Yosa Buson'un Hayatı ve Eserleri

Yosa Buson, Edo döneminde yaşamış bir Japon şair ve ressamdır

Doğum tarihi ve yeri: 1716, Kema köyü, Settsu vilayeti (günümüzdeki Osaka) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 17 Ocak 1784 (Tenmei döneminin 3. yılı, 25 Aralık), Kyoto / Japonya

Yosa Buson (1716–1784), Matsuo Başo, Kobayashi Issa ve Masaoka Şiki ile birlikte klasik Japon edebiyatında haiku şiir türünün "Dört Büyük Ustası"ndan biri kabul edilen; aynı zamanda Çin esintili Bunjinga (Nanga) resim ekolünün ve haiku ile resmi buluşturan Haiga türünün en büyük dehası olan, 18. yüzyılda şiire kazandırdığı görsel canlılık, renk zenginliği ve Başo geleneğini canlandıran atılımlarıyla modern Japon lirik şiirine yön veren Japon şair ve ressamdır.

Yosa Buson’un Hayatı

Yosa Buson, 1716 yılında Japonya’nın Settsu vilayetine bağlı Kema köyünde (bugünkü Osaka kentinin Miyakojima semti) varlıklı bir köy muhtarının oğlu olarak Taniguchi Nobuaki adıyla dünyaya geldi. Annesinin Tango vilayetindeki Yosa bölgesinden geldiği bilinmektedir; yazar ilerleyen yıllarda annesinin anısına hürmeten ve ailesinden ayrılışının bir simgesi olarak Yosa soyadını ve sanat dünyasında ölümsüzleşeceği Buson (Kırsal Köy / Ayrıkotu Köyü) mahlasını benimsedi.

Genç yaşta anne ve babasını kaybeden ya da aile mirasını terk eden Buson, yirmi yaşları civarında dönemin şogunluk başkenti Edo’ya (Tokyo) gitti. Burada Matsuo Başo’nun doğrudan ikinci kuşak öğrencisi olan Kikaku okuluna mensup haikai ustası Hayano Hajin’in öğrencisi oldu. Hajin’in kurduğu ünlü Yahantei (Gece Yarısı Köşkü) edebi çevresinde hem klasik Çin edebiyatı, kaligrafi ve resim sanatını öğrendi hem de Başo tarzı haiku tekniğinde ustalaştı.

1742 yılında hocası Hajin’in vefat etmesi üzerine derin bir ruhsal yalnızlığa düşen Buson, manevi ustası kabul ettiği Matsuo Başo’nun izini sürmek üzere yollara düştü. Yaklaşık on yıl boyunca Kuzey Honshu’nun dağlık bölgelerinde (Tōhoku ve Kanto; Yūki ve Utsunomiya civarında) bir derviş-şair ve gezgin ressam olarak dolaştı. Başo’nun Kuzeyin Dar Yolu (Oku no Hosomichi) seyahatnamesinde geçtiği tapınakları, dağ geçitlerini ve nehir kıyılarını adım adım gezdi; tapınaklarda konaklayıp yerel tüccar ve rahiplere resim yaparak, şiir dersleri vererek geçimini sağladı.

1751 yılında, otuzlu yaşlarının ortasındayken Japonya’nın geleneksel kültür başkenti Kyoto’ya yerleşti. Resim yeteneği burada kısa sürede fark edildi ve Çin Güney Okulu estetiğinden beslenen entelektüel resim akımı Bunjinga (Nanga / Edebi Ressamlar Okulu) içinde hızla yükseldi. 1760 civarında Tomiko adında bir kadınla evlendi ve bu evlilikten Kuno adında bir kızı dünyaya geldi.

1770 yılında, vefat eden hocası Hajin’in anısını yaşatmak üzere Yahantei II (İkinci Yahantei) unvanını alarak Kyoto’daki haikai okulunun başına geçti. Bu dönemde dönemin bir diğer resim dehası Ike no Taiga ile birlikte hazırladığı ve günümüzde Japonya’nın Ulusal Hazinesi (Kokuhō) ilan edilen ünlü Jūben Jūgi-jō (On Kolaylık ve On Zevk Albümü) ile plastik sanatlarda doruk noktasına ulaştı. Hayatının son yıllarını resim atölyesinde ve öğrencilerine şiir dersleri vererek geçiren Buson, 1783 kışında ağır bir mide rahatsızlığına yakalandı. Ölüm döşeğinde öğrencilerine üç veda haikusu yazdırdıktan sonra, 17 Ocak 1784 tarihinde Kyoto’da 68 yaşında hayata veda etti. Vasiyeti üzerine mezarı, Matsuo Başo’nun anısına inşa edilen Kyoto’daki tarihi Konpuku-ji Tapınağı’nın bahçesine, Başo anıtının hemen yanı başına defnedildi.

