Naoya Şiga'nın Hayatı ve Eserleri

Naoya Shiga, Meiji döneminden Shōwa dönemine kadar aktif olan Japon yazar.

Doğum tarihi ve yeri: 20 Şubat 1883, Ishinomaki, Miyagi / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 21 Ekim 1971, Tokyo / Japonya

Naoya Şiga, modern Japon edebiyatında dilinin kristal berraklığındaki duruluğu, psikolojik dürüstlüğü ve kusursuz anlatım tekniği nedeniyle "Shōsetsu no Kamisama" (Romanın Tanrısı) unvanıyla anılan; hümanist ve bireyci Shirakaba (Beyaz Huş Ağacı) ekolünün öncüsü olan, tek büyük romanı Karanlıkta Bir Yolculuk (An'ya Kōro) ve Kinosaki'de (Kinosaki ni Te) gibi başyapıtlarıyla modern "Ben-Romanı" (Shishōsetsu) türünü ahlaki ve felsefi bir zirveye taşıyan Japon romancı ve öykücüdür.

Naoya Şiga’nın Hayatı

Naoya Şiga, 20 Şubat 1883 tarihinde Japonya’nın kuzeydoğusundaki Miyagi vilayetine bağlı Ishinomaki kasabasında dünyaya geldi. Büyükbabası Sōma klanına hizmet etmiş kıdemli bir samuray, babası Shiga Naoharu ise Meiji döneminin önde gelen bankerlerinden ve demiryolu sanayicilerindendi. Naoya henüz üç yaşındayken aile başkent Tokyo’ya taşındı; çocukluğu büyükbabası ve büyükannesinin yanında, zengin bir aristokrat aile ortamında geçti. Eğitimi için soylu ailelerin çocuklarının gittiği prestijli Gakushūin (Soylular Okulu) okuluna gönderildi.

Gençlik yıllarında Hristiyan hümanisti ve sosyalist düşünür Uchimura Kanzō’nun derslerine katıldı. 1901 yılında, Japonya’nın modern tarihindeki ilk büyük çevre ve halk sağlığı felaketi olan Ashio Bakır Madeni zehirlenmesine karşı düzenlenen protesto yürüyüşlerine katılmak istedi. Ancak madenin finansmanında payı olan sanayici babası bu duruma şiddetle karşı çıktı. Bu olay, baba ile oğul arasında tam on yedi yıl boyunca sürecek olan ağır bir ailevi kopuşun ve düşmanlığın başlangıcı oldu. Naoya’nın aile dükkânındaki bir hizmetçi kıza âşık olup onunla evlenmek istemesi ve babasının arzuladığı iş dünyasını reddedip edebiyatı seçmesi bu gerilimi tam bir savaşa dönüştürdü.

Tokyo İmparatorluk Üniversitesi’nin İngiliz Edebiyatı ve ardından Japon Edebiyatı bölümlerine kaydoldu; ancak akademik disiplini sıkıcı bularak mezun olmadan ayrıldı. 1910 yılında Gakushūin’den okul arkadaşları olan Mushanokōji Saneatsu ve Arishima Takeo ile birlikte dönemin popüler karamsar ve determinist natüralizmine karşı insan onurunu, yaşama sevincini, ahlaki iradeyi ve bireysel özgürlüğü savunan Shirakaba (Beyaz Huş Ağacı) edebiyat dergisini kurdu.

1913 yılında, Tokyo’da Yamanote hattında bir tramvayın çarpması sonucu ağır bir kaza geçirdi ve ölümün eşiğinden döndü. Kazanın ardından fiziksel ve ruhsal olarak toparlanabilmek için Hyōgo vilayetindeki ünlü kaplıca kasabası Kinosaki’ye gitti. Kaplıcada geçirdiği haftalar boyunca doğadaki küçük varlıkların (arılar, fareler, semenderler) ölümüne tanıklık etti; bu gözlemler modern dünya öykücülüğünün anıt metinlerinden birinin doğmasını sağladı.

1917 yılında ilk çocuğunun doğumuyla birlikte babasıyla on yedi yıl süren küslüğü sona erdi ve bu barışmayı Wakai (Uzlaşma) adlı eserinde kaleme aldı.

II. Dünya Savaşı sırasında Japon militarizminin yayılmacı politikalarına ve faşizan sansürüne mesafeli durarak Nara ve Kyoto’da sessiz bir inziva hayatı sürdü. Savaşın ardından, 1946 yılında Kaizō dergisinde yayımladığı şok edici bir makalede; Japoncanın belirsiz ve müphem yapısının militarist körlüğe zemin hazırladığını savunarak Japonya’nın resmî devlet dilinin Fransızca olması gerektiğini önerdi ve büyük bir kültürel tartışma başlattı. 1949 yılında Japon Devleti Kültür Nişanı ile ödüllendirildi. Uzun ve saygın bir ömür süren büyük usta, 21 Ekim 1971 tarihinde Tokyo’da 88 yaşında zatürreden hayata veda etti ve Aoyama Mezarlığı’na defnedildi.

