Mori Ogai'nin Hayatı ve Eserleri

Mori Ogai, çağdaşı Natsume Soseki ile birlikte modern Japon edebiyatının en büyük iki kurucu ustasından biri kabul edilen; bir yandan Japon İmparatorluk Ordusu’nda korgeneral rütbesiyle Başhekimlik (Askerî Tıp Dairesi Başkanlığı) görevine kadar yükselirken, diğer yandan Dansçı Kız (Maihime), Yaban Kazı (Gan), Vita Sexualis, Abe Ailesi ve Takase Kayığı (Takasebune) gibi başyapıtlarıyla Doğu’nun samuray etiğini Batı’nın felsefi ve estetik disiplinleriyle buluşturan Japon romancı, öykücü, şair, çevirmen, tıp doktoru ve eleştirmendir.

Doğum tarihi ve yeri: 17 Şubat 1862, Tsuwano, Shimane (Japonya)
Ölüm tarihi ve yeri: 9 Temmuz 1922, Tokyo (Japonya)

Mori Ogai’nin Hayatı

Mori Ogai, 17 Şubat 1862 tarihinde (eski Japon takvimine göre Bunkyu döneminin ikinci yılının 19 Ocak gününde) Japonya’nın batısındaki Iwami vilayetine bağlı Tsuwano kasabasında, nesiller boyunca Tsuwano derebeyliğinin (daimyo) özel hekimliğini yürüten samuray kökenli bir ailenin en büyük oğlu olarak Mori Rintarō adıyla dünyaya geldi. Henüz beş yaşındayken Konfüçyüs ve Mensiyüs klasiklerini okumaya başlayan Rintarō, samuray sınıfının öz-disiplin, görev bilinci ve stoacı metanet ilkeleriyle yetiştirildi; yedi yaşında ise o dönem Japonya’da Batı tıbbının dili olan Felemenkçeyi (Rangaku) öğrenmeye başladı.

1868’deki Meiji Restorasyonu ile feodal sistemin yıkılmasının ardından, 1872 yılında babasıyla birlikte başkent Tokyo’ya taşındı. Tıp eğitiminin Almancaya dayandırılması üzerine hızla Almanca öğrendi ve gerçek yaşını iki yaş büyüterek henüz 11 yaşındayken Tokyo Tıp Okulu’na (günümüzdeki Tokyo Üniversitesi Tıp Fakültesi) kabul edildi. 1881 yılında, henüz 19 yaşındayken tıp fakültesinden mezun olarak okul tarihinin en genç hekimi unvanını aldı ve aynı yıl Japon İmparatorluk Ordusu’na askerî tabip teğmen olarak katıldı.

1884 yılında ordu tarafından hijyen ve askerî sağlık sistemlerini incelemek üzere Almanya’ya gönderildi. 1884-1888 yılları arasında Leipzig, Dresden, Münih ve Berlin’de Robert Koch ve Max von Pettenkofer gibi tıp biliminin öncülerinin yanında çalıştı. Almanya’da geçirdiği dört yıl, yalnızca bilimsel ufkunu değil, edebi ve felsefi dünyasını da kökten değiştirdi: Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, Gotthold Ephraim Lessing, Arthur Schopenhauer ve Karl Robert Eduard von Hartmann’ın felsefe ve edebiyat yapıtlarını özgün dillerinden okudu. 1888’de Japonya’ya döndü. Peşinden Tokyo’ya kadar gelen Elise Wiegert (gerçek kimliği araştırmacılarca Anna Berta Luise Nagler olarak saptanmıştır) adlı genç bir Alman kadınla yaşadığı olanaksız aşk ve ailesinin baskısıyla kadının Almanya’ya geri gönderilmesi, yazarın ilk edebi başyapıtı Dansçı Kız’ın (Maihime) doğrudan esin kaynağı oldu.

1889’da Deniz Kuvvetleri Koramirali Akamatsu Noriyoshi’nin kızı Toshiko ile yaptığı ilk evlilik bir yıl sürdü; 1902 yılında yargıç Araki Hiroyoshi’nin kızı Shige ile ikinci evliliğini yaptı ve bu evlilikten çocukları oldu. 1894-1895 Çin-Japon Savaşı ve 1904-1905 Rus-Japon Savaşı’nda cephede üst düzey askerî tabip olarak görev yaptı; 1899-1902 yılları arasında ise ordudaki tıp bürokrasisiyle yaşadığı bilimsel anlaşmazlıklar nedeniyle güneydeki Kokura kentine sürgün niteliğinde bir göreve gönderildi.

