Issızlığın Kökenine Yürüyen Şair ve Yazar Metin Akdeniz- 4

Cumhuriyet Dönemi ve Günümüz Türk Şiiri:
1- Edebî Topluluklar ve Postmodernizm:
Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı, Tanzimat, Servetifünun ve Millî Edebiyat dönemlerinin edebî birikimi üzerine kurulmuştur. Anadolu'yu ve halkçılık düşüncesini merkeze alan bu edebî anlayış doğrultusunda gelişen Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatı, farklı estetik ve düşünsel yönelimlerin ortaya çıktığı zengin bir dönem olmuştur. Beş Hececiler, Yedi Meşaleciler, Garip Hareketi (Birinci Yeni), Toplumcu Gerçekçiler, Hisarcılar, Mavi Hareketi ve İkinci Yeni gibi farklı şiir anlayışlarına sahip topluluklar ve eğilimler bu dönemin edebî çeşitliliğini oluşturmuştur.
a) Beş Hececiler
Millî Edebiyat geleneğini şiirde sürdüren ve "Hecenin Beş Şairi" olarak da adlandırılan Beş Hececiler; Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy ve Yusuf Ziya Ortaç'tan oluşmaktadır.
Şiire I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele yıllarında yönelen bu şairler, başlangıçta aruz ölçüsüyle şiirler yazmış, daha sonra hece ölçüsüne yönelmişlerdir. Türkçenin sadeleştirilmesi ve hece ölçüsünün yaygınlaştırılması konusundaki tercihleri üzerinde Ziya Gökalp'ın düşüncelerinin önemli etkisi olmuştur.
Beş Hececiler, şiirde millî zevke ve yerli değerlere önem vermiş; Anadolu'yu, yurt güzelliklerini, halkın yaşamını ve Millî Mücadele'yi şiirlerinin temel konuları arasında değerlendirmişlerdir. Özellikle 11'li hece ölçüsünü yaygın biçimde kullanmışlardır. Şiirle tanınmalarına rağmen edebiyatın hemen her türünde eser vermiş, hece ölçüsünü tiyatro eserlerinde de kullanmışlardır.
b) Yedi Meşaleciler
"Sanat sanat içindir." anlayışıyla hareket eden Yedi Meşaleciler; Sabri Esat Siyavuşgil, Yaşar Nabi Nayır, Ziya Osman Saba, Cevdet Kudret Solok, Vasfi Mahir Kocatürk, Muammer Lütfi Bahşi ve Kenan Hulusi Koray'dan oluşmaktadır.
Topluluk, şiirde estetik kaygıyı, özgünlüğü ve yenilik arayışını ön plana çıkarmış; öz (saf) şiir anlayışını benimsemiştir. Genellikle hece ölçüsünü kullanmakla birlikte bu ölçüyü geleneksel kalıpların dışına çıkarak zenginleştirmeye çalışmışlardır.
Yedi Meşaleciler, kendilerinden önceki kuşağın şiir anlayışına ve edebiyat dünyasındaki taklitçi tutumlara karşı çıkmışlardır. Türk edebiyatının yüzyıllar boyunca Doğu edebiyatından, Tanzimat'tan sonra ise Batı edebiyatından etkilendiğini belirten topluluk üyeleri, taklitten uzaklaşarak özgün bir edebî kimlik oluşturulması gerektiğini savunmuşlardır. Bu doğrultuda sürekli yeni söyleyişler, buluşlar, canlılık, içtenlik ve yenilik arayışı içinde olmuşlardır.
Beş Hececilerden farklı olarak memleketçi konulardan uzaklaşarak bireyin iç dünyasına, kişisel duyarlılıklarına ve psikolojik durumlarına yönelmişlerdir. Gözlem, tasvir ve ayrıntılara önem vermiş; eşyayı bir ressam titizliğiyle ele almaya çalışmışlardır. Şiirlerinde çocukluk özlemi, geçmişe duyulan hasret, ev ve aile sevgisi, aşk, yaşama sevinci, melankoli ve küçük mutluluklar gibi bireysel temaları işlemişlerdir.
c) Garip Hareketi (Birinci Yeni)
Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat'ın birlikte yayımladıkları Garip adlı kitap, bu şiir anlayışının temel metni olmuş ve Garip hareketinin gelişmesine öncülük etmiştir.