Yosa Buson’un Edebi Hayatı

Yosa Buson’un edebiyat sahnesine çıktığı 18. yüzyıl ortalarında Japon haiku sanatı büyük bir kriz içindeydi. Matsuo Başo’nun 1694’teki ölümünün ardından haiku; tapınak ve saray çevrelerinde yapılan yüzeysel kelime oyunlarına, ucuz nükte yarışmalarına ve kuralları katılaşmış sığ bir salon eğlencesine dönüşmüştü.

Buson, 1770’lerde Kyoto’da çevresine topladığı şairlerle birlikte tarihe "Başo’ya Dönüş Hareketi" (Bashō-fū fukko) olarak geçen büyük edebi reformu başlattı. Amacı, haikuyu bu bayağılıktan kurtararak Başo’nun temsil ettiği yüksek manevi ciddiyete, doğayla kurulan derin Zen bağına ve yalınlığa geri döndürmekti. 1776 yılında Başo’nun ölümünün 84. yılı anısına Yahantei okulunun şairleriyle birlikte kapsamlı antolojiler yayımladı.

Ancak Buson, Başo’nun körü körüne bir taklitçisi olmadı. Başo’nun gezgin bir Zen keşişi gibi içsel, ahlaki ve felsefi arayışlara dayanan şiirine karşılık Buson, büyük bir ressamın gözünü ekledi. Şiiri soyut bir tefekkür olmaktan çıkarıp kelimelerle çizilen canlı, renkli ve duyusal bir "an tablosuna" dönüştürdü.

Buson’un dünya sanatına kazandırdığı en özgün türlerden biri de Haiga oldu. Birkaç usta fırça darbesiyle çizilmiş minimalist bir mürekkep resmi (sumi-e) ile genellikle 17 Japonca mora/on birimiyle kurulan haikunun (mora, Türkçe heceyle aynı değildir; 5-7-5 kalıbı her şiirde zorunlu değildir) aynı parşömen üzerinde buluştuğu bu türde Buson, metin ile görüntüyü birbirinden ayrılmaz bir bütün haline getirdi. Matsuo Başo’nun Oku no Hosomichi seyahatnamesini bizzat kendi fırçasıyla resimleyerek hazırladığı rulo yazmalar, günümüzde Japon görsel ve edebi sanatının başyapıtları kabul edilir.

Buson ayrıca nesir alanında annesinin anılarını ve edebiyat sohbetlerini içeren lirik deneme kitabı Shin Hanatsumi’yi (Yeni Çiçek Toplayışı, 1777/1784) kaleme aldı.

Ölümünden sonra uzun bir süre Başo’nun gölgesinde kalarak unutulmaya yüz tutan Buson, 19. yüzyılın sonunda modern haikunun kurucusu Masaoka Şiki tarafından yeniden keşfedildi. Şiki, 1897’de kaleme aldığı Şair Buson (Haijin Buson) adlı çığır açıcı incelemesinde; Başo’nun dini ve ahlaki bir mistik olduğunu, oysa Buson’un saf bir estetik deha, modern görsel gerçekçiliğin ve nesnel doğa gözleminin gerçek öncüsü olduğunu savunarak onu Japon şiirinin zirvesine yerleştirdi.

Yosa Buson'un Edebi Kişiliği

• Ressam Gözü ve Görsel Kompozisyon: Buson’un haikularının en belirleyici özelliği görsel berraklıktır. Bir fırça ustası gibi ışığı, rengi, gölgeyi ve mekân derinliğini kelimelerle kurar: Gece karanlığında bir mum alevi, şakayık çiçeğinin dökülen kırmızı taçyaprakları, bahar yağmurunda yan yana yürüyen iki şemsiye veya denizin üzerindeki akşam pusu onun dizelerinde somut bir tabloya dönüşür.
• Zıtlıkların Dengesi ve Gerilim: Buson, şiirlerinde zıt unsurları yan yana getirerek eşsiz bir estetik denge kurar. En ünlü haikusunda olduğu gibi; binlerce kilo ağırlığındaki devasa, tunç bir tapınak çanının üzerine konup uyuyan narin ve hafif bir kelebek imgesi, ses ile sessizliğin, ağırlık ile hafifliğin, sonsuzluk ile geçiciliğin kusursuz bir karşılaşmasıdır.
• Romantik ve Tarihsel Nostalji: Başo’nun her türlü dünyevi süsten arınmış çileci yalnızlığına (wabi/sabi) karşılık Buson; klasik Çin şiirinin efsanelerini, samuray çağının kahramanlık anılarını, gençlik aşklarını ve insan tutkularını da şiirine dâhil eden daha dünyevi, lirik ve romantik bir duyarlılığa sahiptir.
• İşitsel Ekonomi ve Ritim: Sözcükleri yalnızca anlamları için değil, çıkardıkları ses tınıları (on / ses birimi ritmi) için de bir kuyumcu titizliğiyle seçer; doğadaki sesleri (yağmur şıpırtısı, çan uğultusu, rüzgâr hışırtısı) dilin fonetiğiyle yeniden üretir.