1907 yılında korgeneral rütbesine eşdeğer olan Ordu Başhekimi (Askerî Tıp Dairesi Başkanı) makamına yükselen Mori Ogai, 1916’da ordudan emekli olduktan sonra İmparatorluk Müzesi Genel Müdürü ve İmparatorluk Güzel Sanatlar Akademisi İlk Başkanı olarak görev yaptı. Yaşamının son yıllarında böbrek yetmezliği (atrofik böbrek) ve akciğer tüberkülozuyla mücadele eden büyük usta, 9 Temmuz 1922 tarihinde Tokyo’da 60 yaşında hayatını kaybetti. Ölüm döşeğinde yakın dostu Kako Tsurudo’ya yazdırdığı ünlü vasiyetinde, üzerindeki tüm general üniformalarını, saray unvanlarını ve devlet nişanlarını reddederek mezar taşına tek bir cümle bile eklenmemesini, yalnızca "Mori Rintarō’nun Mezarı" yazılmasını istedi.

Mori Ogai’nin Edebi Hayatı

Mori Ogai, Almanya’dan döndükten sonra edebiyat dünyasına ilk adımını çevirmen ve eleştirmen olarak attı. Avrupalı şairlerin şiirlerini derlediği Omokage (İmgeler, 1889) adlı çeviri şiir antolojisiyle modern Japon serbest şiirinin doğuşuna öncülük etti ve aynı yıl Shigarami-zōshi adlı edebiyat dergisini kurdu.

Yazarın kurmacadaki ilk büyük zaferi, 1890-1891 yıllarında yayımladığı "Alman Üçlemesi" oldu: Dansçı Kız (Maihime, 1890), Köpükler Üzerinde (Utakata no ki, 1890) ve Kurye (Fumizukai, 1891). Özellikle Dansçı Kız, Berlin’e gönderilen genç Japon bürokrat Ōta Toyotarō’nun yoksul Alman balerin Elise ile yaşadığı aşkı, bireysel özgürlük tutkusu ile Japon devletine ve ailesine karşı taşıdığı görev bilinci (giri) arasındaki trajik sıkışmışlığı anlatarak Japon romantizminin başlangıç noktası kabul edildi. Aynı dönemde Hans Christian Andersen’in Doğaçlamacı (Improvisatoren) romanını dokuz yıllık titiz bir çalışmayla Japoncaya çevirdi (1901) ve daha sonra Goethe’nin iki ciltlik Faust başyapıtını eksiksiz olarak Japoncaya kazandırdı (1913).

1909-1912 yılları, Mori Ogai’nin edebi üretkenliğinin zirveye ulaştığı "altın çağ" oldu. Dönemin Japon edebiyatını kasıp kavuran "Ben-Romanı" (Şişosetsu) ve natüralizm akımının duygusal teşhirciliğine mesafeli duran Ogai, 1909’da yayımladığı Vita Sexualis adlı felsefi romanında bir felsefe profesörünün çocukluğundan gençliğine uzanan cinsel uyanışını son derece soğukkanlı, mesafeli ve entelektüel bir dille inceledi; ancak eser Meiji hükümeti tarafından "genel ahlaka aykırı" bulunarak yayımlandıktan kısa süre sonra yasaklandı. Ardından modernleşen Tokyo’daki entelektüel arayışları konu alan Gençlik (Seinen, 1910), kendi Doğu-Batı hesaplaşmasını yansıtan Sanrılar (Mōsō, 1911) ve tamamlanmamış romanı Küller (Kaijin, 1911) geldi.

1911-1913 yılları arasında Subaru dergisinde tefrika edilen Yaban Kazı (Gan), yazarın modern zamanları konu alan en olgun romanı oldu. 1880 yılı Tokyo’sunda geçen eser; yaşlı babasını yoksulluktan kurtarmak için evli bir tefecinin (Suezō) metresi olmayı kabul eden güzel ve saf O-Tama ile onun penceresinin önünden her gün geçen tıp fakültesi öğrencisi Okada arasındaki sessiz, gerçekleşememiş aşkı anlatır. Okada’nın Almanya’ya gitmeden önceki son akşamında gölde taş atarak istemeden öldürdüğü yaban kazı, Meiji dönemi Japon kadınının ve bireyinin kaderin kör tesadüfleri karşısındaki çaresizliğinin ölümsüz bir sembolüne dönüştü.

Eylül 1912’de İmparator Meiji’nin vefatının ardından Rus-Japon Savaşı kahramanı General Nogi Maresuke ve eşinin imparatora bağlılık gereği geleneksel intihar (junshi / seppuku) gerçekleştirmesi, Mori Ogai’yi derinden sarstı. Bu olaydan beş gün sonra yalnızca üç günde kaleme aldığı Okitsu Yagoemon’un Vasiyetnamesi (1912) ile çağdaş konuları tamamen bırakarak tarihi öykü ve tarihi biyografi (rekishi shōsetsu ve shiden) alanına yöneldi. Abe Ailesi (Abe Ichizoku, 1913), Mübaşir Sanşo (Sanshō Dayū, 1915) ve Takase Kayığı (Takasebune, 1916) gibi tarihi öykülerinin ardından; hayatının son altı yılını Edo döneminde yaşamış hekim ve Konfüçyüsçü bilginlerin (Shibue Chūsai, Izawa Ranken, Hōjō Katei) hayatlarını tek bir kurgusal süslemeye başvurmadan, tamamen arşiv belgeleriyle yeniden inşa etmeye adadı.