Garipçiler, şiirde ölçü, kafiye ve geleneksel nazım biçimleri gibi yerleşik kurallara karşı çıkmışlardır. Şiirin belirli kalıplara bağlı kalmadan da var olabileceğini savunmuş, şiir dilini günlük konuşma diline yaklaştırmışlardır. Böylece şiiri sıradan insanın yaşamına, gündelik olaylara ve toplumun farklı kesimlerinin deneyimlerine açmışlardır.
Alışılmış şiir anlayışını sorgulayan Garipçiler, şiirde süslü söyleyişe, yapaylığa ve geleneksel şiir kalıplarına karşı durmuş; yalın, doğal ve zaman zaman mizahi bir anlatımı tercih etmişlerdir. Bu yönleriyle modern Türk şiirinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oluşturmuşlardır.
d) Toplumcu Gerçekçi Şiir
Toplumcu gerçekçi şiir, toplumsal gerçekliği, sınıfsal ilişkileri, emekçi kesimlerin yaşamını ve toplumsal dönüşüm düşüncesini merkeze alan bir şiir anlayışıdır. Bu anlayışta edebiyat, yalnızca estetik bir üretim alanı değil, aynı zamanda toplumsal sorunların görünür kılınmasında ve toplumsal bilincin geliştirilmesinde etkili bir araç olarak değerlendirilir.
Türk şiirinde toplumcu gerçekçi anlayışın en önemli temsilcilerinden olan Nâzım Hikmet, Marksist düşünceye dayanan şiir anlayışı ve serbest nazım tekniğiyle Türk şiirine önemli yenilikler kazandırmıştır. Geleneksel şiirin biçim ve anlatım olanaklarını dönüştürerek şiirde yeni bir ifade alanı oluşturmuştur. Onun öncülüğünde gelişen bu anlayış, toplumsal ve ideolojik mücadeleyi ele alırken halk ve divan şiiri geleneklerinden de yararlanmış; bu unsurları yenilikçi bir yaklaşımla yeniden yorumlayarak yerel ve evrensel değerleri bir araya getirmiştir.
Toplumcu gerçekçi şiir, sonraki dönemlerde farklı şairler tarafından geliştirilmiş ve çeşitlendirilmiştir. Edebiyatı toplumsal değişimin bir aracı olarak gören, Marksist düşünceden ve yer yer fütürist sanat anlayışından beslenen bu şiir çizgisinin önemli temsilcileri arasında Nâzım Hikmet'in yanı sıra Rıfat Ilgaz ve Ahmed Arif de bulunmaktadır.
e) Hisarcılar Topluluğu
Millî ve manevi değerlere önem veren Hisarcılar, özellikle Garip (Birinci Yeni) ve İkinci Yeni hareketlerinin şiirde geleneksel değerlerden uzaklaşan yönlerine eleştirel yaklaşmışlardır. Şiirde yozlaşmaya ve basitleşmeye karşı çıkarak geleneği modern şiirle birleştirmeyi amaçlamışlardır.
Belirli bir ölçüye bağlı kalmamakla birlikte hece ölçüsünü ve kafiyeyi dışlamamış, şiirde ahenk ve estetiğe önem vermişlerdir. "Sanat politikanın aleti olamaz." ve "Sanatçıya bağlı hürriyet" ilkelerini benimseyerek şiirin ideolojik propagandaya dönüşmesine karşı çıkmışlardır.
Dilde yaşayan Türkçeyi savunan Hisarcılar, hem aşırı öz Türkçeciliğe hem de Osmanlıca özentisine karşı durmuşlardır. Gelenekten yararlanırken çağdaş şiirin imkânlarından da faydalanmayı amaçlamışlardır. Topluluğun öne çıkan temsilcileri arasında Mehmet Çınarlı, İlhan Geçer, Munis Faik Ozansoy ve Yavuz Bülent Bakiler sayılabilir.
f) Mavi Hareketi
Garip hareketinin şiir anlayışına ve dönemin bazı edebî eğilimlerine eleştirel yaklaşan Mavi hareketi, şiirde estetik duyarlılığı, imgeyi ve coşkulu söyleyişi önemsemiştir. Şiirin yalnızca gündelik konuşma diline indirgenemeyeceğini savunan bu anlayış, şiirde düşünsel derinliğe ve güçlü bir anlatıma yer vermiştir. Hareketin öne çıkan ismi Attilâ İlhan'dır.
g) İkinci Yeni
1950'li yıllarda ortaya çıkan İkinci Yeni hareketi, Garip şiirinin yalın, gündelik ve doğrudan anlatımına karşı farklı bir şiir anlayışı geliştirmiştir. Garipçilerin "Her şey şiirin konusu olabilir ve şiir halkın diline yaklaşmalıdır." düşüncesine karşı çıkan İkinci Yeniciler, şiirin gündelik konuşma diline fazla yaklaştırılmasının estetik derinliği zayıflatabileceğini düşünmüşlerdir.
