Issızlığın Kökenine Yürüyen Şair Ve Yazar Metin Akdeniz- 5
GÇ
ISSIZLIĞIN KÖKENİNE YÜRÜYEN ŞAİR VE YAZAR METİN AKDENİZ- 5\
- Edebî kişiliği ve düşünce dünyası;
Metin Akdeniz, toplumcu gerçekçiliğin direniş kültürünü benimsemiş, emeği ve insanı sahadan sanata taşımayı başarmış özgün isimlerden biridir. Onun edebiyatını ve eserlerini anlayabilmek için öncelikle edebî kişiliğini bir bütün olarak değerlendirmek gerekir. Çünkü Metin Akdeniz'in kendi yazın dünyasını biçimlendiren temel özellikler; yazın ustalığı, şiire duyduğu sevgi, felsefeye yönelik derin tutkusu, sanat tarihine ve dünya edebiyatına hâkimiyetidir.
Şiirlerinde ustalıkla kurduğu parça-bütün ve sebep-sonuç ilişkilerini, tümdengelim ve tümevarım yöntemlerini, sade ama derinlikli anlatımını yalnızca şiirlerinde değil; monologlarında, denemelerinde, romanlarında ve kısa anlatılarında da görmek mümkündür. Hayal ile gerçeklik arasında kurduğu özgün örgü, protest ve sürrealist anlatım biçimleriyle birleştiğinde onu günümüz şair ve yazarları arasında ayrıcalıklı bir konuma taşımaktadır.
Sınıf bilinci, insana duyduğu saygı, doğaya, hayvanlara, bitkilere, ağaçlara, çiçeklere; börtü böceğe kadar uzanan sevgisi, onun edebiyatını var eden temel yapıtaşlarıdır. Bütün bunları bir kanaviçe ustası titizliğiyle eserlerine işler. Bu nedenle şiirleri ve anlatıları yalnızca bireysel bir iç dünyanın dışavurumu değil, aynı zamanda toplumsal duyarlılığın, insan sevgisinin ve varoluşsal sorgulamanın ürünüdür.
Issızlık menşelidir şiirleri ve anlatıları. Ancak buradaki ıssızlık, yalnızca fiziksel bir yalnızlığa karşılık gelmez; insanın kendisiyle, toplumla ve varoluşuyla baş başa kaldığı düşünsel bir alandır. Bu özellik, onun edebiyatının beslendiği temel kaynaklardan biridir.
Bu yaklaşımı romanlarında da görmek mümkündür. Olay örgüsü, kurgu ve sade anlatımın yanı sıra düşsel ve rüyasal unsurlar, devasa bir iç derinlikle okuyucuya hissettirilir. Yazarın düşünsel ve içsel dünyasından filizlenen zengin düş gücü; yeni kelimeler ve kavramlar üretme, mevcut kavramlara yeni anlamlar kazandırma ve farklı anlatım biçimleri geliştirme becerisiyle birleşir.
Yaşam felsefesini oluştururken Arthur Schopenhauer, Albert Camus, Nietzsche, Spinoza, Proust ve Marx gibi düşünür ve yazarların düşünce dünyalarından beslenir. Bu isimlerin düşünsel birikimini kendi yaşam deneyimleriyle harmanlayarak romanlarına, şiirlerine, denemelerine ve kısa anlatılarına yansıtır.
Edip Cansever, Ülkü Tamer ve Attilâ İlhan gibi büyük şairlerin şiir anlayışını özümsemiş; bunların dışında da pek çok şair ve yazarın düşünce dünyasına hâkim olmuştur. Özellikle Kayıp Kelimeler Krallığı adlı şiir kitabında Oscar Wilde, Füruğ Ferruhzad, Nurdan Gürbilek, Emrah Ablak, Boris Pasternak, Cezmi Ersöz, Selim Temo ve Aziz Nesin gibi isimlerin düşüncelerine, özlü sözlerine veya şiirlerinden bazı dizelere yer vermesi, eserine öğretici ve düşünsel açıdan zengin bir boyut kazandırmaktadır.
