Tennessee Williams'ın Hayatı ve Eserleri
Tennessee Williams hayatı, edebi kişiliği, önemli eserleri ve dünya edebiyatındaki yeri hakkında kapsamlı biyografi ve inceleme.
- yüzyıl Amerikan tiyatrosunu şiirsel bir derinlik, yaralı ruhlar ve sahne estetiğindeki devrimci arayışlarla dönüştüren Tennessee Williams, modern tiyatro edebiyatının en lirik ve trajik seslerinden biridir. Eugene O'Neill'in başlattığı Amerikan trajedisi geleneğini ve Arthur Miller'ın toplumsal vicdanını, güneyin sıcak, çürüyen ve melankolik atmosferiyle harmanlayan Williams; insan ruhunun en savunmasız, bastırılmış ve kırılgan köşelerine ayna tutmuştur. Kendi ifadesiyle "kaçaklar, tecrit edilmişler ve dünyada barınamayacak kadar narin olanlar" için yazan yazar, geliştirdiği "Plastik Tiyatro" (Plastic Theatre) kavramıyla metin, ışık, ses ve sembolizmi organik bir bütün haline getirmiştir.
Doğum: 26 Mart 1911, Columbus, Mississippi, ABD
Ölüm: 25 Şubat 1983 (71 yaşında), New York, New York, ABD
Edebi Akım / Dönem: 20. Yüzyıl Modern Amerikan Tiyatrosu, Şiirsel Realizm, Güneyli Gotik (Southern Gothic), Plastik Tiyatro
Önemli Ödülleri: Pulitzer Tiyatro Ödülü (1948, 1955), New York Drama Critics' Circle Ödülü (1945, 1948, 1955, 1962; The Night of the Iguana için ödül yılı: 1962), Tony Ödülü (1951), Presidential Medal of Freedom (1980)
İki kez Pulitzer Tiyatro Ödülü'ne layık görülen (İhtiras Tramvayı ve Kızgın Damdaki Kedi), Broadway sahnelerinden dünya tiyatrosuna ve Hollywood sinemasına uzanan silinmez izler bırakan Tennessee Williams; çöküşe geçen Güneyli aristokrasinin hayalleriyle modern sanayi toplumunun hoyrat gerçekliği arasındaki amansız çatışmayı ölümsüz karakterlerle sahneye taşımıştır.
Tennessee Williams’ın Hayatı
Asıl adı Thomas Lanier Williams III olan yazar, 26 Mart 1911'de Mississippi'nin Columbus kasabasında, Episkopal bir rahip olan dedesinin papaz evinde dünyaya geldi. Babası Cornelius Coffin Williams, alkole düşkün, sert, kumarbaz ve gezgin bir ayakkabı satış temsilcisiydi; annesi Edwina Dakin ise eski Güneyli seçkin bir aileden gelen, aşırı dindar, baskıcı ve aristokratik kuruntuları olan bir kadındı. Anne ve babası arasındaki bu yıpratıcı zıtlık, yazarın çocukluk yıllarını derin bir duygusal fırtınaya çevirdi.
Tennessee, erken çocukluk dönemini sevgi dolu dedesi ve anneannesiyle, kız kardeşi Rose ile birlikte korunaklı bir güney taşrasında geçirdi. Ancak çocukken geçirdiği ağır bir difteri nöbeti bacaklarında geçici felce yol açtı ve onu neredeyse iki yıl boyunca eve kapattı. Bu süreçte içine kapanan çocuk, annesinin hediye ettiği bir daktiloyla kendi hayal dünyasını kurmaya, hikâyeler ve şiirler yazmaya başladı.
1918 yılında babasının St. Louis'de bir ayakkabı fabrikasında yönetici olması üzerine aile, güneyin ferah doğasından bu gri ve kasvetli sanayi kentine taşındı. Williams, kentin dar apartman dairelerini ve sefaletini hayatı boyunca unutamadı; bu tecrübe ileride Sırça Kümes’in klostrofobik atmosferine zemin hazırlayacaktı.