İkinci Yeni şairleri, alışılmış anlam ilişkilerini kırarak soyutluğa, imgeye, çağrışıma ve çok katmanlı anlatıma yönelmişlerdir. Şiirde doğrudan anlatım yerine kapalı, sezgisel ve çağrışımlara dayalı bir dil oluşturmuşlardır. Geleneksel şiirin anlam ve anlatım kalıplarını sorgulayarak şiirin estetik ve dilsel imkânlarını genişletmişlerdir.
Bu anlayışın önde gelen temsilcileri arasında Turgut Uyar, Edip Cansever, Cemal Süreya, Ece Ayhan, Sezai Karakoç ve İlhan Berk yer almaktadır.
İkinci Yeni şiiri, özellikle imgeye dayalı anlatımı, çok anlamlılığı, alışılmış dil ve söz dizimi yapılarının dönüştürülmesi bakımından sonraki dönemlerin modern ve postmodern şiir tartışmalarıyla ilişkilendirilebilecek estetik özellikler taşımaktadır. Bununla birlikte İkinci Yeni'yi doğrudan postmodern bir hareket olarak nitelendirmek tarihsel ve kuramsal açıdan doğru değildir. Ancak bu hareketin şiir dilinde gerçekleştirdiği dönüşümün, daha sonraki postmodern estetik arayışlarla ortak noktalar taşıdığı söylenebilir.
Postmodern Sanat ve Edebiyat Anlayışı:
Burada, yazımızın ilerleyen bölümlerinde de değineceğimiz postmodern sanat ve edebiyat anlayışından söz etmekte fayda görüyorum.
Postmodernizm, 20. yüzyılın ikinci yarısında modernizmin bazı temel kabullerini sorgulayan, kesin anlam, tekil gerçeklik ve yüksek sanat-popüler sanat ayrımı gibi anlayışlara eleştirel yaklaşan çok katmanlı bir estetik ve düşünsel yönelim olarak ortaya çıkmıştır.
Postmodernizm, modernizmin devamı olarak değerlendirilmekle birlikte onun bazı temel kabullerini sorgular ve yerleşik estetik kuralları yeniden ele alır. Zaman zaman bu kuralları tersyüz ederek farklı anlatım biçimlerine ve sanatsal ifade olanaklarına yönelir.
Postmodern düşüncede tek ve evrensel bir gerçekliğin, değişmez bir estetik ölçütün veya yalnızca bir üslubun üstünlüğünün bulunduğu yönündeki kabuller sorgulanır. Farklı kültürler, tarihsel dönemler, sanat biçimleri ve düşünce sistemleri bir arada kullanılabilir. Böylece birbirinden farklı estetik anlayışlar aynı eser içerisinde buluşabilir.
Postmodern edebiyat, geleneksel anlatı yapılarını, doğrusal zaman algısını ve mutlak gerçeklik düşüncesini sorgulayan yenilikçi bir edebî yaklaşımdır. Bu anlayışta bir metnin tek ve değişmez bir anlam taşıdığı düşüncesi reddedilir; okurun yorumu ve metinle kurduğu ilişki önem kazanır.
Postmodern edebiyatın belirgin özelliklerinden biri, geçmişin kültürel ve edebî unsurlarını yeniden yorumlamasıdır. Bu süreçte ironi, parodi, pastiş ve metinlerarasılık gibi anlatım tekniklerinden yararlanılır. Metinlerarasılık, bir eserin başka edebî eserlere, kültürel ürünlere veya popüler kültür unsurlarına doğrudan ya da dolaylı göndermelerde bulunmasıdır.
Postmodern anlatıda hayatın kaosunu ve karmaşasını belirli bir düzene sokma çabasından çok, bu karmaşıklığı olduğu gibi kabul etme ve onunla sanatsal bir ilişki kurma eğilimi görülür. Bu anlayışın önemli anlatım tekniklerinden biri de üstkurmacadır. Üstkurmaca, yazarın kurmaca sürecini görünür kılarak okuyucuya okuduğu eserin bir kurmaca olduğunu hatırlatmasıdır. Böylece edebî metnin gerçeklikle ilişkisi ve anlatının nasıl oluşturulduğu sorgulanır.