Burada tam da yeri gelmişken, kişisel edebiyat serüvenimde tanıma fırsatı bulduğum, daha ilk zamanlardan itibaren şiirleriyle ve anlattıklarıyla bende etkileyici izler bırakan kalemlerin başında geldiğini açık yüreklilikle ifade etmek isterim.\ - Şiir tekniği, anlatım becerisi ve edebiyat anlayışı;
(Çağdaş Şiirin Issız Filozofu Metin Akdeniz)
Metin Akdeniz'in edebiyat marifetini anlayabilmek için öncelikle şiirdeki teknik ve anlatı becerisini değerlendirmek gerekir.
Bir insanın şiir, edebiyat veya sanatın herhangi bir dalında ürün ortaya koyması, dünyayı kavrayış biçiminin, olayları algılayışının ve hayata bakış açısının bir ifadesidir. Üretkenlikle ortaya konan her eser, onu meydana getiren kişinin emeği, hayali, çabası ve varoluşunu ortaya koyma biçimidir.
Günümüz insanının tüketim esaslı yaşam biçimine giderek daha fazla gömüldüğü düşünüldüğünde, üreten her çabanın kıymetini bilmek ve desteklemek gerektiği açıktır. Özellikle sanat ve edebiyatla uğraşanların eserlerinde insana, yaşama, doğaya ve doğadaki bütün unsurlara ilişkin bir duyarlılık taşıması, ortaya koydukları ürünleri daha değerli kılmaktadır. İnsanı ve yaşamı dışarıda bırakan hiçbir sanat anlayışının geleceğe kalıcı biçimde ulaşabileceğine inanmıyorum.
Metin Akdeniz, eserlerinde ve özellikle şiirlerinde duygu yoğunluğuyla didaktik özellikleri etkili bir biçimde iç içe kullanır. Bir kompozisyon disipliniyle ana düşünceyi mantıksal unsurlar, fikirler ve duygularla harmanlayarak giriş, gelişme ve sonuç bütünlüğü içerisinde dizelerine işler. Mısralar veya şiirin bölümleri arasında güçlü bir anlam bağı bulunur.
Bir heykeltıraş edasıyla fazlalıkları tıraşlar, gereksiz kelimelere yer vermez. Sade ve duru bir dille bağırıp çağırmadan haykırmayı başarır. Arabeske ve yapay karamsarlığa kaçmadan, hüzünlü ama etkili, duygusal ama düşündürücü bir anlatım kurar.
Bu anlamda Metin Akdeniz şiiri, benim tanımlamamla akıllı şiirdir. Son derece realisttir; düşünen ve düşündüren bir şiirdir. Şairin politik tavrı, insana ve topluma ilişkin duyarlılığı dizelerin arasına ustalıkla yerleşmiştir. Bu nedenle şiirlerinde slogan atmaktan çok, düşünceyi ve itirazı şiirin dokusuna sindirmiş bir anlatımla karşılaşırız.\ - Deneysel şiir, postmodern anlatım ve imge dünyası;
Metin Akdeniz, edebî akımları izleyen değil, onların biriktirdiği anlatım olanaklarını kendi şiir evreninde dönüştürerek kendine özgü bir dil ve düşünce alanı kuran bir şairdir. Deneysel şiir anlayışı da bu dönüşümün en belirgin görünümlerinden biridir. Sözcüklerin alışılmış anlam sınırlarını zorlaması, yeni kelimeler türetmesi ve birbirinden uzak imgeler arasında şaşırtıcı bağlar kurması, onun şiir dilini özgünleştiren başlıca unsurlardır.
Akdeniz’in şiirinde dil, yalnızca duygu ve düşünceleri aktaran bir araç değildir; başlı başına araştırılan, dönüştürülen ve yeniden kurulan bir alandır. Sözcükleri alışılmış yerlerinden çıkararak onlara yeni anlam katmanları kazandırır. Bazen tek bir kelimenin içinden farklı çağrışımlar çıkarır, bazen de birbiriyle ilgisiz görünen kavramları yan yana getirerek okurun zihninde yeni bir düşünce alanı açar. Böylece şiir, bilinen anlamların tekrarlandığı bir yapı olmaktan çıkar; keşfedilmeyi bekleyen bir dil evrenine dönüşür.
