Henry David Thoreau'nun Hayatı ve Eserleri
Henry David Thoreau hayatı, edebi kişiliği, önemli eserleri ve dünya edebiyatındaki yeri hakkında kapsamlı biyografi ve inceleme.
Henry David Thoreau (12 Temmuz 1817 – 6 Mayıs 1862), 19. yüzyıl Amerikan felsefesinin, Amerikan edebiyatının ve çevre bilincinin en radikal, özgün ve eylemci figürüdür. Modern ekolojik düşüncenin, doğaya dönüş hareketinin ve şiddet içermeyen pasif direnişin (Sivil İtaatsizlik) kurucu babasıdır.
- Doğum Tarihi: 12 Temmuz 1817
- Doğum Yeri: Concord, Massachusetts, ABD
- Ölüm Tarihi: 6 Mayıs 1862 (44 yaşında)
- Ölüm Yeri: Concord, Massachusetts, ABD
Dostu ve akıl hocası Ralph Waldo Emerson’ın arazisinde, Walden Gölü kıyısında kendi elleriyle inşa ettiği kulübede iki yıl boyunca tek başına yaşayarak kaleme aldığı Walden: Ormanda Yaşam (Walden; or, Life in the Woods), dünya edebiyatının en sarsıcı sadelik ve özgürlük manifestosudur. Meksika-Amerika Savaşı’na ve köleliğe ortak olmamak için vergi ödemeyi reddedip hapse girmesi üzerine yazdığı Sivil İtaatsizlik (Civil Disobedience) risalesi daha sonraki düşünür ve eylemciler üzerinde etkili olmuştur.
Henry David Thoreau’nun Hayatı
Henry David Thoreau, 1817 yılında Massachusetts’in küçük ve yeşil kasabası Concord’da dünyaya geldi. Babası John Thoreau kurşun kalem imalatçısı, annesi Cynthia Dunbar ise doğa aşığı ve kölelik karşıtı bir kadındı. Thoreau, doğup büyüdüğü Concord ormanlarına, nehirlerine ve göllerine çocukluğundan itibaren tutkulu bir bağ geliştirdi.
1833–1837 yılları arasında Harvard Üniversitesi’nde (Harvard College) okudu; retorik, klasik diller (Grekçe ve Latince), felsefe ve doğa bilimleri eğitimi aldı. Mezun olduktan sonra Concord’daki devlet okulunda öğretmenliğe başladı; ancak okul yönetiminin çocuklara dayak atılmasını (fiziksel cezayı) zorunlu kılması üzerine mesleğinin ilk haftasında istifa ederek öğretmenliği bıraktı. Ağabeyi John ile birlikte ilerici ve dayaksız bir özel okul açtı; fakat çok sevdiği ağabeyinin 1842 yılında tıraş olurken kaptığı bir pas lekesi sonucu tetanozdan kollarında feci şekilde can vermesi üzerine okulu kapattı. Ağabeyinin ani ölümü, onda ömür boyu silinmeyecek bir keder ve yaşamın kırılganlığına dair derin bir bilinç bıraktı.
Bu dönemde kasabanın en saygın düşünürü olan Ralph Waldo Emerson ile tanıştı. Emerson, bu asi ve ödünsüz genci himayesine aldı; onu Transandantal Kulüp ile tanıştırdı ve evinde bir oda vererek bahçe işlerine ve çocuklarına bakmasını sağladı. Thoreau aynı zamanda ailesinin kurşun kalem fabrikasında çalışarak grafit tozunu arındıran yeni bir teknik geliştirdi ve Amerika’nın en kaliteli kurşun kalemlerini üretti; ancak bir kez mükemmel kalemi yaptıktan sonra "Aynı şeyi tekrarlayarak ömrümü heba edemem" diyerek ticari kariyeri elinin tersiyle itti.
4 Temmuz 1845’te, Amerikan Bağımsızlık Günü’nde, uygarlığın sahte telaşından ve tüketim çılgınlığından uzaklaşmak için Concord yakınlarındaki Walden Gölü kıyısına çekildi. Emerson’a ait ormanlık arazide, kendi elleriyle baltayla kestiği çam ağaçlarından küçük bir ahşap kulübe inşa etti. Burada tam 2 yıl, 2 ay ve 2 gün boyunca tek başına yaşadı; fasulye ekti, balık tuttu, kitap okudu ve doğanın nabzını tuttu.