Farklı tarzların, dönemlerin ve sanat anlayışlarının bir araya getirilmesiyle oluşturulan kolaj ve pastiş gibi teknikler de postmodern edebiyatın önemli araçları arasındadır. Bu teknikler sayesinde farklı anlatım biçimleri ve kültürel unsurlar aynı eser içerisinde yeniden düzenlenerek sunulabilir.
Postmodern edebiyatın Türkiye'de özellikle 1970'li yıllardan itibaren belirginleşmeye başladığı, 1980 sonrasında ise askerî darbenin yarattığı toplumsal ve siyasal ortam, küreselleşme ve bireyselleşme süreçleriyle birlikte daha geniş bir görünürlük kazandığı söylenebilir.
Türk edebiyatında postmodern anlayış, toplumu eğitme ve aydınlatma misyonunu önceleyen geleneksel edebiyat anlayışlarına mesafeli durarak edebiyatın ideolojik bir araç olma zorunluluğunu sorgulamıştır. Bu yaklaşım, edebiyatı aynı zamanda oyun, kurmaca ve estetik deneyim alanı olarak değerlendirmiştir. Modern şehirde insanın yalnızlığı, yabancılaşması ve anlam arayışı da ironi ve kara mizah gibi anlatım olanaklarıyla ele alınmıştır.
Şiir açısından değerlendirildiğinde postmodern estetik, başka metinlere, tarihe, mitolojiye ve kültürel belleğe yapılan göndermelerle kendini gösterebilir. Rüya, bilinçaltı, soyutlama, parçalanmış gerçeklik algısı ve çok anlamlılık gibi unsurlar da bu estetik anlayışla ilişkilendirilebilir.
Postmodern sanatın önemli özelliklerinden biri de yerleşik dille kurduğu ilişkidir. Bu anlayışta dil yalnızca düşünceleri aktaran bir araç olarak görülmez; aynı zamanda üzerinde oynanabilen, dönüştürülebilen ve yeni anlamlar üretilebilen bir yapı olarak değerlendirilir.
Bu bağlamda İkinci Yeni şairlerinin şiir diline getirdikleri yenilikler dikkat çekicidir. İkinci Yeni şairleri, dili alışılmış kalıpların dışına çıkararak yeni sözcükler ve özgün anlatım biçimleri geliştirmiş, imge ve sezgiye dayalı bir şiir dili oluşturmuşlardır. Alışılmış cümle yapılarının ve söz diziminin dönüştürülmesi, şiir dilinin sınırlarını zorlayan önemli özellikler arasında yer alır. Bu dönüşümü doğrudan yapısöküm olarak nitelendirmek yerine, yapısökümcü yaklaşımlarla ilişkilendirilebilecek bir dilsel sorgulama olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Postmodern düşüncede okurun etkinliği de önemlidir. Metnin anlamı yalnızca yazarın niyetiyle sınırlandırılmaz; okurun birikimi, deneyimi ve yorumu da anlamın oluşumuna katkıda bulunur. İkinci Yeni'nin kapalı, çok katmanlı ve çağrışıma dayalı şiir yapısı, okurun metni farklı biçimlerde yorumlamasına olanak tanır. Bu özellik, postmodern edebiyatta önem kazanan okur merkezli anlam üretimiyle ilişkilendirilebilir.
Dolayısıyla İkinci Yeni, doğrudan postmodernizmin bir ürünü olmamakla birlikte, dilin dönüştürülmesi, imgeye dayalı anlatım, çok anlamlılık ve okurun yorumuna açık şiir yapısı bakımından postmodern estetikle birlikte değerlendirilebilecek önemli bir şiir deneyimidir.

2.
Bu arada, yazımızın ilk bölümlerinde ele aldığımız şiir anlayışlarının düşünsel ve imgesel açıdan ulaştığı düzeye dikkat çekmekle birlikte, şiire yönelik ilginin giderek azalmasını da üzülerek ifade etmek istiyorum.
Popüler kültürün yaygınlaştırdığı tüketim anlayışı, hayatın diğer alanlarında olduğu gibi sanat ve edebiyat dünyasında da kendini göstermektedir. Günümüzde bazı edebî ve sanatsal çalışmaların estetik üretimden çok görünürlük kazanma, kısa sürede geniş kitlelere ulaşma ve ekonomik çıkar elde etme amacı taşıdığı görülmektedir.