Şairin bu yönü, özellikle sözcüklerle kurduğu özgün ilişkilerde belirginleşir. Alışılmış dil kalıplarını bozması, yeni sözcükler üretmesi ve beklenmedik tamlamalar oluşturması, onun şiirine deneysel bir karakter kazandırır. Ancak bu deneysel tutum, yalnızca biçimsel bir arayış olarak değerlendirilmemelidir. Sözcüklerdeki değişim, çoğu zaman düşüncedeki bir kırılmanın, toplumsal bir eleştirinin ya da varoluşsal bir sorgulamanın karşılığıdır. Dolayısıyla Akdeniz’in dil üzerindeki müdahalesi, estetik bir arayışın ötesinde, dünyayı algılama ve yorumlama biçiminin de bir sonucudur.
Onun şiirinde gerçek ile düş, gündelik hayat ile bilinçaltı, bireysel acı ile toplumsal hafıza iç içe geçer. Bir imge, ilk bakışta gerçek dışı ya da şaşırtıcı görünse de çoğu zaman insanın tanıdığı bir duygunun, yaşanmışlığın veya toplumsal çelişkinin izlerini taşır. Bu nedenle Akdeniz’in şiirindeki sıra dışı imgeler, yalnızca okuru şaşırtmak için kurulmuş sözcük oyunları değildir. Her birinin ardında düşünsel, duygusal veya eleştirel bir karşılık bulunur.
Şiirlerinde dikkatimi çeken bir başka özellik de yaşadığı coğrafyanın dil ve ses dünyasından beslenmesidir. Doğu coğrafyasının konuşma ritmi, yerel söyleyişlerin tınısı ve Türkçenin farklı ağızlarında saklı olan ses zenginliği, onun şiir dilinde kendine özgü bir karşılık bulur. Sözcüklerin yalnızca sözlük anlamlarıyla değil, sesleri, vurguları ve çağrışımlarıyla da varlık kazandığını görürüz. Bu yönüyle şiir, kimi zaman bir çığlığa, kimi zaman bir fısıltıya, kimi zaman da içten içe ilerleyen ritmik bir sese dönüşür. Dilin müzikal imkânlarını kullanırken anlamı da bu ses örgüsünün içine yerleştirir.
Akdeniz’in şiirinde okur, hazır anlamlarla karşılaşmaz; anlamın oluşumuna katılmak zorunda kalır. İmgeler arasındaki bağlantıları kurmak, sözcüklerin alışılmış anlamlarının ötesine geçmek ve metnin görünür yüzünün altında saklanan düşünsel katmanları keşfetmek okura düşer. Bu nedenle onun şiiri, tek bir okumayla bütünüyle tüketilebilecek bir yapı sunmaz. Her yeni okumada farklı bir ayrıntının, çağrışımın veya düşüncenin ortaya çıkması, şiirlerinin çok katmanlı yapısını güçlendirir.
Şairin anlatım dünyası yalnızca şiirleriyle de sınırlı değildir. Romanlarında ve düzyazılarında da şiirsel dilin izleri görülür. Anlatının içine yerleştirdiği imgeler, ritmik cümleler ve alışılmadık sözcük ilişkileri, düzyazıyı zaman zaman şiire yaklaştırır. Böylece türler arasındaki sınırlar esner; şiirsel duyarlılık, anlatının farklı biçimlerinde de varlığını sürdürür.