Walden Gölü’nde yaşarken, 1846 yılı Temmuz ayında ayakkabısını tamirciden almak için kasabaya indiğinde, köleliği yaygınlaştırmayı amaçlayan Meksika Savaşı’nı ve kölelik kurumunu protesto etmek amacıyla yıllardır "kelle vergisi"ni (poll tax) ödemediği gerekçesiyle yerel şerif tarafından tutuklanıp Concord Hapishanesi’ne atıldı. Bir akrabasının vergiyi gizlice ödemesi üzerine ertesi sabah serbest bırakıldı; ancak bu bir gecelik hapis deneyimi, dünya siyaset tarihini değiştiren Sivil İtaatsizlik manifestosunun doğmasını sağladı.
1850'lerde kaçak kölelerin Kanada’ya kaçırıldığı Yeraltı Demiryolu ağında bizzat kaçakları evinde saklayarak rehberlik yaptı. Radikal kölelik karşıtı eylemci John Brown’ın 1859’da Harpers Ferry baskını sonrası idam edilmesine karşı New England’da Brown’ı bir aziz gibi savunan tarihi konuşmalar yaptı.
Hayatı boyunca kronik tüberkülozla mücadele eden Thoreau, 6 Mayıs 1862’de, henüz 44 yaşındayken Concord’daki aile evinde huzur içinde hayata veda etti. Cenazesinde kadim dostu Emerson tarihe geçen şu vasiyet konuşmasını yaptı: "Hiçbir makamı, hiçbir unvanı yoktu; oy kullanmazdı, kiliseye gitmezdi, vergi ödemezdi, et yemezdi, hiç evlenmedi... O, yalnızca doğanın ve kendi saf vicdanının kanunlarına itaat etti."
Henry David Thoreau’nun Edebi ve Felsefi Hayatı
Thoreau’nun eserleri felsefe, otobiyografi, şiir, doğa tarihi ve siyasi eylemin sınırlarının eridiği muazzam birer başkaldırı metnidir.
Sadeleşmenin Kutsal Kitabı: "Walden: Ormanda Yaşam" (1854)
Thoreau, Walden Gölü’ne bir kaçak veya münzevi keşiş olarak gitmediğini; tersine hayatın hakiki anlamına uyanmak için gittiğini açıklar:
"Ormana gittim; çünkü bilinçli bir şekilde yaşamak, hayatın yalnızca temel gerçekleriyle yüzleşmek ve onun bana öğretebileceği şeyleri öğrenip öğrenemeyeceğimi görmek istiyordum. Ta ki ölüm kapımı çaldığında, aslında hiç yaşamamış olduğumu fark etmeyeyim."
Kitap, yazarın kulübesini sadece 28 dolara nasıl inşa ettiğini kalem kalem anlattığı iktisat bölümünden, gölün donmasını, kuşların cıvıltısını ve fasulye tarlasındaki çapasını bir ayin gibi betimlediği bölümlere kadar uzanır. Thoreau insanlığa tek bir kurtuluş reçetesi sunar: "Sadeleşin, sadeleşin, sadeleşin!" (Simplicity, simplicity, simplicity!). Ona göre insanlar eşyaların sahibi değil, o eşyaların kölesi haline gelmiştir.
Haksız Devlete Karşı İsyan: "Sivil İtaatsizlik" (1849)
Orijinal başlığı Devlet Yönetimine Direniş (Resistance to Civil Government) olan bu metin, bireysel ahlakın devlet kanunlarından üstün olduğunu haykırır:
- "En iyi hükümet, en az yönetendir."
- Haksız kanunlar çıkaran, köleliği savunan ve haksız savaşlar yürüten bir devlete vergi vermek, o devletin işlediği cinayetlere ortak olmak demektir.
- "Bir insanın haksız yere hapsedildiği bir yönetimde, adil bir insanın olması gereken yegâne yer hapishanedir."
Thoreau devlete şiddetle saldırmayı değil; devlete olan desteği çekmeyi, memuriyetten istifa etmeyi, vergi vermeyi reddetmeyi ve çarkların arasına vicdanlı birer "karşı-sürtünme" (counter-friction) olarak girmeyi öğütler. Bu ilke, şiddetsiz pasif direnişin evrensel formülü olmuştur.