Williams'ın hayatındaki en büyük trajedi ve ömür boyu dinmeyen vicdan azabı, ruh ikizi gibi gördüğü biricik ablası Rose Williams idi. Genç kızlığında zihinsel dengesizlikler ve şizofreni belirtileri gösteren Rose, ailenin baskıları karşısında giderek içine kapandı. 1943 yılında, Williams evden uzaktayken, ailesinin izniyle Rose'a o dönemin tıp dünyasında revaçta olan feci prefrontal lobotomi ameliyatı uygulandı. Zihinsel melekelerini yitiren ve hayatının geri kalanını akıl hastanelerinde geçiren Rose'un bu trajedisi, Tennessee'nin vicdanında silinmez bir yara açtı. Williams, eserlerindeki kırılgan, zedelenmiş tüm kadın karakterlerde (Laura Wingfield'dan Blanche DuBois'ya) Rose'un hatırasını yaşattı.
Eğitimine Missouri Üniversitesi Gazetecilik Bölümü'nde başlayan Williams, Büyük Buhran yıllarında babasının baskısıyla okulu bırakıp üç yıl boyunca International Shoe Company ayakkabı deposunda memur olarak çalışmak zorunda kaldı. Gündüzleri koli yapıştıran, geceleri kahve ve sigara eşliğinde çılgınca yazan genç yazar, 24 yaşında ağır bir sinir krizi geçirdi. İyileştikten sonra Washington Üniversitesi'ne girdi ve nihayet 1938 yılında Iowa Üniversitesi Tiyatro Bölümü'nden mezun oldu. Bu dönemde güneyli kökenlerine ve babasının memleketine atfen "Tennessee" takma adını benimsedi.
Mezuniyetinin ardından Chicago, Los Angeles ve özellikle New Orleans'a gitti. New Orleans'ın Fransız Mahallesi (French Quarter), Williams'ın bohem hayatı tanıdığı, eşcinsel kimliğini özgürce kucakladığı ve kendisini manevi evinde hissettiği yer oldu. Garsonluktan plaj korumalığına, sinema biletçiliğinden daktiloculuğa kadar sayısız işte çalışırken durmaksızın yazmaya devam etti.
Özel hayatında 1948 yılında tanıştığı İtalyan-Amerikalı Frank Merlo ile 14 yıl süren derin ve dengeli bir birliktelik yaşadı. Merlo, Williams'ın dengesiz ve nevrotik ruh halini dizginleyen en büyük sığınağı oldu. Ancak 1963 yılında Merlo'nun akciğer kanserinden trajik ölümü, Williams'ı derin bir çöküşe sürükledi. Hayatının son yirmi yılı ağır depresyon, alkol ve reçeteli ilaç bağımlılığı, panik ataklar ve hastane yatışlarıyla dolu karanlık bir dönem olarak geçti.
Tennessee Williams, 25 Şubat 1983 gecesi, yıllardır kaldığı New York'taki ünlü Elysée Oteli'nin Sunset Süiti'nde 71 yaşında hayatını kaybetti. İlk otopsi, plastik bir şişe kapağının hava yolunda bulunmasına bağlı asfiksiyi ölüm nedeni olarak bildirdi; daha sonraki toksikoloji incelemesinde kanda secobarbital bulunduğu da açıklandı. Vasiyetinde çok sevdiği şair Hart Crane gibi denize gömülmek istediğini belirtmiş olmasına rağmen, ailesi tarafından St. Louis'de, nefret ettiği o şehirde toprağa verildi.
Tennessee Williams’ın Edebi Hayatı
Tennessee Williams'ın edebiyat yolculuğu şiir ve kısa hikâyelerle başlamış olsa da onu dünya çapında bir fenomene dönüştüren alan tiyatro oldu. Yıllarca süren parasızlık ve reddedilmelerin ardından gelen kırılma noktası, 1944 yılında Chicago'da prömiyer yapan, 1945'te ise Broadway'de sahnelenen otobiyografik başyapıtı The Glass Menagerie (Sırça Kümes) oldu.
Williams'ın bir "hafıza oyunu" (memory play) olarak tanımladığı Sırça Kümes, tiyatro eleştirmenlerini ve izleyicileri büyüledi. Oyunda Tom Wingfield (yazarın alter-egosu), solmuş güneyli ihtişamının hayalleriyle yaşayan annesi Amanda ve aksak bacağı yüzünden içine kapanıp dünyasını küçük cam biblolar koleksiyonuyla sınırlayan ablası Laura'nın hüznü anlatılıyordu. Oyun, Broadway'de aylarca kapalı gişe oynayarak New York Drama Critics' Circle Ödülü'nü kazandı ve Williams'ı bir gecede Amerikan tiyatrosunun en parlak figürü yaptı.
