Issızlığın Kökenine Yürüyen Şair ve Yazar Metin Akdeniz- 6
Geçmişle hesaplaşmanın ve varoluşun romanı: ‘Soyut Refleks’
Yazarın ilk romanı olan Soyut Refleks, otuz bölümden oluşmaktadır. Roman, insanın geçmişte yaşadığı duygusal kırılmalar karşısında geliştirdiği psikolojik savunma mekanizmalarını, geçmişiyle hesaplaşma çabasını ve bu süreçte başvurduğu varoluşsal kaçışları ele alır. Romanın merkezinde, geçmişte yaşadığı duygusal kırılmayı aşamayan bir insanın, bu deneyimin etkisiyle kendisini ve çevresindeki insanları nasıl etkilediği sorusu yer alır. Geçmişte aldığı kararların sonraki yaşamına yansımaları ve kendi benliğiyle giriştiği mücadele, anlatının temel eksenini oluşturur
Romanın ilk bölümü sondan başlayan bir kurguyla açılır.
Romanın ilk bölümlerinde geçmişle yani Özgür’ün gençlik yıllarında yaşadıklarıyla, anlatı zamanı arasında kurulan geçişlerin zaman zaman kafa karışıklığı yarattığını düşünüyorum.
Okuma sürecinde olayların kronolojik sıralamasını zihnimde netleştirmekte zorlandığım bölümler oldu. Ancak bunun önceki serilerde değindiğim postmodern tekniğin bir özelliği olarak yazarın bilinçli kurgusal bir tercih yaptığına dair kanaatimi belirtmemde fayda var. Çünkü postmodern tarzın özelliği biraz böyledir; okuyucuyu anlatılanın içinde aktif kılmaya çalışır, buna zorlar, kurgusal ve anlamsal bağları kurmasını sağlamaya çalışır. Ancak burada ben, romanın zaman örgüsünü bu incelemede anlaşılır kılabilmek için olayları gerçekleşme kronolojisine göre değerlendirerek sunmaya çalışacağım.
İlk bölümlerde bahsedilen, gençlik yıllarının insanın sonraki yaşamında bıraktığı izleri anlatan şu etkili cümleler, eserin düşünsel kapısını aralar: “Yirmili yaşlarda yaşadıklarımız ondan sonraki bütün yıllarda, olmadık zamanlarda karşımıza çıkar ve bizi o karanlık düşünce kuyusunun içine iter. Yaptığınız şeylerin korkunçluğu, daha net olarak görünür ve belleğimize felç gibi inerek bizi kımıldayamaz hâle getirir.”
Bu giriş, insanın geçmişiyle kurduğu ilişkinin zaman içinde nasıl değiştiğini sorgulayan güçlü bir düşünsel derinliğe sahiptir. Gençlik yıllarında yaşananların, alınan kararların ve yapılan hataların ilerleyen yaşlarda yeniden karşısına çıkmasını, geçmişin bugünkü yaşam üzerindeki etkisini ortaya koyar.
İlerleyen satırlarda asıl hikâyemiz başlar; Özgür yıllar sonra Ayten'le bir market çıkışında karşılaşır, bu karşılaşma geçmişin yeniden canlanmasına vesile olur. İkinci bölüm okuyucuyu geçmişe götürür. Özgür, teyze kızı Hülya aracılığıyla Ayten'le tanışmak ister. Ancak Ayten, bu isteği incitici ve küçümseyici ifadelerle geri çevirir, reddeder.
Ayten'in sergilediği bu incitici tutum, Özgür'ün iç dünyasında derin bir kırılmaya yol açar. Bu reddedilişi kabullenemeyen Özgür, işsizliğin de etkisiyle yaşadığı duygusal çöküntüyü uzun süre aşamaz. Geçmişte yaşadığı bu kırılma, zamanla yalnızca Ayten'e yönelik duygularını değil, insanlarla kuracağı ilişkileri ve iletişim biçimini de belirleyen bir etkene dönüşür. Böylece Ayten'in reddedişi, Özgür'ün sonraki yaşamını biçimlendiren ve romanın temel izleğini oluşturan bir deneyim hâline gelir.
