Yoşida Kenko'nun Hayatı ve Eserleri

Yoşida Kenko; kusurluluk, sadelik ve geçicilik üzerine yazan Japon şair, denemeci ve filozoftur.

Doğum tarihi ve yeri: Yaklaşık 1283, Kyoto / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: Yaklaşık 1350 (veya 1352), Kyoto / Japonya

Yoşida Kenko’nun Hayatı

Yoşida Kenko, yaklaşık 1283 yılında Kyoto’nun köklü Şinto tapınaklarından Yoshida Tapınağı’nın kalıtsal kâhinleri, ruhanileri ve memurları olan Urabe klanının mensubu olarak Urabe no Kaneyoshi adıyla dünyaya geldi. Ailesinin dinsel ve kültürel konumu sayesinde çocukluğundan itibaren Şinto ritüelleri, Konfüçyüs ahlakı, Çin klasikleri ve geleneksel waka şiiri eğitimi aldı.

Gençliğinde imparatorluk sarayında göreve başladı; saray muhafız alayında (hyōe-fu) subay olarak görev yaptı ve 1301–1308 yıllarında hüküm süren İmparator Go-Nijō’nın yakın maiyetine girdi. Saraydaki şiir meclislerinde, ziyafetlerde ve törenlerde zarif tavırları, geniş bilgisi ve şiir yeteneğiyle öne çıktı.

Ancak 1308 yılında, hamisi İmparator Go-Nijō’nın vefat etmesi, Kenko’nun hayatındaki en büyük kırılma noktası oldu. Saraydaki siyasi hırsların, Kamakura Şogunluğu’nun çöküş sürecinin ve yaklaşan taht kavgalarının (Nanboku-chō iç savaşı dönemi) kargaşasını ve dünyevi iktidarın geçiciliğini görerek 1313 dolaylarında saçlarını kazıttı ve Budist keşiş oldu. Manastır hayatında adının Budist okunuşu olan Kenkō (Keşiş Kenko) ismini benimsedi.

Önce kutsal Hiei Dağı’nın eteklerindeki Shūgakuin mevkiinde, ardından Kyoto’nun batısındaki Narabigaoka tepesinde küçük bir kulübede münzevi bir yaşam sürmeye başladı. Ancak Kamo no Çomei gibi toplumdan ve insanlardan tamamen kopmadı; zaman zaman başkente inerek dostlarıyla şiir yarışmalarına katıldı, Iga vilayetinde seyahatler yaptı ve dönemin siyasi krizlerinde arabulucu bir bilge olarak saygı gördü.

Kenkō, Japonya’nın iki rakip imparatorluk sarayına bölündüğü çalkantılı Nanboku-chō döneminde, yaklaşık 1350 veya 1352 yılında altmışlı yaşlarının sonlarındayken Kyoto yakınlarında hayata veda etti.

Yoşida Kenko’nun Edebi Hayatı

Yoşida Kenko’yu dünya edebiyatının ölümsüz düşünürleri arasına yerleştiren eseri, yaklaşık 1330–1332 yıllarında kaleme aldığı Tsurezuregusa (Boş Vakit Notları, Can Sıkıntısı Notları veya Aylaklık Notları) adlı başyapıtıdır.

Eser, dünya deneme tarihinin en ünlü açılış cümlelerinden biriyle başlar: "Yapacak hiçbir işimin olmadığı boş vakitlerimde, bütün gün mürekkep taşının karşısına oturup aklımdan gelip geçen saçma sapan düşünceleri öylesine kâğıda dökerken, garip bir delilik sarıyor içimi..."

Tsurezuregusa, Sei Şonagon’un Yastıkname’si ve Kamo no Çomei’nin Hōjōki’si ile birlikte Japon edebiyatında Zuihitsu (serbest fragman ve deneme) türünün kutsal üçlüsünü tamamlar. 243 bağımsız bölümden oluşan kitap; doğanın güzelliğinden saray geleneklerine, insan zaaflarından mimari kurallara, dostluktan aşka, yaşlılıktan ölüme kadar hayatın her alanını kucaklayan felsefi ve pratik bir bilgelik hazinesidir.