1947 yılında sahnelenen A Streetcar Named Desire (İhtiras Tramvayı ya da Arzu Tramvayı), modern dünya tiyatro tarihinin dönüm noktalarından biri oldu. New Orleans'ın köhne Fransız Mahallesi'nde geçen oyun; solan güneyli zarafetinin, yalanların ve akıl sağlığının eşiğindeki Blanche DuBois ile proleter, kaba, cinsel gücü ve vahşi realizmi temsil eden eniştesi Stanley Kowalski arasındaki ölümcül çatışmayı sahneledi. Efsanevi yönetmen Elia Kazan'ın sahneye koyduğu, Marlon Brando'nun oyunculuk sanatında metot ekolüyle devrim yarattığı bu yapım, Williams'a ilk Pulitzer Ödülü'nü getirdi.
1950'ler Williams'ın verimliliğinin altın çağı oldu:
- 1951'de İtalyan göçmenlerinin tutkulu dünyasını anlatan ve Tony Ödülü kazanan The Rose Tattoo (Gül Dövmesi),
- 1953'te gerçeküstücü ve dışavurumcu arayışlarını yansıtan simgesel başyapıtı Camino Real,
- 1955'te ona ikinci Pulitzer Ödülü'nü kazandıran Cat on a Hot Tin Roof (Kızgın Damdaki Kedi). Bu oyunda ölümcül hasta olan "Koca Baba"nın (Big Daddy) pamuk tarlası zenginliği etrafında dönen aile içi yalanları, ikiyüzlülüğü (mendacity) ve bastırılmış eşcinsel arzular nedeniyle alkole sığınan Brick ile karısı Maggie'nin trajedisini gözler önüne serdi.
1958'de lobotomi, delilik ve yamyamlık metaforlarıyla bezeli karanlık oyunu Suddenly Last Summer (Geçen Yaz Birdenbire), 1959'da Sweet Bird of Youth (Gençliğin Tatlı Kuşu) ve 1961'de Meksika'da ruhsal krizler yaşayan bir grup insanın varoluşsal çıkmazını anlatan The Night of the Iguana (İguana Gecesi) ile başarısını sürdürdü.
1960'ların ortalarından itibaren Frank Merlo'nun ölümü ve dönemin tiyatro zevkinin Absürd Tiyatro ile politik gösterilere kaymasıyla Williams'ın yeni oyunları Broadway eleştirmenleri tarafından acımasızca hırpalandı. Ancak o, ömrünün son gününe kadar daktilosunun başından ayrılmadı; romanlar, şiirler ve deneysel metinler üretmeye devam etti. Williams'ın metinleri, Hollywood tarafından dönemin sansür kurallarına (Hays Kodu) rağmen sinemaya uyarlandı ve dünya sinema tarihinin en güçlü dramatik filmleri arasında yer aldı.
Tennessee Williams'ın Edebi Kişiliği
Tennessee Williams, Amerikan tiyatro sahnesini yalnızca yeni temalarla değil, tamamen yeni bir biçimsel estetikle donatmıştır. Edebi kişiliğini belirleyen temel unsurlar şunlardır:
- Plastik Tiyatro (Plastic Theatre) Devrimi: Williams, dönemin kuru, katı ve fotoğrafik realizmine karşı çıkmıştır. Ona göre sahne; yalnızca oyuncunun repliklerinden ibaret değildir. Işıklandırmanın şiirsel kullanımı, sahne arkasından yükselen müzikal motifler (örneğin İhtiras Tramvayı’ndaki Varsovienne Polka ezgisi), sembolik dekorlar ve renk seçimleri, insan ruhunun karmaşık iç dünyasını somutlaştırmak için bir araçtır.
- Güneyli Gotik ve Çöken Değerler: Eserlerinin arka planında daima Amerikan İç Savaşı sonrasında ekonomik ve ahlaki olarak iflas eden, kölelik geçmişinin suçluluk duygusuyla kıvranan Amerikan Güneyi vardır. Eski zenginliklerin, pamuk tarlası malikânelerinin (Belle Reve gibi) kaybı; karakterlerin nostaljik, gerçek dışı ve histerik fantezilere sığınmasına yol açar.
