Osamu Dazai'nin Hayatı ve Eserleri

Osamu Dazai (asıl adıyla Şūji Tsuşima), 20. yüzyıl Japon edebiyatının en etkili ve en çok okunan yazarlarından biridir. İkinci Dünya Savaşı sonrası Japon toplumundaki değer yitimini, aristokrasinin çöküşünü ve bireyin toplum karşısındaki derin yabancılaşmasını işlediği Batan Güneş (Şayō) ile İnsanlığımı Yitirirken (Ningen Şikkaku) adlı romanlarıyla modern Japon ve dünya edebiyatının klasikleri arasına girmiştir.

Doğum tarihi ve yeri: 19 Haziran 1909, Kanagi (günümüzde Goşogavara), Aomori, Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 13 Haziran 1948, Mitaka, Tokyo, Japonya

Osamu Dazai’nin Hayatı

Asıl adı Şūji Tsuşima olan Osamu Dazai, 19 Haziran 1909 tarihinde Japonya'nın kuzeyindeki Tōhoku bölgesinin Aomori vilayetine bağlı Kanagi kasabasında, bölgenin en zengin toprak sahiplerinden ve siyasetçilerinden birinin on birinci çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Gen'emon Tsuşima Japon Parlamentosunun Üst Meclisi (Soylular Kamarası) üyesi olduğu için sık sık Tokyo'da bulunuyor, hasta olan annesi Tane yerine küçük Şūji'nin bakımıyla teyzesi Kiye ve hizmetçi Take ilgileniyordu. Ailesinin serveti ile taşradaki yoksul köylüler arasındaki uçurum, Dazai'de erken yaşlardan itibaren derin bir suçluluk ve yabancılaşma duygusu uyandırdı.

1923 yılında babasını kaybettikten sonra ailenin başına ağabeyi Bunji geçti. 1927 yılında girdiği Hirosaki Lisesinde edebiyat dergileri çıkaran Dazai, büyük bir hayranlık beslediği yazar Ryunosuke Akutagawa’nın Temmuz 1927'de intihar etmesinden derinden sarsıldı. Bu dönemde bir yandan yasadışı Marksist öğrenci hareketlerine mali destek sağlarken, diğer yandan ailesinin ayrıcalıklı konumundan duyduğu vicdan azabıyla Aralık 1929'da yüksek dozda uyku ilacı alarak ilk intihar girişiminde bulundu.

1930 yılında Tokyo İmparatorluk Üniversitesi Fransız Edebiyatı Bölümüne kaydoldu; Fransızcadan tek kelime bilmemesine rağmen bu bölümü seçmesinin nedeni edebiyat çevresine girmekti. Tokyo'da yazar Masuji İbuse ile tanıştı; İbuse hayatı boyunca onun edebi ustası ve koruyucusu oldu. Aynı yıl memleketinden tanıdığı geyşa Hatsuyo Oyama ile evlenmek istemesi üzerine ağabeyi tarafından aile kütüğünden çıkarıldı. Kasım 1930'da Kamakura sahilinde bir bar çalışanı olan 19 yaşındaki Şimeko Tanabe ile birlikte denize atlayarak çifte intihar (şinjū) girişiminde bulundu; genç kadın boğularak hayatını kaybederken Dazai balıkçılar tarafından kurtarıldı ve ömür boyu peşini bırakmayacak bir vicdan yüküyle baş başa kaldı.

1935 yılında üniversiteden mezun olamayıp Miyako gazetesinin giriş sınavını da kaybedince Kamakura dağlarında kendini asarak üçüncü kez intihara teşebbüs etti. Kısa süre sonra akut apandisit ameliyatı geçirdi ve ağrıları için verilen Pavinal adlı morfin türevi ağrı kesiciye bağımlı hâle geldi. Ekim 1936'da ustası Masuji İbuse ve ailesinin zoruyla Tokyo'daki bir psikiyatri kliniğine kapatılarak bir ay boyunca zorunlu bağımlılık tedavisi gördü; bu süreçte eşi Hatsuyo'nun kendisini bir arkadaşıyla aldattığını öğrenince Mart 1937'de eşiyle birlikte dördüncü intihar girişiminde bulundu ve ardından ayrıldılar.