Mori Ogai'nin Edebi Kişiliği

• Apolloncu Berraklık ve Klasik Ölçülülük: Japon edebiyat eleştirmenleri (ve daha sonra Yukio Mişima), Mori Ogai’nin üslubunu Nietzsche’nin estetik kavramıyla "Apolloncu" olarak tanımlar: Duygusallığa kapılmayan, kristal berraklığında, mermer kadar pürüzsüz, Çin klasikleri (kanbun) ile Alman cümle disiplininin birleşiminden doğan entelektüel bir düzyazı.
• "Teinen" (Soğukkanlı Tevekkül / Bilgece Kabulleniş): Ogai, 1909’da yazdığı Benim Duruşum: Teinen (Yo ga tachiba) başlıklı yazısında kendi sanat ve yaşam felsefesini teinen (resignation / tevekkül, feragat) kavramıyla açıklar. Bu, yenilgiyi pasifçe kabullenmek değil; insanın değiştiremeyeceği tarihsel ve toplumsal zorunluluklar karşısında öfkeye ya da kendine acımaya kapılmadan sükûnetini ve içsel onurunu korumasıdır.
• "Bystander" (Kenarda Duran Gözlemci / Bōkansha) Motifi: Romanlarındaki birçok aydın karakter (Yaban Kazı’ndaki anlatıcı ve Okada, Gençlik’teki Jun'ichi, Sanrılar’daki yaşlı bilge), tutkuların girdabına körü körüne atlamak yerine hayatı dışarıdan bir bilim insanı serinkanlılığıyla izleyen "gözlemci" figürlerdir.
• Görev (Giri) ile Bireysel Arzu (Ninjō) Çatışması: Dansçı Kız’dan Abe Ailesi’ne kadar neredeyse tüm yapıtlarında temel dramatik gerilim, devletin ve feodal ahlakın bireye yüklediği ağır ödev ile insan kalbinin özgürlük ve aşk arzusu arasındaki çatışmadır.
• Tıbbi ve Etik Sorgulamalar: Bir hekim olarak insan bedenine ve ölümüne yaklaşımı edebiyatına da yansımıştır; örneğin Takase Kayığı (Takasebune) öyküsü, boğazını keserek acı içinde kıvranan kardeşinin boğazındaki usturayı çekip çıkaran Kihei’nin öyküsü üzerinden dünya edebiyatında ötenazi (yardımlı ölüm) ve "kanaatkârlık/mülkiyet" sorununu tartışan en erken modern metinlerden biridir.

Mori Ogai’nin Eserleri

Romanları:

• Vita Sexualis (1909)
• Gençlik (Seinen, 1910)
• Yaban Kazı (Gan, 1911–1913)
• Küller (Kaijin, 1911–1912 – tamamlanmamış roman)

Uzun Öykü, Tarihi Anlatı ve Kısa Öyküleri:

• Dansçı Kız (Maihime, 1890)
• Köpükler Üzerinde (Utakata no ki, 1890)
• Kurye (Fumizukai, 1891)
• Yarım Gün (Hannichi, 1909)
• Yapım Aşamasında (Fushinchū, 1910)
• Sanrılar (Mōsō, 1911)
• Okitsu Yagoemon’un Vasiyetnamesi (Okitsu Yagoemon no isho, 1912)
• Abe Ailesi (Abe Ichizoku, 1913)
• Gojiingahara İntikamı (Gojiingahara no katakiuchi, 1913)
• Sakai Olayı (Sakai jiken, 1914)
• Mübaşir Sanşo (Sanshō Dayū, 1915)
• Jiisan ve Baasan (Jiisan baasan, 1915)
• Takase Kayığı (Takasebune, 1916)
• Kanzan ve Jittoku (Kanzan Jittoku, 1916)

Tarihi Biyografileri (Shiden):

• Shibue Chūsai (1916)
• Izawa Ranken (1916–1917)
• Hōjō Katei (1917–1920)

Başlıca Çevirileri:

• Omokage (İmgeler, 1889 – Byron, Goethe, Heine, Shakespeare çeviri şiir seçkisi)
• Doğaçlamacı (Sokkyō shijin / Improvisatoren – Hans Christian Andersen, 1901)
• Faust (Johann Wolfgang von Goethe, 1913)

Mori Ogai’nin en ünlü romanı Yaban Kazı, Dansçı Kız ve Takase Kayığı başta olmak üzere seçme öyküleri Türkçede İthaki Yayınları (Japon Klasikleri Dizisi), Jaguar Kitap, Maya Kitap ve Dedalus Kitap gibi yayınevleri tarafından yayımlanmıştır.