Vahşi Doğanın Çağrısı: "Yürüyüş" (Walking, 1861)
Ölümünden kısa süre önce yayımlanan bu uzun denemesinde Thoreau, yürümeyi sadece bir egzersiz değil, medeniyetin prangalarından kurtulup vahşi doğaya (Wilderness) karışma ayini olarak tanımlar. Meşhur aforizması bu metinde yer alır: "Dünyanın kurtuluşu vahşiliktedir." Doğadan kopan insanın ruhunun pörsüyeceğini ve mekanikleşeceğini savunur.
Henry David Thoreau'nun Edebi ve Düşünsel Kişiliği
Henry David Thoreau’yu diğer düşünürlerden ayıran temel nitelikler şunlardır:
- Söz ile Eylemin Kusursuz Tutarlılığı: Thoreau, fildişi kulesinde oturup doğa veya ahlak üzerine vaaz veren bir teorisyen değildi. İnandığı felsefeyi bizzat bedeninde ve hayatında yaşadı. Doğayı sevdiğini söylemekle kalmadı, ormanda bir kulübede yaşadı; adaletsizliğe karşı olduğunu söylemekle kalmadı, hapse girmeyi göze aldı.
- Modern Tüketim Toplumunun İlk Düşmanı: Sanayi Devrimi’nin insanı köleleştirdiğini ilk görenlerdendi. Fabrikaların, trenlerin ve telgraf hatlarının insanı daha mutlu yapmadığını, sadece daha telaşlı ve açgözlü kıldığını savundu. "Bir eşyanın bedeli, onun için ödediğiniz para değil; onu satın almak için feda ettiğiniz hayatınızın toplamıdır" dedi.
- Doğa Bilimci Titizliği ve Günlük Yazarlığı: Yaşamı boyunca tuttuğu iki milyon kelimelik devasa Günlükler (Journals), sadece felsefi notlar değil; Concord bölgesindeki bitkilerin çiçek açma tarihlerini, ağaç halkalarını ve kuş göçlerini kaydeden bilimsel bir fenoloji hazinesidir.
- Radikal Bireycilik ve Vicdanın Üstünlüğü: Çoğunluğun tiranlığını reddetti. Yüzde doksan dokuz bir yalan üzerinde birleşse bile, tek bir insanın vicdanındaki hakikatin devasa bir çoğunluk oluşturduğunu savundu.
- Doğu Mistisizmi ve Hint Felsefesi: Bhagavad Gita ve Budist metinleri derinlemesine inceledi. Ganj Nehri’nin kutsal sularıyla Walden Gölü’nün sabah serinliğini zihninde birleştirdi.
Henry David Thoreau’nun Eserleri
Thoreau ardında kitaplar, yüzlerce makale, gezi notları ve 14 ciltlik günlük külliyatı bırakmıştır.
Başlıca Kitapları ve Felsefi Eserleri
- Concord ve Merrimack Nehirlerinde Bir Hafta (A Week on the Concord and Merrimack Rivers, 1849) – Kardeşi John’a adanmış lirik nehir yolculuğu ve felsefi deneme.
- Sivil İtaatsizlik (Civil Disobedience, 1849) – Şiddetsiz direnişin anıt manifestosu.
- Walden: Ormanda Yaşam (Walden; or, Life in the Woods, 1854) – Dünya edebiyatının sadelik şaheseri.
- Yürüyüş (Walking, 1861) – Doğa ve özgürlük felsefesi.
- Maine Ormanları (The Maine Woods, 1864 – Ölümünden sonra basıldı) – Kızılderili rehberlerle vahşi orman keşifleri.
- Cape Cod (1865) – Atlantik fırtınaları ve kıyı yaşamı anlatısı.
- Yankee Kanada’da (A Yankee in Canada, 1866)
- Kaptan John Brown İçin Bir Savunma (A Plea for Captain John Brown, 1859) – Kölelik karşıtı tarihi konuşması.