Sonuç olarak Metin Akdeniz’in deneysel ve postmodern anlatım olanaklarıyla kurduğu ilişkiyi yalnızca bir edebî akıma bağlılık üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Onun asıl başarısı, bu anlatım imkânlarını kendi düşünsel birikimi, yaşadığı coğrafyanın sesleri, toplumsal duyarlılığı ve özgün imge dünyasıyla birleştirebilmesidir. Sözcükleri dönüştürürken yalnızca şiirin dilini değil, okurun dünyaya bakışını da dönüştürmeye çalışır. Bu nedenle Akdeniz’in şiirinde biçim, düşünceden; imge, yaşamdan; dil ise insanın varoluş mücadelesinden bağımsız değildir.\ - Toplumsal duyarlılık, aşk ve varoluş;
Metin Akdeniz'in eserlerinde aşk teması yeterli dozda, kararında ve abartıdan uzak bir biçimde işlenir. Aşkın içinde hayat mücadelesi, yaşamın zorlukları, yenilgiler, ayrılıklar ve her türlü haksızlığa karşı sert bir muhalif tavır vardır. Ancak bu tavır çığırtkan bir üslupla değil, şiirsel anlatımın içine sindirilmiş bir karşı duruşla ortaya çıkar.
İşçiye ve emekçiye dair konular eserlerinde her zaman önemli bir yer tutar. Ülkenin toplumsal koşullarına kayıtsız kalmaz; bananeciliğe, duyarsızlığa ve hedonist yaşam biçimine karşı belirgin bir tavır sergiler. Dayanışma kültürü, vefa, emek ve insan sevgisi onun edebiyatının temel değerleridir.
Politik tutumunu yalnızca şiirlerinin genelinde değil, neredeyse her dizesinde görmek mümkündür. Bunu kelimelerine öylesine sindirmiştir ki şiirlerini herhangi bir şairin şiirleriyle kolayca özdeşleştiremezsiniz. Kendi düşünsel dünyasından beslenen, evrensel değerlere açık ve özgün bir şiir anlayışı vardır.
Kendi varoluşçu anlayışı içinde kitapları, eserleri ve özellikle şiiri, onun var olma ve özgürleşme biçimidir. Metin Akdeniz'in müthiş bir okuma tutkusu vardır. Bu özelliğini yalnızca şiirlerinde değil, romanlarında ve roman kahramanlarının kişiliklerinde de görmek mümkündür. Romanlarını zaman zaman monolog ve otobiyografik anlatı özellikleri taşıyan psikolojik temelli eserler olarak değerlendirebiliriz.
Metin Akdeniz, hayatı bilen, tanıyan ve kavrayan; belki de bu kavrayışa ulaşıncaya kadar sırat köprülerinden geçmiş, uçurumların kıyısından dönmüş biridir. Yaşam deneyimlerinin düşünsel birikime dönüşmesi, eserlerinin iç dünyasını besleyen önemli kaynaklardan biridir.
Ayrıca Nâzım Hikmet'in fütürist şiir anlayışından başlayarak İkinci Yeni'nin toprağında filizlenen özgür anlatım biçimlerinden beslenen bir çizgide, mevcut kelimeleri yeniden anlamlandırdığını ve yeni kelime ve kavramlar ürettiğini görüyoruz.
Bu bağlamda Metin Akdeniz'in İmge Kulübü adıyla bir tür imge üretim alanı meydana getirdiğini düşünüyorum. Bu oluşum, onun şiir anlayışının yalnızca bireysel üretimle sınırlı olmadığını, kelimeler ve imgeler üzerinden ortak bir düşünce ve edebiyat alanı yaratma çabasını da ortaya koymaktadır.
Gerek şiirlerinde gerekse diğer kitaplarında kalıplaşmış kavramları dönüştürür; kişileştirmelerden, ironiden ve modern fabl özelliklerini hatırlatan anlatımlardan yararlanır. Özellikle şiirlerinde karşılaştığımız yeni kelime ve kavramlar, yapısökümcü, sürrealist ve deneysel bir anlayışın izlerini taşımakta, İmge dünyası, kelimelerin alışılmadık birlikteliğinde dahice harmanlanmaktadır.
Bu kavramların her biri, tek başına üzerinde düşünülmeye değer birer imge niteliğindedir.
Metin Akdeniz'in şiirlerinde karşılaştığımız imge ve kavramları tematik olarak gruplandırmak, onun kelimelerle kurduğu sıra dışı ilişkinin daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.