Ayten'in reddedişinin ardından Özgür kendi içine kapanır, herkesten ve dolayısıyla Ayten'den de uzaklaşır. Bu süreç, Özgür'ün zamanla 'ıssız bir adam'a dönüşmesine ve kendi içine çekildiği yeni bir döneme girmesine yol açar. Bu durum Özgür’ün kendi benliğinde yeni bir dönemin başlamasına neden olur.
Sonraki bölümlerde Özgür'ün iç dünyasında meydana gelen bu dönüşüm detaylandırılır.
Özgür'ün gençlik yıllarıyla kırklı yaşlarındaki olgunluk dönemi arasında kurulan zaman köprüsü, karakterin bugünkü davranışlarını ve içsel çatışmalarını anlamamıza yardımcı olur. Böylece geçmiş, geride kalmış olayların hatırlanmasından çıkarak bugünü ve karakterin kararlarını belirleyen canlı bir unsura dönüşür.
Romanın bu yönü, özellikle olgunluk dönemindeki okuyucuyu kendi gençliğine götürerek geçmişteki kararlarını, hatalarını ve kaçırdığı fırsatları yeniden düşünmeye sevk eder. Yaşananların bir film şeridi gibi gözlerinin önünden geçmesi, nostaljik olduğu kadar sorgulayıcı bir etki de yaratır. Çünkü insan, zaman geçtikçe yalnızca geçmişini hatırlamaz; bugünkü bilinciyle geçmişteki kendisini de yeniden değerlendirir.
Ancak bu savunma, onu geçmişin etkisinden kurtarmak yerine zaman zaman daha derin bir içsel çıkmaza sürükler. Özgür, Ayten'e karşı hissettiği duyguları ve yaşadığı kırgınlığı aşmak yerine, kendisini korumak için içe kaçışlar, sığınmalar geliştirir. Üçüncü bölümden itibaren Özgür'ün zihninde yarattığı, neredeyse her yerde karşısına çıkan ancak kendisinden başka kimsenin göremediği soyut varlıklarla tanışırız. Yazarın yaratıcı anlatım gücünü ortaya koyan bu varlıklar, 'Ses Taşıyan Su Yüzlü Çocuklar' adıyla karşımıza çıkar. Özgür'ün yalnızlığını paylaşan, zihinsel dünyasında varlık kazanan bu varlıklar, romanın gerçeklikle düş arasındaki sınırları belirsizleştiren anlatım unsurlarındır. Onlar, bir bakıma Özgür'ün dış dünyada pek kuramadığı iletişimi kendi iç dünyasında kurma çabasının da yansımasıdır.
Bu yönüyle Özgür'ün hayal dünyası, yalnızca bir kaçış alanı değil, aynı zamanda kendisiyle konuşabildiği ve varoluşunu anlamlandırmaya çalıştığı özel bir içsel alandır.
Bir diğer soyut varlık olan Plotia, Özgür'ün okuduğu Hermann Broch'un Vergilius'un Ölümü adlı eserinden anlatıya dâhil edilir. Modernist edebiyatın önemli eserlerinden biri olan Vergilius'un Ölümü, Romalı şair Vergilius'un hayatının son on sekiz saatini konu alır. Dört bölümden oluşan eser; ölüm, sanat, yaşam, insan ve varoluş üzerine derin felsefi sorgulamalar içerir. Ahmet Cemal'in uzun yıllara yayılan çeviri çalışmasıyla Türkçeye kazandırdığı bu eser, edebiyatımız açısından da önemli bir yere sahiptir.