Naoya Şiga’nın Edebi Hayatı

Naoya Şiga, modern Japon edebiyatında üslubunun sadeliği ve hatasız ritmi nedeniyle çağdaşları tarafından "Shōsetsu no Kamisama" (Romanın Tanrısı) olarak taçlandırılmıştır. Özellikle Ryunosuke Akutagawa, Şiga’nın anlatımındaki duruluğu ve gereksiz sözcüklerden arınmış estetiğini mutlak bir edebiyat ideali olarak görmüştür.

Yazarın tek uzun romanı ve hayatının zirvesi kabul edilen Karanlıkta Bir Yolculuk (An'ya Kōro), 1921 ile 1937 yılları arasında tam on altı yıllık titiz bir çalışma sonucunda tamamlandı. Roman; başkahraman Tokitō Kensaku’nun, annesi ile büyükbabası arasındaki gayrimeşru bir ilişkiden dünyaya geldiğini öğrenmesiyle sarsılan kimlik bunalımını, evliliğindeki aldatılma krizini ve sonunda kutsal Daisen Dağı’nın zirvesinde doğayla bütünleşerek içsel arınmaya ve aydınlanmaya ulaşmasını anlatır. Bu eser, Japon edebiyatında "Ben-Romanı"nın (Shishōsetsu) kişisel dedikodulardan kurtulup evrensel bir varoluş kavgasına dönüştüğü en olgun metindir.

Yazarın dünya edebiyatında en çok yankı uyandıran eseri ise 1917 tarihli kısa öyküsü Kinosaki'de (Kinosaki ni Te) olmuştur. Ölümcül bir kazanın ardından kaplıcada dinlenen anlatıcı; kiremitlerin üzerinde sessizce ölen bir arıyı, derede can havliyle çırpınan bir fareyi ve yanlışlıkla attığı bir taşla istemeden öldürdüğü küçük bir semenderi izler. Şiga, hayat ile ölüm arasındaki sınırın sanıldığı gibi korkunç bir uçurum olmadığını; ölümün doğanın huzurlu bir dinlenişi, yaşamanın ise o sükûnete karşı verilen geçici bir mücadele olduğunu sarsıcı bir durulukla ortaya koyar.

Diğer ünlü öyküleri arasında; geleneksel su kabaklarını parlatmaya tutkun küçük bir çocuğun sanatsal sezgisinin katı okul sistemi ve babası tarafından ezilişini anlatan Seibei ve Su Kabakları (Seibei to Hyōtan, 1913), canı suşi çeken yoksul bir terazi çırağının utanma duygusunu ve şefkati işleyen Çırağın Tanrısı (Kozō no Kamisama, 1920) ve babasıyla barışma sürecini anlattığı otobiyografik başyapıtı Uzlaşma (Wakai, 1917) yer alır.

Naoya Şiga'nın Edebi Kişiliği

• "Şiga Tarzı" (Kristal Berraklığı ve Minimalizm): Naoya Şiga’nın üslubu (Shiga-buntai), süssüz, fazlalıklardan arınmış, her bir kelimenin bir taş ustası titizliğiyle yerine oturtulduğu bir dildir. Abartılı benzetmelerden, gösterişli felsefi söylemlerden ve yapay melodramdan kaçınır; gerçeği en yalın haliyle doğrudan gösterir.
• Ben-Romanında Ahlaki Dürüstlük: Kendi hayatını anlatırken ne kendini aklamaya çalışır ne de acındırma yoluna gider. Bencilliğini, babasına duyduğu kini, zaaflarını ve korkularını bir cerrah soğukkanlılığıyla ameliyat masasına yatırır.
• Doğa ve Yaşam Birliği: İnsan varoluşunu doğadan üstün bir konuma koymaz; çatıdaki ölü bir arının ya da çamurdaki bir semenderin kaderiyle kendi kaderini aynı evrensel sükûnetin parçası olarak kavrar.
• Akutagawa ile Dazai Arasındaki Kırılma Noktası: Ryunosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki ile girdiği ünlü "romanda kurgu ve olay örgüsü" tartışmasında Naoya Şiga’nın "olay örgüsünden arınmış saf içsel hakikat" tarzını edebiyatın zirvesi ilan etmiştir. Buna karşılık savaş sonrası kuşağın asi yazarı Osamu Dazai, Şiga’nın üslubunu "zengin bir burjuvanın tepeden bakan ahlaki kibri" olarak eleştirmiş ve ikili arasında sert bir edebi polemik yaşanmıştır.