Eserin dünya estetik tarihindeki en büyük devrimi, kusurluluk, asimetri ve tamamlanmamışlık estetiğini sistemleştirmesidir. Yazarın ünlü 137. Bölüm’de dile getirdiği düşünceler, Japon kültürünün çekirdeğini oluşturur: "Kiraz çiçeklerini yalnızca doruğunda açtıklarında mı, ayı yalnızca bulutsuz bir gökyüzünde parıldadığında mı seyretmeliyiz? Yağmur altında açmamış tomurcuklara bakmak, bulutların ardına saklanan dolunayı hasretle beklemek çok daha derin bir güzelliktir." Kenko’ya göre kusursuzca bitirilmiş ve simetrik olan her şey yapay ve soğuktur; asıl sanat, kırık bir kâsede, dökülen yapraklarda ve yarım bırakılmış bir yapıda saklıdır.

Şair olarak da büyük bir üne sahip olan Kenkō; dönemin usta şairleri Ton'a, Jōben ve Keiun ile birlikte Waka Shitennō (Waka Şiirinin Dört Göksel Kralı) arasında sayılmıştır. Şiirleri imparatorluk antolojilerinde (Gyokuyō Wakashū, Shin Senzai Wakashū) yer almış ve kendi divanı olan Kenkō Hōshi Shū’da toplanmıştır.

Yoşida Kenko'nun Edebi Kişiliği

• Kusurluluk ve Asimetri Estetiği (Fukanzen no Bi): Kenkō, kusurluluk ve geçicilik üzerine düşüncelerini denemelerinde işler. Ona göre mükemmellik sıkıcıdır; biraz eksik, yarım ve kusurlu olan şeyler insan ruhunun hayal gücüne alan açar. Bir dalın üzerindeki solmuş yapraklar, tam açmış çiçeklerden daha dokunaklıdır.
• "Mujō" (Geçicilik) ve Yaşamın Değeri: Budist fânilik ilkesini karamsar bir çaresizlik olarak değil, hayatı anlamlı kılan yegâne nimet olarak kavramıştır: "Eğer insan hayatı Toribeno mezarlığının tepesindeki duman gibi hiç dağılmasaydı ve sonsuza kadar yaşasaydı, dünya ne kadar sıkıcı olurdu! Hayatı güzel kılan tek şey, onun her an sona erebileceğini bilmektir."
• Hoşgörülü ve Dengeli Bir Bilgelik: Kamo no Çomei gibi insanlardan kaçan sert bir münzevi olmadığı gibi, Sei Şonagon gibi kibirli bir saray seçkini de değildir. İnsanların zaaflarını, gösteriş meraklarını ve hırslarını şefkatli bir gülümsemeyle ve ince bir mizahla karşılar.
• Sadelik ve Eşyadan Arınma: Gereksiz eşyalarla doldurulmuş evleri ve mal biriktirme hırsını eleştirir; gerçek zarafetin doğayla uyumlu, gösterişsiz ve sade bir hayat tarzında olduğunu savunur.

Yoşida Kenko’nun Eserleri

Başlıca Kitapları:

• Tsurezuregusa (Boş Vakit Notları / Aylaklık Notları, y. 1330–1332 – 243 bölümlük aforizmalar ve felsefi denemeler)
• Kenkō Hōshi Shū (Keşiş Kenko Şiir Külliyatı – Waka şiirleri)

Yoşida Kenko’nun başyapıtı Tsurezuregusa, Türkçede Tsurezuregusa: 14. Yüzyıl Japonya'sında Din, Siyaset ve Kültür Üzerine Tefekkür başlığıyla Pınar Yayınları tarafından yayımlanmış; ayrıca Doğu klasikleri ve karşılaştırmalı edebiyat metinlerinde geniş yer bulmuştur.