Yosa Buson’un Eserleri

Başlıca Şiir ve Haikai Derlemeleri:

• Yahantei Haikai-chō (Gece Yarısı Köşkü Haikai Defteri, 1770)
• Kono Hotori (Bu Civarda, 1773)
• Mukashi o Ima (Eski Şimdi Olduğunda, 1774)
• Buson Kushū (Buson Şiir Kitabı / Toplu Haikuları, 1777)
• Shin Hanatsumi (Yeni Çiçek Toplayışı, 1777–1784 – nesir ve haiku)
• Hokuju Rōsen o Itamu (Hokuju Rōsen’e Ağıt, 1745 – klasik serbest tarzda uzun ağıt şiiri)

Başlıca Resim ve Haiga Eserleri:

• Jūben Jūgi-jō (On Kolaylık ve On Zevk Albümü, 1771 – Ike no Taiga ile ortak; Japonya Ulusal Hazinesi)
• Oku no Hosomichi Resimli Parşömenleri (Matsuo Başo’nun eserinin resimli edisyonu, 1779)
• Yaban Kazları ve Sazlıklar (Ekran / Paravan resmi)
• Bahar Manzarası ve Gezginler (Bunjinga tarzı manzara resmi)

Yosa Buson’un haikuları Türkçede Oruç Aruoba’nın haiku incelemeleri ve çevirilerinde, Cevat Çapan’ın derlediği dünya şiiri antolojilerinde, İlhan Berk’in poetika metinlerinde ve çeşitli yayınevleri tarafından basılan Japon şiiri seçkilerinde yer bulmuştur.

Yosa Buson Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Çift Kanatlı Bir Deha: Yosa Buson, dünya kültür tarihinde hem edebiyatın (haiku) hem de plastik sanatların (resim) zirvesinde eşit derecede kabul gören nadir sanatçılardan biridir; bugün Japonya müzelerinde resimleri birer ulusal hazine, kütüphanelerinde ise şiirleri birer edebi anıt olarak korunmaktadır.
• Haiku’nun Dört Büyük Ustası: Japon şiir geleneğinde kronolojik olarak dört kurucu doruk noktası kabul edilir: 17. yüzyılda Matsuo Başo, 18. yüzyılda Yosa Buson, 18-19. yüzyılda Kobayashi Issa ve 19-20. yüzyılda modern haikuyu kuran Masaoka Şiki.
• Masaoka Şiki’nin Tercihi: 1890’larda modern haiku akımını başlatan büyük eleştirmen ve şair Masaoka Şiki, Başo’nun ahlakçı ve mistik üslubu yerine Buson’un ressamca gözlemini ve nesnel doğa tasvirini modern şiir için çok daha ilerici ve kusursuz bulduğunu açıkça ilan etmiştir.
• Ölüm Döşeğinde Üç Şiir (Jisei): Buson, 1784 kışında son nefesini vermeden hemen önce öğrencisi Kito’ya sabahın ilk ışıklarıyla beyaz erik çiçeklerinin aydınlanışını konu alan üç veda haikusu yazdırmış; fırçayı ve kalemi ancak bilinci kapanırken elinden bırakmıştır.
• Başo ile Yan Yana: Hayatı boyunca izini sürdüğü ve hiç karşılaşmadığı manevi ustası Matsuo Başo’ya duyduğu vefa nedeniyle, Kyoto’daki Konpuku-ji Tapınağı’nın tepesinde Başo anıtının hemen yamacına gömülmüştür.

Yosa Buson'un Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Tapınağın tunç çanına / konmuş uyuyor / bir kelebek."
• "Bahar yağmuru: / sohbet ederek yürüyorlar / saman yağmurluk ve şemsiye."
• "Döküldü şakayık / üst üste yığıldı / iki üç taçyaprağı."
• "Üfleyip söndürünce mumu / birdenbire odaya doldu / ay ışığı."
• "Yaz yağmurları: / koca nehrin kıyısında / iki küçük ev."
• "Deniz karanlık / yabankazlarının çığlığı / apak."
• "Giden bahar: / tereddüt ediyor / geç açan kiraz çiçekleri."
• "Beyaz erik çiçeklerine / gün doğmak üzere / yalnızca bu..." (Ölüm Şiiri / Jisei)
• "Haiku yazmak, doğanın kalbinde gizlenen resmi kelimelerin rengiyle boyamaktır; fırçanın sustuğu yerde şiir konuşmalı, şiirin durduğu yerde fırça başlamalıdır." (Shin Hanatsumi)