- Savunmasızlar, Uçtakiler ve Kaçaklar (The Fugitive Kind): Williams'ın kahramanları asla geleneksel anlamda güçlü, muzaffer figürler değildir. Onlar; toplumun acımasız çarkları arasında ezilen, fiziksel veya ruhsal yaraları olan, aşırı duyarlı, alkole, cinselliğe veya hayallere sığınan yalnız ruhlardır. Yazar, bu karakterleri yargılamadan, derin bir şefkat ve sevgiyle resmeder.
- Cinsellik, Bastırılmış Arzular ve "İkiyüzlülük" (Mendacity): Williams, Amerikan tiyatrosunda cinselliği, tensel tutkuyu, eşcinselliği ve cinsel hayal kırıklıklarını tabuları yıkarak ele alan ilk yazarlardandır. Ancak cinsellik onun oyunlarında salt bir eylem değil; ölüme, yaşlanmaya ve yalnızlığa karşı umutsuz bir başkaldırıdır. Toplumun ahlak maskesi ardına sakladığı sahtekârlığı (mendacity) acımasızca ifşa eder.
- Lirik ve Şiirsel Dil: Tennessee Williams tiyatrosunun en ayırt edici vasfı, güney aksanının melodisini taşıyan son derece lirik, metaforik ve ritmik diyalog örgüsüdür. Karakterleri, gündelik dili konuşurken bile içlerindeki yaralı şairi dışa vuran büyülü monologlar söylerler.
Tennessee Williams’ın Eserleri
Tennessee Williams ardında onlarca tiyatro oyunu, iki roman, çok sayıda öykü cildi, şiirler ve sarsıcı bir otobiyografi bırakmıştır.
Başlıca Tiyatro Oyunları
- The Glass Menagerie (1944) — Sırça Kümes / Sırça Hayvanat Bahçesi
- A Streetcar Named Desire (1947) — İhtiras Tramvayı / Arzu Tramvayı (Pulitzer Ödülü)
- Summer and Smoke (1948) — Yaz ve Duman
- The Rose Tattoo (1951) — Gül Dövmesi (Tony Ödülü)
- Camino Real (1953)
- Cat on a Hot Tin Roof (1955) — Kızgın Damdaki Kedi (Pulitzer Ödülü)
- Orpheus Descending (1957) — Cehenneme İnen Orpheus / Yılan Derisi Ceket
- Suddenly Last Summer (1958) — Geçen Yaz Birdenbire
- Sweet Bird of Youth (1959) — Gençliğin Tatlı Kuşu
- Period of Adjustment (1960) — Uyum Dönemi
- The Night of the Iguana (1961) — İguana Gecesi
- The Milk Train Doesn't Stop Here Anymore (1963) — Süt Treni Artık Burada Durmuyor
- In the Bar of a Tokyo Hotel (1969) — Bir Tokyo Otelinin Barında
- Small Craft Warnings (1972) — Küçük Tekneler İçin Fırtına Uyarısı
- Vieux Carré (1977)
- A Lovely Sunday for Creve Coeur (1979) — Creve Coeur İçin Güzel Bir Pazar
Roman ve Öyküleri
- The Roman Spring of Mrs. Stone (1950) — Bayan Stone'un Roma Baharı (Roman)
- Moise and the World of Reason (1975) — Moise ve Akıl Dünyası (Roman)
- One Arm and Other Stories (1948) — Tek Kollu ve Diğer Öyküler
- Hard Candy: A Book of Stories (1954) — Sert Şekerleme
- The Knightly Quest (1966) — Öyküler
Şiir ve Anı
- In the Winter of Cities (1956) — Şiirler
- Androgyne, Mon Amour (1977) — Şiirler
- Memoirs (1975) — Anılar (Özel hayatını, cinsel yönelimini ve tiyatro mücadelesini tüm çıplaklığıyla anlattığı sansürsüz otobiyografisi)
Türkçede Tennessee Williams
Tennessee Williams, Türk tiyatrosunun ve edebiyat dünyasının en çok sahnelenen ve okunan yabancı yazarlarındandır. Eserleri Muhsin Ertuğrul döneminden itibaren Şehir Tiyatroları ve Devlet Tiyatroları repertuvarının demirbaşı olmuştur.
- Metinleri Can Yücel, Ülkü Tamer, Behzat Ay, Aytürler (Necla Aytür) ve Memet Fuat gibi Türk edebiyatının usta kalemleri tarafından dilimize kazandırılmıştır.