1939'da Masuji İbuse'nin aracılığıyla taşrada coğrafya ve tarih öğretmenliği yapan İşihara Miçiko (Ishihara Michiko) ile evlendi. Tokyo'nun Mitaka semtine yerleşen Dazai için 1939–1945 yılları arasındaki bu dönem, hayatının en dingin ve edebi açıdan en üretken yılları oldu; bu evlilikten üç çocuğu (Sonoko, Masaki ve sonradan Yūko Tsuşima adıyla tanınan küçük kızı Satoko) dünyaya geldi. İkinci Dünya Savaşı sırasında göğüs hastalığı (verem) nedeniyle askerlikten muaf tutuldu; Tokyo bombardımanlarında evi zarar görünce ailesiyle birlikte memleketi Tsugaru'ya sığındı.

Savaşın ardından Kasım 1946'da Tokyo'ya dönen Dazai, Batan Güneş romanıyla ülke çapında büyük bir şöhrete kavuştu; ancak ilerleyen verem hastalığı, uykusuzluk, ağır alkol tüketimi ile Şizuko Ota ve Tomie Yamazaki ile kurduğu karmaşık ilişkiler sağlığını hızla çökertti. Son başyapıtı İnsanlığımı Yitirirken’i tamamladıktan kısa süre sonra, 13 Haziran 1948 gecesi sevgilisi Tomie Yamazaki ile birlikte evinin yakınındaki yağmur sularıyla kabarmış Tamagawa Kanalı’na atlayarak yaşamına son verdi. Birbirine kırmızı bir kordonla bağlı bedenleri altı gün sonra, Dazai'nin 39. doğum günü olan 19 Haziran 1948'de bulundu (bugün Japonya'da her yıl 19 Haziran günü "Kiraz Anması" — Ōtōki adıyla anılmaktadır).

Osamu Dazai’nin Edebi Hayatı

İlk gençlik yıllarında ağabeyiyle birlikte çıkardığı Saibō Bungei (Hücre Edebiyatı) dergisinde Şūji Tsuşima imzasıyla yazan yazar, Osamu Dazai mahlasını ilk kez 1933 yılında Tren (Reşşa) adlı kısa öyküsünde kullandı. Aynı yıl yayımladığı Anılar (Omoide) ve Balığa Dönüşüm (Gyofukuki) öyküleriyle edebiyat çevrelerinin dikkatini çekti.

1935 yılında Kamakura'daki başarısız çifte intihar girişimini üstkurmaca (metafiction) tekniğiyle anlattığı uzun öyküsü Soytarı Çiçekleri’ni (Dōke no Hana) yayımladı; ileride başyapıtının kahramanı olacak Ōba Yōzō karakteri ilk kez bu metinde göründü. Aynı yıl ilk kez verilen Akutagawa Edebiyat Ödülü’ne aday gösterildi; ödülü kazanamaması ve jüri üyesi Yasunari Kawabata’nın yazarın özel yaşamındaki karanlık bulutları gerekçe göstermesi üzerine Kawabata'ya edebiyat tarihine geçen öfkeli bir açık mektup yazdı. 1936 yılında yayımladığı ilk öykü derlemesi Son Yıllar (Bannen), gençliğinde hayatına son vermeyi planladığı için "veda kitabı" niyetiyle bir araya getirdiği on beş öyküden oluşuyordu.

Evliliğinin ardından girdiği "Orta Dönem"de (1939–1945) karamsar özyaşamöyküsel anlatıların yanı sıra klasik Japon ve Batı metinlerini yeniden yorumlayan parlak eserler verdi:

• Bir genç kızın sabahtan geceye kadar süren iç konuşmalarını bilinç akışıyla aktardığı Öğrenci Kız (Joseito, 1939), Kitamura Tokoku Edebiyat Ödülü'nü kazandı.
• Friedrich Schiller’in "Rehin" (Die Bürgschaft) adlı baladından ve antik Yunan'daki Damon ile Pythias efsanesinden uyarladığı Koş Melos! (Haşire Merosu, 1940), dostluk ve güven temasıyla Japon okullarında en çok okutulan klasik öykülerden biri oldu.
• William Shakespeare’in oyununu ironik ve psikolojik bir dille yeniden yazdığı Yeni Hamlet (Şin Hamuretto, 1941), memleketine yaptığı yolculuğu anlattığı Tsugaru (1944) ve geleneksel Japon halk masallarını (Urashima Tarō, Kambur Serçe vb.) kara mizahla yeniden kurguladığı Peri Masalları (Otogizōşi, 1945) savaş yıllarında bile yaratıcı gücünü koruduğunu gösterdi.

