaçlar baharın taze kokusuyla doluydu. Dudaklarından dökülen fısıltıyı durduramadı: 'Özgürüm, özgürüm, nihayet özgürüm!' O an anladı ki bir başkasının iradesine boyun eğerek geçen bir ömür, dünyanın en kibar köleliğinden başka bir şey değildir."
— Bir Saatin Hikâyesi

"Denizin sesi ruha konuşur. O ses yumuşaktır, davetkârdır; insanı uyutmaz, durmaksızın çağırır. Denizin dokunuşu şehvetlidir; bedeni yumuşak, serin ve karanlık bir kucak gibi sarar."
— Uyanış

"Edna artık bir başkasının malı olmadığını anlamıştı. Bir erkeğin karısı, çocukların annesi olmadan önce; kendi ruhunun ve bedeninin yegâne sahibi bir bireydi."
— Uyanış

"Uçmak isteyen bir kuşun kanatları güçlü olmalıdır; yoksa sürüden ayrılıp göğe yükseldiğinde, fırtınanın ilk rüzgârıyla kayalıklara çarparak parçalanır."
— Uyanış