Özellikle yeterli bir nitelik ve estetik kaygı gözetilmeden gerçekleştirilen şiir üretimi, hızla tüketilip unutulan bir anlayışın yaygınlaşmasına neden olmaktadır. Şiirin yalnızca kolayca üretilen ve kısa sürede tüketilen bir metaya dönüşmesi, onun düşünsel ve estetik değerini zayıflatma riski taşımaktadır. Bu durum, şiir alanında ciddi bir nitelik sorununu beraberinde getirirken şiire yönelik ilginin de giderek azalmasıyla dikkat çekici bir çelişki ortaya çıkarmaktadır.
Günümüzde yazınsal tekniklerin ve teknolojik olanakların gelişmesine rağmen ortaya çıkan bu tablo, sanatın ve edebiyatın geleceği açısından kaygı vericidir. Elbette teknolojik gelişmelerin ve yeni iletişim araçlarının sanat üzerindeki etkisini bütünüyle olumsuz değerlendirmek doğru değildir. Ancak bu olanakların estetik üretimin niteliğini artırmak yerine yalnızca görünürlük ve tüketim odaklı bir anlayışa hizmet etmesi önemli bir sorundur.
Bu nedenle şiirin niteliği, düşünsel derinliği ve estetik değeri üzerine daha fazla düşünülmesi gerektiğine inanıyorum. Başta şiire gönül verenler olmak üzere sanat ve edebiyat çevrelerinin bu sorunları ciddi biçimde ele alması, şiirin geleceği açısından önem taşımaktadır.

3.
Günümüz Türk ve dünya edebiyatında, özellikle şiirde, birinci bölümde ayrıntılı biçimde ele aldığımız postmodern estetik anlayışın izlerine sıkça rastlanmaktadır. Ancak burada asıl üzerinde durulması gereken husus, postmodern estetik unsurların şiirde bilinçli, bilgiye dayalı ve kuramsal bir temelle kullanılıp kullanılmadığıdır. Başka bir ifadeyle, bu unsurların yalnızca biçimsel bir tercih olarak mı yoksa belirli bir düşünsel ve felsefi altyapı doğrultusunda mı şiire yansıtıldığı önem taşımaktadır.
Çünkü postmodern şiir, yalnızca alışılmış dil ve anlatım kalıplarını bozmak, farklı imgeler kullanmak veya anlamı belirsizleştirmekten ibaret değildir. Bu yaklaşımın arkasında gerçeklik, dil, anlam, özne ve okur gibi temel kavramlara ilişkin düşünsel bir sorgulama bulunmaktadır. Dolayısıyla postmodern estetik unsurların şiirde etkili bir biçimde kullanılabilmesi, belirli bir kültürel ve düşünsel birikimi de gerekli kılmaktadır.
Felsefi bir altyapıya dayanan, düşünsel ve estetik açıdan güçlü bir şiir, doğal olarak belirli bir okur kitlesine hitap edebilir ve daha sınırlı bir çevrede karşılık bulabilir. Ancak sanat ve edebiyat tarihinde bir düşünürün, sanatçının veya edebiyatçının yaşadığı dönemde yeterince anlaşılamaması, her zaman bir eksiklik ya da başarısızlık göstergesi değildir. Bazı eserlerin gerçek değerinin anlaşılması, zaman içerisinde oluşan eleştirel birikim ve değişen düşünsel koşullarla mümkün olabilmektedir.
Bu nedenle, yeterli bir bilgi birikimine ve düşünsel derinliğe dayanmayan şiir üretiminin edebiyatı yüzeyselleştirme ve estetik nitelik kaybına yol açma riski taşıdığı unutulmamalıdır. Şiirde yenilik arayışı elbette önemlidir; ancak yeniliğin kalıcı bir estetik değer oluşturabilmesi için düşünsel bir temele, dil bilincine ve sanatsal yetkinliğe dayanması gerekir.
Bu minvalde değerlendirildiğinde Metin Akdeniz, günümüz şiirinde düşünsel birikimi ve felsefi arka planı üzerinde durulması gereken sayılı şairlerden biri olarak öne çıkmaktadır.
Öyleyse haydi gelin bu yazı dizisinde bunca ansiklopedik bilgi eşliğinde hep birlikte, Metin Akdeniz’in sanat ve edebiyat anlayışını ele alarak eserlerini birlikte inceleyip analiz edelim.

(devam edecek)

Güney