Kenzaburo Oe'nin Hayatı ve Eserleri

Kenzaburo Oe, İkinci Dünya Savaşı sonrası Japon ve dünya edebiyatının en önemli romancılarından, öykü ve deneme yazarlarından biridir. Savaş sonrası Japon gençliğinin yabancılaşmasını, nükleer silahlanma karşıtlığını, zihinsel engelli oğlu Hikari ile kurduğu yaşam bağını ve Şikoku Adası'ndaki orman köylerinin mitolojisini varoluşçu bir dille işlediği Kurbanı Beslemek, Kişisel Bir Sorun ve Sessiz Çığlık adlı eserleriyle tanınmış; 1994 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülmüştür.

Doğum tarihi ve yeri: 31 Ocak 1935, Ōse, Uçiko, Ehime (Şikoku Adası), Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 3 Mart 2023, Tokyo, Japonya

Kenzaburo Oe’nin Hayatı

Kenzaburo Oe, 31 Ocak 1935 tarihinde Japonya'nın dört büyük adasından en küçüğü olan Şikoku'nun Ehime vilayetinde, sık ormanlarla çevrili bir vadide yer alan Ōse köyünde sekiz çocuklu bir ailenin üçüncü çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Kōtare Ōe, kâğıt para üretiminde kullanılan mitsumata ağacı kabuğu ticaretiyle uğraşıyordu; 1944 yılında Pasifik Savaşı sürerken hayatını kaybetti. Oe'nin çocukluk imgelemini, köyün kadınlarının —özellikle büyükannesinin ve annesinin— anlattığı vadi efsaneleri, orman ruhları ve yerel köylü ayaklanmalarının sözlü tarihi biçimlendirdi. Annesi, babasının ölümünden sonra ona Huckleberry Finn'in Maceraları ve Nils Holgersson'un Harika Yolculuğu kitaplarını alarak edebiyat sevgisini aşıladı.

On yaşındayken yaşadığı tarihsel kırılma, tüm yaşamını ve yazarlığını belirledi: Savaş boyunca okulda "yaşayan bir tanrı" olarak öğretilen İmparator Hirohito'nun 15 Ağustos 1945'te radyodan sıradan bir insan sesiyle Japonya'nın kayıtsız şartsız teslim olduğunu açıklaması ve hemen ardından okulda imparatorluk mitolojisinin yerini demokratik değerlerin alması, küçük Oe'de resmî otoriteye ve mutlak ideolojilere karşı ömür boyu sürecek bir kuşku uyandırdı.

1954 yılında Tokyo Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümüne girdi. Ünlü Rönesans uzmanı Profesör Kazuo Watanabe'nin öğrencisi olarak François Rabelais'nin grotesk gerçekçiliğini inceledi; bitirme tezini Jean-Paul Sartre’ın kurmacasında imgelem üzerine hazırladı ve 1959 yılında mezun oldu.

Şubat 1960'ta okul arkadaşı, ünlü yazar Mansaku İtami'nin kızı ve film yönetmeni Jūzō İtami'nin kız kardeşi olan Yukari İtami ile evlendi. Haziran 1963'te ilk çocukları Hikari ("Işık"), kafatası anomalisi (beyin fıtığı / kraniyum bifidum) ile dünyaya geldi. Doktorların ameliyat edilmezse bebeğin öleceği, ameliyat edilirse de ağır zihinsel ve görsel engelli olarak kalacağı uyarısına rağmen Oe, aynı yıl Ağustos ayında Hiroşima'da düzenlenen Nükleer Silahlara Karşı Dünya Konferansında atom bombası kurbanlarıyla (hibakuşa) ve onlarla yılmadan ilgilenen doktorlarla tanıştıktan sonra ahlaki bir karar vererek oğlunun ameliyat edilmesini kabul etti. Konuşma güçlüğü çeken ancak kuş seslerine ve klasik müziğe olağanüstü bir duyarlılık gösteren oğlu Hikari, ilerleyen yıllarda Japonya'nın ödüllü oda müziği bestecilerinden biri oldu; baba-oğul arasındaki bu derin bağ Oe'nin hemen tüm külliyatının merkezinde yer aldı.

Hayatı boyunca nükleer silahlara, Japon Anayasası'nın savaşmayı yasaklayan 9. maddesinin değiştirilmesine ve 2011 Fukuşima nükleer felaketinin ardından nükleer santrallere karşı sivil toplum hareketlerinin ön saflarında yer aldı. 1994 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandıktan sonra, Japon İmparatoru tarafından verilen "Kültür Nişanı"nı (Bunka Kunşō) "demokrasinin üzerinde hiçbir otorite ve değer tanımadığı" gerekçesiyle reddetti. Kenzaburo Oe, 3 Mart 2023 tarihinde Tokyo'da yaşlılığa bağlı nedenlerle 88 yaşında hayatını kaybetti.