Naoya Şiga’nın Eserleri

Romanları:

• Karanlıkta Bir Yolculuk / Karanlık Bir Gecenin Geçiti (An'ya Kōro / 暗夜行路, 1921–1937)

Başlıca Öyküleri ve Novellaları:

• Abashiri'ye Kadar (Abashiri Made, 1910)
• Otsuka Kare (1912)
• Seibei ve Su Kabakları (Seibei to Hyōtan, 1913)
• Claudius'un Günlüğü (Kurodeiyasu no Nikki, 1912)
• Han'ın Suçu (Han no Hanzai, 1913)
• Kinosaki'de (Kinosaki ni Te, 1917)
• Uzlaşma (Wakai, 1917)
• Akanishi Kakita (1917)
• Çırağın Tanrısı (Kozō no Kamisama, 1920)
• Maniwa Kardeşler (Maniwa no Kyōdai, 1920)
• Bir Gece (1920)
• Nilüfer Çiçeği (1938)

Naoya Şiga’nın öyküleri ve edebiyat dünyası Türkçede Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi tarafından basılan Modern Japon Edebiyatının Doğuşu ve Shiga Naoya (çev. ve haz. Oğuz Baykara) adlı kapsamlı çalışmada ve çeşitli üniversitelerin Japon edebiyatı seçkilerinde yer bulmuştur.

Naoya Şiga Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• "Romanın Tanrısı": Japonya’da yazarlar arasında bu mutlak unvanla anılan tek isimdir; onun cümleleri yarım yüzyıl boyunca Japon okullarında duru ve doğru yazı yazmanın kusursuz modeli olarak okutulmuştur.
• On Yedi Yıllık Baba Çatışması: Babasıyla girdiği sert çatışma, hem gençlik bunalımlarının hem de başyapıtı Karanlıkta Bir Yolculuk’un temel omurgasını oluşturmuş; yazar ancak babasıyla barıştıktan sonra içsel sükûnete kavuşabilmiştir.
• Kinosaki’deki Üç Ölüm: Tramvay kazasından sonra gittiği Kinosaki Kaplıcaları’nda gördüğü üç ölüm (çatıda sessizce yatan arı, boynuna batan olta iğnesiyle çırpınan fare ve taşla istemeden öldürdüğü semender), yaşam ile ölüm arasındaki tesadüfi sınırı dünya edebiyatının en unutulmaz metaforlarından biri yapmıştır.
• Fransızca Resmî Dil Olsun Çıkışı: 1946 yılında savaşı kaybeden Japonya’da, Japoncanın karmaşık yapısının insanları mantıklı düşünmekten uzaklaştırdığını öne sürerek Fransızcanın ulusal dil yapılmasını teklif etmiş ve edebiyat dünyasında deprem yaratmıştır.
• Dazai Osamu ile Düello: Osamu Dazai, intiharından önce yazdığı yazılarda Naoya Şiga’yı ve onun Shirakaba çevresini "kendini beğenmiş kusursuz aristokratlar" olarak suçlamış; Şiga ise Dazai’nin bohem ve teşhirci edebiyatını "ucuz bir şımarıklık" olarak nitelendirmiştir.

Naoya Şiga'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Balkondaki kiremitlerin üzerinde yatan ölü arıyı seyrediyordum günlerce. Bacaklarını karnına çekmiş, öylece kıpırtısız duruyordu. Diğer arılar vızıldayarak çalışmaya devam ediyordu. Canlı olmakla ölü olmak arasındaki farkın bu denli sessiz ve sakin olabileceğini hiç düşünmemiştim. Yaşamak bir çaba, ölmek ise dingin bir dinlenmeydi." (Kinosaki'de)
• "Semenderi korkutup suya kaçırmak için küçük bir taş fırlattım; öldürmek gibi bir niyetim yoktu. Ama taş tam sırtına çarptı ve semender anında cansız bir et parçasına dönüştü. Bir saniye önce nefes alan bir varlık ile bir saniye sonraki ölü beden arasındaki mesafe ne kadar da incecik bir tesadüfe bağlıydı..." (Kinosaki'de)
• "Karanlık bir gecenin içinde tek başına yol alan bir yolcu gibiyim; nereye varacağımı tam olarak bilmiyorum ama şafağın bir gün mutlaka sökeceğine olan inancımı hiç kaybetmeden yürüyorum." (Karanlıkta Bir Yolculuk)
• "Babamı affetmek, aslında kendi içimdeki öfkeyi ve kibri öldürmek demekti. İnsan bir başkasını affettiğinde değil, kendi gururundan vazgeçtiğinde gerçekten özgürleşir." (Uzlaşma)
• "Sanatta süsleme gerçeğin en büyük düşmanıdır. Bir cümleden gereksiz tek bir kelimeyi çıkardığında hakikat parıldamaya başlar." (Yazı Notları)
• "Çocuğun tutkuyla cilaladığı bir su kabağında saklanan güzelliği göremeyen bir toplum, gün gelir kendi ruhunu da bir çöp gibi sokağa fırlatır." (Seibei ve Su Kabakları)
• "Huzur, insanın dış dünyadaki fırtınaları durdurmasında değil; fırtınanın ortasında bile kendi içindeki sükûneti koruyabilmesinde saklıdır." (Karanlıkta Bir Yolculuk)