Türkçede Yayımlanan Başlıca Eserleri
Thoreau’nun eserleri Türkçede köklü yayınevleri ve usta çevirmenler tarafından dilimize kazandırılmıştır:
- Walden / Ormanda Yaşam (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi; Çev. Nuri Plümer / Teoman Aktürel; Can Yayınları / Zeplin Kitap)
- Sivil İtaatsizlik (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları – Modern Klasikler Dizisi; Çev. C. Hakan Arslan; Sel Yayıncılık / Can Yayınları)
- Yürümek (Zeplin Kitap / Sel Yayıncılık / Çınar Yayınları)
- Doğal Yaşam ve Başkaldırı (Kafekültür / Büyüyen Ay)
Henry David Thoreau Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Kurşun Kalem Dehası: Ailesinin Concord’daki kurşun kalem fabrikasında çalışırken, kurşun tozunu kil ile karıştırarak dökülmeyen ve leke bırakmayan özel bir formül geliştirmiş, böylece o dönem Amerika’nın en kaliteli kurşun kalemlerini üretmiştir. Ancak zengin olma fırsatı varken fabrikayı bırakmış, "Bir kez en iyisini yaptıktan sonra aynı şeyi hayat boyu tekrarlamak ruhu öldürür" demiştir.
- Hapishane Diyaloğu Efsanesi: Thoreau vergi ödemediği için hapse atıldığında, akıl hocası Ralph Waldo Emerson parmaklıkların ardındaki dostunu ziyarete gelmiş ve şaşkınlıkla: "Henry, orada ne arıyorsun?" diye sormuştur. Thoreau’nun cevabı ise tarihe geçmiştir: "Waldo, haksız bir devletin hüküm sürdüğü bu dünyada, asıl sen dışarıda ne arıyorsun?"
- 28 Dolara İnşa Edilen Başyapıt: Walden Gölü kıyısındaki ünlü kulübesini inşa etmek için harcadığı toplam para yalnızca 28 dolar 12 sent idi. Kapılarını, pencerelerini ve tahtalarını eski yıkıntılardan toplamış; minimum parayla maksimum bağımsızlığa ulaşılabileceğini bizzat ispatlamıştır.
- Gandhi ve King'in İlham Kaynağı: Thoreau’nun Sivil İtaatsizlik yazısı Gandhi üzerinde etkili oldu; ancak Gandhi sivil itaatsizlik fikrini bu yazıdan türetmediğini ve yazıyı Güney Afrika’daki direniş başladıktan sonra okuduğunu belirtmiştir. Martin Luther King Jr. da üniversite yıllarında Thoreau’yu okuduğunu, Montgomery otobüs boykotu sırasında bu düşünceleri yeniden değerlendirdiğini anlatmıştır.
- Ölüm Döşeğindeki Espri: 44 yaşında tüberkülozdan can çekişirken başucuna gelen teyzesi endişeyle "Henry, öbür dünyaya göçmeden önce Tanrı’yla barıştın mı?" diye sormuş; Thoreau tebessüm ederek son nefesinde şu cevabı vermiştir: "Sevgili teyzeciğim, ben Tanrı ile hiç küsüşmedim ki..."
Henry David Thoreau'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"İnsanların büyük bir çoğunluğu, sessiz bir çaresizlik içinde yaşar ve mezara kalplerinde söylenmemiş şarkılarla girerler."
— Walden: Ormanda Yaşam
"En iyi hükümet, en az yönetendir. Hatta insanların zihnen hazır olduğu gün gelecek olan en mükemmel hükümet, hiç yönetmeyen hükümet olacaktır."
— Sivil İtaatsizlik (Civil Disobedience)
"Ormana gittim çünkü bilinçli yaşamak istiyordum. Hayatın sadece özünü tatmak, onun bütün iliğini emmek istiyordum. Ta ki ölüm geldiğinde, aslında hiç yaşamamış olduğumu fark etmeyeyim."
— Walden
"Bir insanın haksız yere hapsedildiği bir düzende, namuslu bir insanın olması gereken tek yer yine hapishanedir."
— Sivil İtaatsizlik
"Sadeleşin, sadeleşin, sadeleşin! Bırakın işleriniz yüz tane veya bin tane değil, iki ya da üç tane olsun; hesaplarınızı başparmağınızın tırnağına sığdırın."
— Walden
"Bir eşyanın gerçek fiyatı, onu satın almak için hemen ya da uzun vadede takas etmeyi göze aldığınız hayatınızın toplam miktarıdır."
— Walden
"Dünyanın kurtuluşu vahşi doğadadır. Doğadan kopan bir medeniyet, kendi beton tabutunun içinde boğulmaya mahkûmdur."
— Yürüyüş (Walking)