Emek, sınıf, siyaset ve toplumsal eleştiri
Asgari ücretle çalışan gökyüzü
Ağrılarımızın vardiya değişimi
Yenilginin resmî dili
Kin ve devlet işleri
Karun hükmünde kararname
Siyasi geçmişi olmayan köpekler havlıyordu
Gülümsemek benim siyasi görüşümdür
Ruhanize sanayi bölgesi
Sertifikalı yaşamın gölgesinde kalan insanlar
Yalnızlık, ölüm, hüzün ve varoluş
Yalnızlık ölülerin uykusudur
Yalnızlık yanığı
Son sevilme tarihi geçmiş insanlar
Aramızda en yaşlımız ölümdü
Annem yeni öldü, fazla uzaklaşmış olamaz
41 yaşındayım, annem beni hâlâ doğurmadı, ona küsüm
Müstakbel hüzün
Siyah pelerinli endişe
Şişmanca bir sessizlik
Susturucu takılmış kalp
Son bakılma tarihi geçmiş kırık ayna
Ölümü dudak tiryakiliği saymak
Aşk, sevgi, ayrılık ve insan ilişkileri
Aşk içinden sevişmektir
Şiirde durduğu gibi durmaz aşk
Bayrağı indirilmiş bir aşk için bir dakikalık saygı duruşu
Platonik ayakkabılar
Gülüş mesafesi sıfır olan
Yürekten yüreğe sözcük nakli
Evsiz barksız bir şarkı
Bir kuşun sesini onarmak
Dil, şiir ve kelimelerin dönüşümü
Aşırı anlamdan komaya girmiş sözcükler
Çok tanrılı sözcükler
Sözcükler uçurumu
Kavga eden birkaç düz yazı
Tıbben ölü bir şiiri cama yapıştırmak
Boğularak yüzme öğrenen şiir
Kul'eksiyon
His silgisi
Kayıp kelimeler krallığı
Kişilik geliştiren kirli cümleler
Eli bıçaklı şiir
Doğa, zaman ve düşsel gerçeklik
Saksıda yetişen bir şarkı
Pasaklı orman
Az kullanılmış rüzgâr
İntihar eden kardan adam
Bacağı kırık mevsim
İpe tutunan deniz
Sakallı ateşlerin kini
Gece sakal bırakmıştı
Flüt çalan ağaçlar
Islık ustası kargalar
Geceyi kulağından çeken çocuklar
Yürekleri elma kokan çocuklar
Seyyar şarkı
Eski bir şarkıyı tamir eden evrenin acemi oyuncuları
İnsan, bilinçaltı ve ironik karakterler
Işık taşıyıcıları
İç ses
İçsel benlikler
Stajyer tanrılar
Ceset çalar
Ayaklarım yürürlükten kalktı
Sesimi kenara çekip inancımı içeri aldılar
Tecrübeli tebessüm cezalandırılmış
Küçük harfli evler
Sırtlarıyla konuşan evler
Ruhanize sanayi bölgesi
Nurjuvazi
Bu sınıflandırma elbette kesin ve değişmez sınırlar taşımamaktadır. Çünkü bazı imgeler birden fazla tematik alana temas eder. Örneğin asgari ücretle çalışan gökyüzü hem toplumsal eleştiri hem de düşsel gerçeklik açısından okunabilir. Bu ifadede ifadesinde emek ve geçim mücadelesi kozmik bir imgeyle buluşurken, Bu çok katmanlılık, şairin imge dünyasının önemli özelliklerinden biridir.
Bu kelime öbeklerinin dikkat çekici yanı, birbirinden bağımsız sözcükleri yalnızca bir araya getirmekten ibaret olmamalarıdır. Her biri okuyucunun zihninde yeni bir düşünce alanı açmakta, alışılmış anlam ilişkilerini bozarak farklı çağrışımlar oluşturmaktadır. ‘Gülümsemek benim siyasi görüşümdür.’ ifadesinde insani bir davranış politik bir tavra dönüşmektedir. ‘Ağrılarımızın vardiya değişimi’ ise bireysel acıyı emek dünyasının kavramlarıyla ilişkilendirerek toplumsal bir boyuta taşımaktadır.
