Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Hayatı ve Eserleri
Hüseyin Rahmi Gürpınar, Türk romancı ve gazeteci.
Doğum tarihi ve yeri: 17 Ağustos 1864, İstanbul
Ölüm tarihi ve yeri: 8 Mart 1944, Heybeliada, İstanbul
1- Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Hayatı
19 Ağustos 1864'te İstanbul'da doğdu. Eserlerinde 19 ve 20'nci Yüzyıl başındaki İstanbul yaşamını gerçekçi bir biçimde yansıttı. Hünkar yaveri Mehmet Sait Paşa'nın oğlu. 3 yaşında iken annesinin ölümü üzerine Girit'te bulunan babasının yanına gönderildi. İlkokula burada başladı. Babası tekrar evlenince 6 yaşında İstanbul'a anneannesinin Aksaray'daki Konağı'na döndü. Yakubağa Mektebi, Mahmudiye Rüşdiyesi ve İdadide öğrenim gördü. 1878'de Mekteb-i Mülkiye'ye girdi. 1880'de hastalık nedeniyle ikinci sınıfta iken okulu bıraktı. Kısa bir süre Adliye Nezareti Ceza Kalemi'nde memur, Ticaret Mahkemesi'nde Aza Mülazımı olarak çalıştı. 1887'de Ahmed Mithad Efendi'nin Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yazmaya başladı. Batı uygarlığının yaşantısını taklit ederken gülünç duruma düşen insanları anlattığı ilk romanı "Şık" aynı yıl bu gazetede tefrika şeklinde yayınlandı. Paul Bourget, Paul de Kock,Alfred de Musset gibi Fransız yazarlardan çeviriler yaptı. 1894'te İkdam gazetesine geçti.
8 Mart 1944'te Heybeliada'da yaşamını yitirdi. Heybeliada'daki Abbas Paşa Mezarlığı'na defnedildi.
2- Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Edebi Kişiliği
İkinci Meşrutiyet döneminde Ahmet Rasim ile birlikte 37 sayı süren "Boşboğaz ile Güllâbi" adlı mizah dergisini çıkardı. Sabah ve Vakit gazetelerinde çalıştı. 1912'de Heybeliada'ya taşındı. Kütahya milletvekili olduğu 1936-1943 dışında tüm yaşamını Heybeliada'da geçirdi. 1924'te Son Posta gazetesinde tefrik edilen "Ben Deli miyim" romanı ahlaka aykırı bulunarak yargılandı, beraat etti. Anneannesinin yalısında dadılar arasında geçirdiği çocukluk ve gençlik yılları, İstanbul yaşamı ve insanlarını tüm detaylarıyla öğrenmesini sağladı. Ev kadınlarının çeşitli konulardaki düşüncelerini öğrendi. Batılı yazarların yanı sıra Türk halk edebiyatından da yararlandı. Romanı ahlakın aynası olarak gördü. Geniş bir okur kitlesine ulaşabilmek için yalın bir dil kullandı. Çok okunan bir yazar olmasını da bu yalınlığına bağladı. Eserlerinde toplumsal ve ekonomik eşitsizlikleri, kadın-erkek ilişkilerini, din sorunlarını konu aldı. Zeki ve kurnazların, saf ve cahilleri kandırarak işlerini yürüttükleri çarpık bir düzenden kurtulmak için akılcı düşüncenin gelişmesi gerektiğini savundu. Dar sokakları, ahşap evleri, konakları, yalıları ve çarşılarıyla hep İstanbul'u işledi. Romanlarında döneminin İstanbul'unun her kesiminden, sınıfından insana yer verdi. Külhan beyler, züppeler, fahişeler, hanımefendiler, mahalle kadınları, paşalar, memurlar, beslemeler, imamlar, esnaf. Çevre betimlemeleri üzerinde durmaktansa karakterlerini güçlendirmeyi tercih etti. Bu karakterleri yerel şivelerle konuşturmakta ustalaştı. Emile Zola'nın deneysel roman yöntemini benimsedi ve uyguladı. Ömrünün son otuz yılını Heybeliada'daki köşkünde yazarak geçirdi. En çok ürün veren, en çok okunan ve sevilen yazarlardan biri oldu.
Kendisine büyük ün sağlayan ilk eseri "Mürebbiye" ile "Metres", "Tesadüf" ve "Nimetşinas" bu gazetede tefrik edildi. "Alafranga" (1911'de "Şıpsevdi" adıyla basıldı) romanının yasaklanması üzerine yazarlığı bıraktı. 1908'e kadar suskun kaldı.