Savaş sonrasındaki son üç yılında (1946–1948) Japonya'da "Çöküş Ekolü" (Buraiha / Dekadanlar) olarak adlandırılan kuşağın (Ango Sakaguçi ve Sakunosuke Oda ile birlikte) en büyük sesi oldu:

• Mart 1947'de yayımlanan uzun öyküsü Villon'un Karısı (Viyon no Tsuma), sorumsuz ve alkolik bir şairin karısının her şeye rağmen yaşama tutunma gücünü anlattı.
• Temmuz–Ekim 1947'de tefrika edilen Batan Güneş (Şayō), savaş sonrasında unvanlarını ve servetini kaybeden aristokrat bir ailenin (Kazuko, annesi ve uyuşturucu bağımlısı kardeşi Naoji) çöküşünü Anton Çehov’un Vişne Bahçesi’ni andıran lirik bir atmosferle işledi.
• Mayıs 1948 tarihli son tamamlanmış romanı İnsanlığımı Yitirirken (Ningen Şikkaku), "Üç Fotoğraf" başlıklı bir önsöz ve Ōba Yōzō’nun geride bıraktığı üç defterden oluşur. İnsanları anlayamadığı ve onlardan korktuğu için çocukluğundan itibaren "soytarılık" maskesi takarak toplum içinde var olmaya çalışan Yōzō'nun kadınlar, alkol, morfin bağımlılığı ve akıl hastanesi üzerinden adım adım yıkılışını anlatır.

Osamu Dazai'nin Edebi Kişiliği

• "Ben-Romanı" (Şişōsetsu / Watakuşi-şōsetsu) Geleneğinin Zirvesi: Dazai, Japon edebiyatına özgü otobiyografik itiraf romanı türünü kuru bir günlük olmaktan çıkarıp kurmaca maskeler, öz-ironi ve doğrudan okurla konuşan samimi bir anlatım tekniğiyle evrenselleştirmiştir.
• "Soytarılık" (Dōke) Maskesi ve Yabancılaşma: Soytarı Çiçekleri ve İnsanlığımı Yitirirken’de formüle ettiği üzere Dazai'nin kahramanları, toplumun ikiyüzlü kurallarından ve insanların öfkesinden duydukları ontolojik korkuyu gizlemek için kendilerini bilerek gülünç duruma düşüren "hüzünlü soytarılık" maskesinin arkasına sığınırlar.
• Çöküş (Buraiha) ve Savaş Sonrası Ahlaki Başkaldırı: Savaş sırasında milliyetçi sloganlar atanların savaş biter bitmez hiçbir şey olmamış gibi demokrasi havarisi kesilmesini ikiyüzlülük olarak görmüş; alkol, sefahat ve kendini yıkıma sürükleyişi sahte burjuva ahlakına karşı bir protesto biçimi olarak işlemiştir.
• Güçlü Kadın Karakterler ve Anlatıcılar: Erkek karakterleri çoğu kez iradesiz, kırılgan ve kendine acıyan tiplerken; Öğrenci Kız, Batan Güneş (Kazuko) ve Villon'un Karısı (Satchan) gibi eserlerinde birinci tekil şahıs kadın anlatıcıların ağzından son derece canlı ve dirençli kadın portreleri çizmiştir.
• Dostoyevski ve Çehov Etkisi: İnsanlığımı Yitirirken’de Raskolnikov üzerinden suç ile ceza arasındaki ilişkiyi ("suç ve ceza eşanlamlı mı, yoksa zıt anlamlı mı?") tartışması Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar ve Suç ve Ceza eserleriyle; Batan Güneş’teki melankolik aristokrasi tasviri ise Çehov tiyatrosuyla derin bir akrabalık taşır.

Osamu Dazai’nin Eserleri

Romanlar ve Uzun Öyküler (Novellalar):

• Soytarı Çiçekleri (Dōke no Hana, 1935)
• Öğrenci Kız (Joseito, 1939)
• Dilenci Öğrenci (Kojiki Gakusei, 1940)
• Yeni Hamlet (Şin Hamuretto, 1941)
• Adalet ve Tebessüm (Seigi to Bişō, 1942)
• Sağkol (Udaijin Sanetomo, 1943)
• Tsugaru (1944 — otobiyografik gezi-roman)
• Pandora'nın Kutusu (Pandora no Hako, 1945–1946)
• Batan Güneş (Şayō, 1947)
• İnsanlığımı Yitirirken (Ningen Şikkaku, 1948)
• Güle Güle (Guddo Bai / Good-bye, 1948 — ölümüyle yarım kalan son mizahi romanı)

Öykü Derlemeleri ve Ünlü Kısa Öyküleri:

• Son Yıllar (Bannen, 1936)
• Yirminci Yüzyılın Sancaktarı (Nijusseiki Kişu, 1937)
• Fugaku Hyakkei (1939)
• Koş Melos! (Haşire Merosu, 1940)
• Peri Masalları (Otogizōşi, 1945)
• Mavi Bambu ve Diğer Öyküler (Çikusei, 1945)
• Villon'un Karısı (Viyon no Tsuma, 1947)
• Kirazlar (Ōtō, 1948)

Osamu Dazai, son yıllarda Türkiye'de en çok okunan yabancı klasik yazarlardan biri hâline gelmiştir. Başyapıtı İnsanlığımı Yitirirken ve Batan Güneş başta olmak üzere Soytarı Çiçekleri, Öğrenci Kız, Pandora'nın Kutusu, Koş Melos!, Villon'un Karısı, Mavi Bambu, Tsugaru, Yeni Hamlet ve Son Yıllar gibi eserleri İthaki Yayınları (Japon Klasikleri dizisi), Can Yayınları, Doğan Kitap ve Olvido Kitap gibi yayınevleri tarafından Türkçeye kazandırılmıştır.

Osamu Dazai Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Geniş Okur Kitlesine Ulaşan Roman: İnsanlığımı Yitirirken (Ningen Şikkaku), Dazai'nin en çok okunan eserleri arasında anılır.
• Yukio Mişima ile Fırtınalı Karşılaşması: Genç Yukio Mişima, 1946 yılında Dazai'nin katıldığı bir toplantıya giderek onun yüzüne karşı "Edebiyatınızdan nefret ediyorum" demiş; Dazai ise sükûnetle "Öyle desen bile buraya kadar geldiğine göre aslında beni seviyorsun demektir" yanıtını vermiştir.
• Popüler Kültür ve Manga Uyarlamaları: İnsanlığımı Yitirirken romanı Junji İto ve Usamaru Furuya tarafından mangaya uyarlandığı gibi, ünlü anime/manga serisi Bungō Stray Dogs’un en sevilen ana karakterlerinden biri doğrudan Osamu Dazai'den ve onun eserlerinden esinlenerek yaratılmıştır.
• "Kiraz Anması" (Ōtōki): Yazarın naaşının bulunduğu ve aynı zamanda doğum günü olan 19 Haziran tarihinde, hayranları Tokyo'nun Mitaka semtindeki Zenrin-ji Tapınağı'nda bulunan mezarını (çok sevdiği ustası Mori Ogai'nin mezarının tam karşısındadır) ziyaret ederek mezarına kiraz bırakırlar.

Osamu Dazai'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Utanç dolu bir yaşam sürdüm. İnsan yaşamı denen şey hakkında en ufak bir fikrim bile yok." (İnsanlığımı Yitirirken)
• "İnsanlara karşı duyduğum o korkuyu ne kadar gizlemeye çalışırsam çalışayım, elimdeki son çare hep soytarılık oluyordu. Onlarla aramda kurabileceğim tek köprü, palyaçoluk yaparak onları güldürmekti." (İnsanlığımı Yitirirken)
• "Korkaklar mutluluktan bile korkarlar. Pamuktan bile yaralanabilir insan. Bazen mutluluk da insanı yaralar." (İnsanlığımı Yitirirken)
• "Kendi mutluluk anlayışımın dünyadaki diğer bütün insanların mutluluk anlayışıyla taban tabana zıt olmasından ödüm kopuyordu; bu korku geceleri beni uykusuz bırakıp inletecek kadar büyüktü." (İnsanlığımı Yitirirken)
• "Şimdi ne mutluluğum var ne de mutsuzluğum. Her şey yalnızca geçip gidiyor. 'İnsan' dedikleri yaratıkların dünyasında bugüne dek yaşadığım o cehennem azabının içinde tek bir gerçek vardıysa o da şudur: Her şey yalnızca geçip gider." (İnsanlığımı Yitirirken)
• "Kurbanlar. Ahlaki bir geçiş döneminin kurbanları. İkimiz de tam olarak buyuz işte." (Batan Güneş)
• "İnsanlar aşk ve devrim için doğmuştur." (Batan Güneş)
• "Sabah uyanınca gözlüklerimi takana kadar geçen o bulanık sürede dünya ne kadar yumuşak, ne kadar kusursuz ve barışçıl görünüyor; keşke ömrüm boyunca dünyaya hiç net bakmak zorunda kalmasaydım." (Öğrenci Kız)