Kenzaburo Oe’nin Edebi Hayatı

Kenzaburo Oe, henüz Tokyo Üniversitesinde öğrenciyken 1957 yılında yayımladığı Tuhaf Bir İş (Kimyō na Şigoto) ve Ölülerin Gururu (Şişa no Ogori) adlı öyküleriyle edebiyat dünyasına adım attı. 1958 yılında, İkinci Dünya Savaşı'nın sonlarında dağlık bir Japon köyüne uçağı düşen siyahi bir Amerikalı askerin köylüler tarafından tutsak edilmesini bir çocuğun gözünden anlattığı uzun öyküsü Kurbanı Beslemek (Şiiku) ile 23 yaşında Akutagawa Edebiyat Ödülü’nü kazanarak bu ödülü alan en genç yazarlardan biri oldu. Aynı yıl salgın hastalık bahanesiyle ıssız bir dağ köyünde terk edilen ıslahevi çocuklarının dayanışmasını ve ezilişini anlattığı ilk romanı Koparılmış Tomurcuklar, Vurulmuş Çocuklar (Memuşiri Ko Uçi, 1958) büyük övgü topladı.

1960'ların başında ABD-Japonya Güvenlik Antlaşması (Anpo) karşıtı öğrenci gösterilerine katıldı; 1960 yılında sağcı bir fanatik tarafından canlı yayında bıçaklanarak öldürülen Sosyalist Parti lideri İnejiro Asanuma'nın suikastçısından esinlenerek On Yedi (Seventeen, 1961) adlı politik novellasını yazdı. Sağcı örgütlerin ölüm tehditleri nedeniyle eserin ikinci bölümü uzun yıllar basılamadı.

1963'te engelli oğlu Hikari'nin doğumu ve Hiroşima ziyareti, Oe'nin yazarlığında yeni bir dönem başlattı. 1964–1965 yıllarında yayımlanan iki eser bu dönüşümün önemli örnekleri oldu:

• Yarı-otobiyografik romanı Kişisel Bir Sorun (Kojinteki na Taiken, 1964; Şinçoşa Edebiyat Ödülü), Afrika'ya gitme hayalleri kuran "Kuş" (Bird) lakaplı genç bir babanın, beyin fıtığıyla doğan bebeğinin ölmesini bekleyip sorumluluktan kaçmaya çalışırken geçirdiği varoluşçu bunalımı ve sonunda bebeğine sahip çıkarak olgunlaşmasını sarsıcı bir dürüstlükle anlattı.
• Deneme-röportaj kitabı Hiroşima Notları (Hiroşima Nōto, 1965) ise atom bombası felaketinden sağ kalanların insan onurunu ve direncini belgeledi.

1967 yılında yayımlanan ve yazarın en büyük kurmaca başyapıtı kabul edilen Sessiz Çığlık (Man'en Gannen no Futtobōru — kelime anlamıyla "Man'en Döneminin İlk Yılında [1860] Futbol"), Tanizaki Ödülü'nü kazandı. Engelli çocuğunu kuruma bıraktıktan sonra intihar eden arkadaşının yasını tutan pasif aydın Mitsusaburo ile radikal eylemci kardeşi Takaşi'nin Şikoku'daki ata köylerine dönüşünü konu alan roman; 1860 yılındaki köylü ayaklanması ile 1960 yılındaki Amerikan karşıtı protestoları mitolojik ve grotesk bir kurguyla birleştirdi.

1969'da yayımlanan Bize Deliliğimizi Aşmayı Öğret (Warera no Kyōki wo İkinobiru Miçi wo Oşieyo), 1973 tarihli Sular Ruhumu Sardı (Kōzui wa Waga Tamasii ni Oyobi — Noma Edebiyat Ödülü), Şikoku orman köyünü alternatif bir mikro-kozmos olarak kurguladığı Çağdaş Oyun (Dōjidai Gēmu, 1979), Uyanın, Yeni İnsanlar! (1983) ve üç ciltlik Yanan Yeşil Ağaç (Moeagaru Midori no Ki, 1993–1995) üçlemesiyle Japon edebiyatında grotesk gerçekçilik ve mitolojik roman geleneğini derinleştirdi.