Yine, ‘annem beni hâlâ doğurmadı, ona küsüm’ ifadesi, zaman, anne, doğum ve varoluş arasındaki alışılmış ilişkiyi tersine çevirerek insanın dünyaya gelişini ve kendi varoluşunu ironik bir biçimde sorgular.
‘Son sevilme tarihi geçmiş insanlar’ ifadesinde ise insanın duygusal varlığı bir tüketim nesnesinin son kullanma tarihiyle ilişkilendirilir. Böylece sevgi, yalnızlık ve değersizleştirilme gibi insani meseleler modern yaşamın tüketim dili üzerinden yeniden yorumlanır.
Yazarın iç dünyasında oluşturduğu ve insana dair özellikler kazandırdığı müstakbel hüzün, ışık taşıyıcıları ve iç ses gibi soyut kavramlar da bu imge dünyasının önemli parçalarıdır. Bunlara adeta insana ait karakter özellikleri kazandırarak içsel benlikler hâline getirmiştir. Böylece bilinçaltına yaptığı yolculukları okuyucunun da deneyimleyebileceği bir anlatı alanına dönüştürür.
Örneklediğimiz bu kelime öbekleri, Metin Akdeniz'in kelimelerle kurduğu sıra dışı anlam ilişkisinin ve imge üretme becerisinin yalnızca bir bölümüne örnektir. Onun şiirinde kelime, yalnızca bir anlam taşıyıcısı değil; gerektiğinde bozulan, yeniden kurulan, kişilik kazanan ve kendi sınırlarını aşan bir anlatı unsurudur.
Metin Akdeniz'in eserlerinde varoluşsallık, sürekli işlenen, sorgulanan ve irdelenen temel konulardan biridir. Zaman zaman düş ile gerçek arasında gidip geldiğimiz ironik ve fantastik anlatılarında hangisinin düş, hangisinin gerçek olduğunu ayırt etmekte zorlanırız. Ancak bu belirsizliği bir eksiklik olarak değil, anlatının sunduğu özel bir deneyim olarak yaşarız. Hatta hüzün ve acı bile zaman zaman insanın kendisini tanıdığı, kendi iç dünyasıyla yüzleştiği bir konfor alanına dönüşür.
***
Metin Akdeniz, şiirlerine, kitaplarına ve kitaplarındaki bölüm başlıklarına isim verme konusunda da dikkat çekici bir yeteneğe sahiptir. İyi bir isim bulma sanatçısı olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Çünkü bazı şiir ve kitapların isimleri, içerikleriyle daha ilk karşılaşmada güçlü bir çağrışım ilişkisi kurmaktadır. Kısa anlatı, şiir, kitap veya bölüm başlığı olması fark etmeksizin, kullandığı isimler okuyucunun dikkatini daha ilk andan itibaren çekmektedir.
Romanlarını değerlendirirken de bu hususu göz önünde bulundurmak gerekir. Çünkü onun romanları yalnızca bir aşk hikâyesinden ibaret değildir. Böyle bir değerlendirme, eserlerinin düşünsel ve toplumsal hacmini oldukça daraltır.
Aşk, ayrılık, yenilgi, hayat mücadelesi, sistemle çatışma, insanın kendisini var etme çabası, ailesine bağlılığı, insan ve doğa sevgisi romanlarının iç içe geçmiş temel unsurlarıdır.
Metin Akdeniz'in bugüne kadar okuduğum altı kitabı, onun anlatı gücünü, duygularını kelimelere ve cümlelere bir nakış ustası titizliğiyle işlediğini görmemi sağladı. Anlatıya hâkimiyetini ve yazarlık becerisini romanlarında daha yakından görebilmek için şimdi eserlerini biraz daha ayrıntılı ele almak istiyorum.
GÇ
Profili GörGüney Çınar@guneyd