- Oyunları ve düzyazıları başta Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (Modern Klasikler Dizisi), Mitos Boyut Tiyatro Yayınları, Can Yayınları, Cem Yayınevi ve MEB Tercüme Bürosu Klasikleri arasında basılmıştır.
- Özellikle Can Yücel çevirisiyle yayımlanan Sırça Kümes ve İhtiras Tramvayı, Türk tiyatro edebiyatının klasikleşmiş çeviri metinleri arasında sayılmaktadır.
Tennessee Williams Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Kız Kardeşi Rose ve Yaşam Boyu Süren Keder: Williams'ın sanatının en büyük itici gücü, kız kardeşi Rose'a yapılan lobotomi ameliyatı ve onun zihinsel çöküşüydü. Williams hayatı boyunca kazandığı telif gelirlerinin büyük bir kısmını ablasının özel kliniklerde en iyi bakımı alabilmesi için harcamış, vasiyetinde de tüm mal varlığının Rose'un bakımına ayrılmasını şart koşmuştur.
- Marlon Brando ve Metot Oyunculuğu Devrimi: 1947 yılında İhtiras Tramvayı sahnelenirken Stanley Kowalski rolü için dönemin tanınmayan genç aktörü Marlon Brando, Williams'ın Provincetown'daki kır evine gitti. Evin bozulan sigortalarını ve tıkanan su tesisatını tamir ettikten sonra metni okuyan Brando, rolü kaptı. Brando'nun sergilediği vahşi, doğal ve tensel performans, modern aktörlük sanatının dönüm noktası oldu.
- Audrey Wood ile Ortaklık: Williams'ın hayatındaki en önemli figürlerden biri efsanevi menajeri Audrey Wood'du. Williams'ı henüz beş parasız bir gençken keşfeden Wood, onun metinlerini Broadway yapımcılarına kabul ettirmek için yıllarca mücadele etti ve Williams'ı Amerikan tiyatrosunun zirvesine taşıdı.
- Hart Crane Hayranlığı: Williams, modern Amerikan şairi Hart Crane'e neredeyse tapınırcasına hayrandı. 1932'de bir gemiden Karayip Denizi'ne atlayarak intihar eden Crane gibi denize gömülmeyi vasiyet etmiş, "Beni Hart Crane'in bedenini bıraktığı sulara bırakın" diye yazmıştı; ancak ailesi bu arzusunu yerine getirmedi.
- New Orleans Aşkı ve French Quarter: Yazar New Orleans için şöyle demiştir: "Amerika'da sadece üç şehir vardır: New York, San Francisco ve New Orleans. Geri kalan her yer Cleveland'dır." Williams, New Orleans sokaklarındaki çok kültürlü, bohem ve hoşgörülü iklim sayesinde kendisini ve edebiyatını özgürce var edebilmiştir.
Tennessee Williams'ın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Ben daima yabancıların şefkatine sığınmışımdır."
— A Streetcar Named Desire (İhtiras Tramvayı)
"Zaman, iki mekân arasındaki en uzun mesafedir."
— The Glass Menagerie (Sırça Kümes)
"İnsanlar gerçeği bilmek istemezler Laura; onlar yalnızca yalanların güzel bir müzik eşliğinde söylenmesini isterler."
— The Glass Menagerie (Sırça Kümes)
"İkiyüzlülük, insanın içinde yaşadığı sistemin pis kokusunu bastırmak için kullandığı en pahalı parfümdür."
— Cat on a Hot Tin Roof (Kızgın Damdaki Kedi)
"Hepimiz kendi derimizin içine ömür boyu hapsedilmiş yalnız mahkûmlarız."
"Delilik, fazlasıyla duyarlı bir ruhun bu acımasız dünyaya verdiği en dürüst tepkidir."
"Bütün kırılgan şeyler, kırıldıklarında etraflarına en keskin parçaları saçarlar."
İlgili Edebi Okumalar ve Bağlantılar
- Eugene O'Neill'ın Hayatı ve Eserleri — Amerikan tiyatrosunu başlatan trajik deha
- Henry James'in Hayatı ve Eserleri — Amerikan ve Avrupa kültür çatışması, psikolojik derinlik
- Edebiyatta Minimalizm: Az Sözle Çok Anlatmak