Mori Ogai Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Çocuklarına hem Japonca hem de Almanca/Fransızca okunuşu aynı olan çok özel isimler vermiştir: Oğlu Otto (Oto), kızları Mari, Annu (Anne) ve küçük oğlu Rui (Louis). Kızı Mori Mari (1903–1987) ve diğer kızı Kobori Annu da ilerleyen yıllarda Japonya’nın tanınmış yazarları arasına girmiştir.
• Askerî hekimlik kariyerinin en tartışmalı olayı **"Beriberi (B1 Vitamini Eksikliği) Tartışması"**dır: Deniz Kuvvetleri batı tarzı diyet ve arpa karıştırılmış pirinçle beriberi hastalığını sıfıra indirirken, Alman bakteriyoloji okuluna bağlı kalan Mori Ogai beriberinin beslenme eksikliğinden değil bir bakteriden kaynaklandığında ısrar etmiş ve Kara Kuvvetleri’nde beyaz pirinç tayınını sürdürmüştür; bu bilimsel yanılgı Rus-Japon Savaşı’nda binlerce askerin beriberiye yakalanmasına yol açmıştır.
• 1915 tarihli Mübaşir Sanşo (Sanshō Dayū) öyküsü, Japon sinemasının efsanevi yönetmeni Kenji Mizoguchi tarafından 1954 yılında aynı adla sinemaya uyarlanmış ve Venedik Film Festivali’nde Gümüş Aslan ödülünü kazanarak dünya sinema tarihinin en büyük başyapıtlarından biri olmuştur.
• Ölümünden üç gün önce (6 Temmuz 1922) yazdırdığı vasiyeti Japon kültür tarihinde devlet otoritesine karşı bireysel özerkliğin en çarpıcı belgelerinden biri sayılır: "Ben Iwami’li Mori Rintarō olarak ölmek istiyorum. Saray Bakanlığı ve Ordudan gelecek tüm nişan ve payeleri kesinlikle reddediyorum. Mezar taşıma 'Mori Rintarō’nun Mezarı' dışında tek bir harf bile kazınmayacaktır."
• 1892’den ölümüne kadar 30 yıl boyunca Tokyo’nun Bunkyo semtinde yaşadığı ve Tokyo Körfezi’ni gören çalışma odasına sahip evi (Kanchōrō), günümüzde Bunkyo Belediyesi Mori Ogai Anı Müzesi olarak hizmet vermektedir.

Mori Ogai'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Anlatacağım şey hayli eski bir anı... Ama insan hayatında öyle sessiz kavşaklar vardır ki, o an atılan ya da atılamayan tek bir adım, iki insanın kaderini sonsuza dek birbirinden ayırır." (Yaban Kazı)
• "O-Tama’nın sözleri ve tavırları öyle saftı ki, insanları keskin gözle incelemeye alışkın biri bakınca kızın içinde ne varsa temiz suyla dolu bir çanak gibi görülüyordu." (Yaban Kazı)
• "Eskiden hep başkalarına bel bağlayarak yaşadığı halde şimdi, hiç ummadığı bir anda kendi yalnızlığının içinde bağımsızlaştığını fark etti." (Yaban Kazı)
• "İnsanın arzularının bir sınırı yoktur; elindekiyle yetinmeyi bilmeyen bir ruh için dünyanın bütün hazineleri bile yalnızca yeni bir yoksulluk kapısıdır." (Takase Kayığı)
• "Acı çeken bir kardeşin boğazındaki bıçağı çekip çıkarmak cinayet midir, yoksa merhamet mi? Yasaların sığamadığı o karanlık sınırda insan vicdanı yapayalnız kalır." (Takase Kayığı)
• "Zayıf bir kalple dünyaya gelmiştim; ne kendi arzularımın peşinden sonuna kadar gidecek kadar asi olabildim, ne de bana biçilen zincirleri hiç acı duymadan taşıyacak kadar duygusuz." (Dansçı Kız)
• "Almanya’da geçirdiğim yıllarda öğrendiğim en büyük gerçek, özgür bir 'ben' olarak uyanmanın hem en büyük coşku hem de en ağır yalnızlık olduğuydu." (Dansçı Kız)
• "Hayatım boyunca sahnenin ortasında rol yapan bir aktör olmaktansa, kulisin gölgesinde durup oyunu soğukkanlılıkla izleyen bir seyirci olarak kaldım." (Sanrılar)
• "Ben Iwami’li Mori Rintarō olarak ölmek istiyorum... Mezar taşıma 'Mori Rintarō’nun Mezarı' dışında tek bir harf bile kazınmayacaktır." (Vasiyetnamesi, 1922)