Yoşida Kenko Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Edo Döneminde Popülerlik Patlaması: Kenkō yaşadığı dönemde dar bir edebi çevrede tanınmış; ancak 17. yüzyıl Edo döneminde matbaanın yaygınlaşmasıyla Tsurezuregusa samurayların, bilginlerin ve Matsuo Başo gibi haiku ustalarının başucu kitabı haline gelmiştir.
• Geleneksel Japon Mimarisine Yön Veren Söz: Eserin 55. bölümünde belirttiği "Bir ev inşa edilirken her zaman yaz sıcağı düşünülmelidir; kışın insan her yerde bir şekilde ısınır ama yazın sıcağı çekilmezdir" tespiti, yüzyıllar boyunca ahşap, geniş saçaklı ve hava akımına açık geleneksel Japon ev mimarisinin altın kuralı olmuştur.
• Bilge Bir Bekâr: kadın-erkek ilişkilerini, aşkın doğasını ve ayrılık acısını bir roman yazarı derinliğiyle tahlil etmiş; sevginin en yüce biçiminin birbirini sürekli görmekte değil, uzaktan duyulan özlemde saklı olduğunu savunmuştur.
• Zuihitsu’nun Üç Büyük Klasiği: Japon kültüründe serbest deneme türünün kutsal üçlüsünü kuran son büyük ustadır: Sei Şonagon’un Yastıkname’si, Kamo no Çomei’nin Hōjōki’si ve Yoşida Kenko’nun Tsurezuregusa’sı.

Yoşida Kenko'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Yapacak hiçbir işimin olmadığı boş vakitlerimde, bütün gün mürekkep taşının karşısına oturup aklımdan gelip geçen saçma sapan düşünceleri öylesine kâğıda dökerken, garip bir delilik sarıyor içimi..." (Tsurezuregusa – Açılış cümlesi)
• "Kiraz çiçeklerini yalnızca doruğunda açtıklarında mı, ayı yalnızca bulutsuz bir gökyüzünde parıldadığında mı seyretmeliyiz? Yağmur altında açmamış tomurcuklara bakmak, bulutların ardına saklanan dolunayı hasretle beklemek çok daha derin bir güzelliktir." (Tsurezuregusa, Bölüm 137)
• "Eğer insan hayatı Toribeno mezarlığının tepesindeki duman gibi hiç dağılmasaydı ve sonsuza kadar sürseydi, dünya ne kadar sıkıcı ve çekilmez olurdu! Hayatı güzel kılan yegâne şey, onun her an sona erebileceğini bilmektir." (Tsurezuregusa, Bölüm 7)
• "Her şeyin simetrik, eksiksiz ve kusursuz bir şekilde tamamlanması kaba ve zevksizdir; bir şeyin biraz eksik, yarım ve kusurlu bırakılması insan ruhunun hayal gücüne alan açar." (Tsurezuregusa, Bölüm 82)
• "Günün birinde ölümün kapını çalacağını bilirsin; ama o günün 'bugün' olabileceğini aklına bile getirmezsin. İnsanın en büyük yanılgısı işte bu gaflettir." (Tsurezuregusa)
• "Dünyada kaybedecek hiçbir şeyi olmayan bir münzevi kadar özgür ve zengin bir insan yoktur; onun kapısını çalan hırsız bile eli boş döner." (Tsurezuregusa)
• "Bir insanın kalitesini anlamak istiyorsan, boş zamanlarında ne yaptığına ve sıradan şeylere nasıl baktığına dikkat et." (Tsurezuregusa)
• "Bir ev yaz sıcağı düşünülerek inşa edilmelidir; kışın insan her yerde bir şekilde ısınır ama yaz sıcağında esmeyen bir oda insanı tüketir." (Tsurezuregusa, Bölüm 55)