1887'de Ahmed Mithat Efendi'nin Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yazın yaşamına başlamıştır. Batı uygarlığının yaşantısını taklit ederken gülünç duruma düşen insanları anlattığı ilk romanı "Şık" aynı yıl bu gazetede yayımlanmıştır.
Anneannesinin yalısında dadılar arasında geçirdiği çocukluk ve gençlik yılları, İstanbul yaşamı ve insanlarını tüm detaylarıyla öğrenmesini sağlamış; yapıtlarında İstanbul'un mahallelerindeki yaşam tarzını gerçekçi bir biçimde dile getirmiştir. Bu yönüyle "sokağı edebiyata getiren sanatçı" olarak kabul edilmiştir.
Yapıtlarını herkesin kolayca okuyup anlayabileceği bir dille yazmıştır.
Edebiyatımızda natüralizmin temsilcisi sayılmıştır. Yapıtlarında Ahmet Mithat Efendi geleneğini sürdürmüş; anlatımın akışına karışarak kendi duygu ve düşüncelerini aktarmıştır. Yapıtlarında, kahramanları çevrelerinin diliyle konuşturmuş, taklitlere yer vermiştir. Romanlarının önemli bir özelliği de toplumsal bir yergi taşımasıdır.
Eski İstanbul yaşamının geleneklerini yansıtan belge değerindeki romanlarında; "Şık", "Şıpsevdi", "Gulyabani", "Mürebbiye", "Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç" ince bir mizah da göze çarpar. Yapıtlarında halk deyimleri geniş yer tutar.
Yapıtlarında, Tanzimat'tan Cumhuriyet sonrasına kadar, toplumsal değişimin bütün evrelerini İstanbul'un gündelik yaşamını temel alarak işlemiştir. Yapıtlarının önemli başka bir yönü de yoksul çevrelerin kadın yaşamını dile getirmesi, onların çilesini işlemesidir. "İffet, Tesadüf, Nimetşinas, Sevda Peşinde" adlı yapıtları bunun en güzel örnekleridir.
3- Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Eserleri
-
Roman:
- Şık (1889)
- İffet (1896)
- Mutallâka (1898
- Mürebbiye (1899)
- Bir Muadele-i Sevda (1899)
- Metres (1900)
- Tesadüf (1900)
- Şıpsevdi (1911)
- Nimetşinas (1911)
- Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç (1912)
- Gulyabani (1913)
- Cadı (1912)
- Sevda Peşinde (1912)
- Hayattan Sayfalar (1919)
- Hakka Sığındık (1919)
- Toraman (1919)
- Son Arzu (1922)
- Tebessüm-i Elem (1923)
- Cehennemlik (1924)
- Efsuncu Baba (1924)
- Meyhanede Hanımlar (1924)
- Ben Deli miyim (1925)
- Tutuşmuş Gönüller (1926)
- Billur Kalp (1926)
- Evlere Şenlik, Kaynanam Nasıl Kudurdu (1927)
- Mezarından Kalkan Şehit (1928)
- Kokotlar Mektebi (1928)
- Şeytan İşi (1933)
- Utanmaz Adam (1934)
- Eşkıya İninde (1935)
- Kesik Baş (1942)
- Gönül Bir Yeldeğirmenidir Sevda Öğütür (1943)
- Ölüm Bir Kurtuluş mudur (1954)
- Dirilen İskelet (1946)
- Dünyanın Mihveri Para mı Kadın mı (1949)
- Deli Filozof (1964)
- Kaderin Cilvesi (1964)
- İnsanlar Maymun muydu (1968)
- Can Pazarı (1968)
- Ölüler Yaşıyor mu (1973)
- Namuslu Kokotlar (1973)
-
Öykü:
- Kadınlar Vaizi (1920)
- Namusla Açlık Meselesi (1933)
- Katil Buse (1933)
- İki Hödüğün Seyahati (1934)
- Tünelden İlk Çıkış (1934)
- Gönül Ticareti (1939)
- Melek Sanmıştım Şeytanı (1943)
- Eti Senin Kemiği Benim (1963)
-
Oyun:
- Hazan Bülbülü (1916)
- Kadın Erkekleşince (1933)
- Tokuşan Kafalar (1973)
- İki Damla Yaş (1973)
- Gülbahar Hanım
-
Tartışma:
- Cadı Çarpıyor (1913)
- Şekavet-i Edebiye Tartışmaları (1913)
- Sanat ve Edebiyat (Ölümünden sonra H. A. Önelçin derledi, 1972)