1994 yılında İsveç Akademisi, Oe'ye "şiirsel bir güçle, günümüz insanının çıkmazlarının sarsıcı bir resmini oluşturmak üzere gerçek ile mitin kaynaştığı hayali bir dünya yarattığı için" Nobel Edebiyat Ödülü’nü verdi (Yasunari Kawabata’dan sonra bu ödülü kazanan ikinci Japon yazar oldu). Nobel konuşmasına Kawabata'nın 1968'deki "Güzel Japonya ve Ben" başlıklı konuşmasına doğrudan yanıt veren "İki Anlamlı Japonya ve Ben" (Aimai na Nihon no Wataşi) başlığını koydu.

1997'de en yakın dostu ve kayınbiraderi yönetmen Jūzō İtami'nin intiharının ardından Değiştirilmiş Çocuk (Torikaeko, 2000), Üzüntülü Yüzlü Çocuk (2002) ve babasının ölümünü yeniden yorumladığı Suda Ölüm (Suisi, 2009) gibi geç dönem romanlarını yayımladı.

Kenzaburo Oe'nin Edebi Kişiliği

• Varoluşçuluk ve Kişisel Sorumluluk: Gençlik yıllarında derinlemesine incelediği Jean-Paul Sartre felsefesini Japon gerçekliğine uyarlamış; Kişisel Bir Sorun ve Sessiz Çığlık’ta görüldüğü üzere bireyin utanç, korku ve kaçış dürtüsüyle yüzleşip kendi seçiminin ahlaki sorumluluğunu üstlenmesini ana tema yapmıştır.
• "Grotesk Gerçekçilik" ve Rabelais Etkisi: Hocası Kazuo Watanabe aracılığıyla tanıdığı François Rabelais ve Mihail Bahtin'in "karnaval / grotesk gerçekçilik" kuramından beslenerek bedensel kusurları, ölümü ve yeniden doğuşu iç içe geçiren sarsıcı bir imge dünyası kurmuştur.
• "Merkez" (Tokyo/İmparator) ile "Çevre" (Şikoku Orman Köyü / Okinawa) Karşıtlığı: Oe, Tokyo merkezli tek tipçi ve militarist imparatorluk ideolojisinin karşısına, kendi doğduğu Şikoku Adası'ndaki orman vadisini ve Okinawa kültürünü özgürleştirici, özerk ve mitolojik bir "çevre" (periferi) olarak yerleştirmiştir.
• Baba ve Engelli Oğul Arketipi: Kişisel Bir Sorun’daki "Kuş" ve bebeğinden başlayarak Bize Deliliğimizi Aşmayı Öğret’teki "Şişman Adam" ile "Mori"ye ve Uyanın, Yeni İnsanlar!’daki "Eeyore"a kadar onlarca eserinde, konuşamayan ama dünyayı saf bir sezgiyle algılayan engelli çocuk ile onun tercümanı olan baba figürünü evrensel bir edebi arketipe dönüştürmüştür.
• Batı Edebiyatı ve Şiiriyle Diyalog: Eserlerinin başlıklarını ve epigraf kurgularını William Blake, W. B. Yeats, W. H. Auden, Dante, Mark Twain ve Flannery O'Connor gibi Batılı şair ve yazarların dizeleriyle diyalog içinde kurmuştur.

Kenzaburo Oe’nin Eserleri

Romanlar:

• Koparılmış Tomurcuklar, Vurulmuş Çocuklar (Memuşiri Ko Uçi, 1958)
• Bizim Çağımız (Warera no Jidai, 1959)
• Geç Kalmış Gençlik (Okurete Kita Seinen, 1962)
• Kişisel Bir Sorun (Kojinteki na Taiken, 1964)
• Sessiz Çığlık (Man'en Gannen no Futtobōru, 1967)
• Sular Ruhumu Sardı (Kōzui wa Waga Tamasii ni Oyobi, 1973)
• Pinch Runner Kayıtları (Pinçi Rannā Çōşo, 1976)
• Çağdaş Oyun (Dōjidai Gēmu, 1979)
• Sakin Yaşam (Şizuka na Seikatsu, 1990)
• Yanan Yeşil Ağaç Üçlemesi (Moeagaru Midori no Ki, 1993–1995)
• Takla (Çūgaeri, 1999)
• Değiştirilmiş Çocuk (Torikaeko / Çenjiringu, 2000)
• Suda Ölüm (Suisi, 2009)
• Geç Dönem Çalışması (Bannen Yōşikişū / In Late Style, 2013)

Uzun Öyküler (Novellalar) ve Öykü Derlemeleri:

• Ölülerin Gururu (Şişa no Ogori, 1957)
• Kurbanı Beslemek (Şiiku, 1958)
• On Yedi (Seventeen, 1961)
• Gökyüzünün Canavarı Ağui (Sora no Kaibutsu Agui, 1964)
• Bize Deliliğimizi Aşmayı Öğret (Warera no Kyōki wo İkinobiru Miçi wo Oşieyo, 1969)
• Uyanın, Yeni İnsanlar! (Ataraşii Hito yo Mezameyo, 1983)

Deneme ve Düşünce Kitapları:

• Hiroşima Notları (Hiroşima Nōto, 1965)
• Okinawa Notları (Okinawa Nōto, 1970)
• İyileşen Bir Aile (Kaifuku Suru Kazoku, 1995)

Kenzaburo Oe'nin başlıca eserleri Türkçede Can Yayınları (ve erken dönemde Altın Kitaplar) tarafından yayımlanmıştır. Yazarın Kişisel Bir Sorun, Sessiz Çığlık, Koparılmış Tomurcuklar, Vurulmuş Çocuklar, Suda Ölüm adlı romanları ile üç uzun öyküsünü (Kurbanı Beslemek, Gökyüzünün Canavarı Ağui, Bize Deliliğimizi Aşmayı Öğret / Delilikten Kurtar Bizi) bir araya getiren Kurbanı Beslemek kitabı Türkçede okurla buluşmuştur.

Kenzaburo Oe Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Kawabata'ya Yanıt Veren Nobel Konuşması: 1968'de Nobel alan Yasunari Kawabata konuşmasına "Güzel Japonya ve Ben" (Utsukuşii Nihon no Wataşi) adını vererek Zen estetiğini öne çıkarmıştı; Oe ise 1994'teki Nobel konuşmasına "İki Anlamlı (Muğlak) Japonya ve Ben" (Aimai na Nihon no Wataşi) adını vererek Doğu ile Batı arasında sıkışmış modern Japonya'nın savaş suçlarıyla ve çelişkileriyle yüzleşmesi gerektiğini savunmuştur.

• İmparatorluk Kültür Nişanını Reddetti: 1994'te Nobel kazandıktan hemen sonra Japon hükümetinin kendisine tevdi etmek istediği en yüksek nişan olan Kültür Nişanı’nı (Bunka Kunşō), bizzat İmparator tarafından verildiği ve kendisinin savaş sonrası demokrasiden üstün hiçbir otoriteyi kabul etmediği gerekçesiyle geri çevirmiştir.

• Edward Said ile Yakın Dostluğu: Filistinli-Amerikalı düşünür Edward Said ile yakın dost olan Oe, Said'in vefatına kadar onunla Doğu-Batı ilişkileri, hümanizm ve "geç dönem üslubu" (late style) üzerine mektuplaşmalar yürütmüş; son romanlarından birine de Said'in kavramından esinlenerek Geç Dönem Çalışması (In Late Style) adını vermiştir.

Kenzaburo Oe'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Kendini aldatma zehrini bir kez tadan insanlar, bir daha kendilerini asla kurtaramazlar." (Kişisel Bir Sorun)
• "Sürekli kaçıp duran ve sorumluluğu başkalarının omuzlarına yıkan bir adam, ne kadar uzağa koşarsa koşsun sonunda kendi küçüklüğünün kafesine çarpar. Kuş, sözlükteki 'umut' kelimesinin yanına 'sabır' diye not düştü." (Kişisel Bir Sorun)
• "Gözlerimi kapadığımda çocukluğumun ormanı bütün karanlığı ve uğultusuyla yeniden yükseliyor; tarih dedikleri şey, o ormanın altında çürüyen yaprakların kokusundan başka bir şey değil." (Sessiz Çığlık)
• "Doğruyu söylemek gerekirse, kendi korkusunun gözlerinin içine bakamayan bir insan, başkasının acısına da asla tanıklık edemez." (Sessiz Çığlık)
• "Savaş, çocukluğumuzun berrak gökyüzüne ansızın düşen o kara uçakla birlikte vadimize girdi; artık hiçbirimiz eskisi gibi çocuk kalamayacaktık." (Kurbanı Beslemek)
• "Görmek denilen şey, hayal gücünü kullanarak nesneleri algılamaktan başka bir şey değildir; eğer bir başkasının acısını hayal etme isteğin yoksa, gözünün önünde dursa bile onu göremezsin." (Gökyüzünün Canavarı Ağui / Kurbanı Beslemek)
• "Hiroşima'da gördüğüm en büyük mucize, insan eliyle yaratılmış en korkunç cehennemin ortasında bile kendi insanlık onurundan vazgeçmeyen ve başkalarını iyileştirmeye çalışan insanların varlığıydı." (Hiroşima Notları)