Ayten tarafından reddedildikten sonra Plotia ile düşünsel bir ilişki kuran Özgür, onu yalnızca okuduğu romanın bir karakteri olarak görmez. Plotia, zaman, tanrı, geçicilik, ölüm ve varoluş üzerine düşüncelerini paylaşabildiği bir muhataba dönüşür. Gerçek yaşamda kuramadığı iletişimin yerini bu düşsel ilişkiyle dolduran Özgür, yalnızlığını düşünsel bir diyaloğa dönüştürür. Böylece Plotia, onun geçmişiyle hesaplaşmasına ve kendi varoluşunu sorgulamasına eşlik eden bir figür hâline gelir.
Broch'un romanındaki Plotia ile Akdeniz'in romanındaki Özgür arasında kurulan düşünsel bağ, iki farklı edebî eserin ortak bir sorgulama zemininde buluşmasını sağlar. Bir tarafta ölüm ve varoluş üzerine düşünen Vergilius, diğer tarafta geçmişin yükü altında kendi varlığını sorgulayan Özgür vardır. Metin Akdeniz, Broch'un eserinden aldığı bu unsuru kendi romanının kurmaca dünyasına taşıyarak ona yeni bir işlev kazandırır. Böylece Plotia, yalnızca başka bir eserden anlatıya dâhil edilen bir karakter olmaktan çıkar ve Soyut Refleksin düşünsel derinliğini besleyen bir unsura dönüşür.
Burada edebiyatın matruşka gibi iç içe geçen dünyasına dikkat çekmek isterim. Bir metnin başka bir metne açılması, farklı eserler arasında yeni anlam ilişkileri kurulmasını sağlar. Bu etkileşim, okuyucunun edebî birikimini yeniden değerlendirmesine imkân tanırken edebiyatın sürekli genişleyen ve kendini yenileyen yapısını da ortaya koyar.
Özgür'ün zihinsel dünyasında yarattığı soyut varlıklar ve edebiyat aracılığıyla kurduğu ilişkiler, romanın başlığında karşılığını bulan psikolojik savunma mekanizmasını anlamamız açısından da önemlidir. Çünkü bu varlıklar, yalnızca onun hayal gücünün ürünleri değil, aynı zamanda gerçek yaşamda karşılayamadığı duygusal ve düşünsel ihtiyaçlarının yansımalarıdır. Özgür, dış dünyada bulamadığı anlayışı ve iletişimi kendi zihninde kurduğu bu ilişkiler aracılığıyla telafi etmeye çalışır.
Soyut Refleks kavramının anlamı, romanın altıncı bölümünden itibaren belirginleşmeye başlar.
Özgür'ün Ayten'e karşı geliştirdiği refleks, geçmişte yaşadığı incinmenin zamanla bastırılmış bir öfkeye dönüşmesiyle belirginleşir. Özgür, bu kırılmanın yeniden yaşanmaması için kendi iç dünyasına çekilerek bir tür psikolojik savunma mekanizması geliştirir. Böylece romanın başlığı, karakterin duygusal dünyasını ve insanlarla kurduğu ilişkileri anlamamızı sağlayan temel bir kavrama dönüşür.
Özgür'ün reddedilişin ardından giderek içine kapanması, insanlardan uzaklaşması ve zamanla 'ıssız bir adam'a dönüşmesi, Ayten'in ona yönelik duygu ve düşüncelerinin değişmesine yol açar. Ayten, zamanla bu değişimin farkına varır ve geçmişteki tutumunu açıklayarak Özgür'e karşı gelişen yeni duygularını itiraf etmeye karar verir. Özgür’ü neden reddettiğini ve sonrasında kendisine karşı gelişen duygularının nasıl değiştiğinden bahseder ve yeni hislerini itiraf eder. Özgür bunu kabul eder ama bu etkisini bir müddet sonra romanın ilerleyen kısımlarında göreceğimiz yaşadığı kırgınlığı içinde biriktirdiği öfke ve intikam duygusunun açığa çıkmasına neden olur.
Görünürde oldukça tutkulu bir ilişki gelişir. Ayten’in abisi Cumali bu ilişkiyi öğrenir ve tepki verir.
Uzun bir aradan sonra çalışma hayatına başlayan Özgür, Ayten ile sevgili oldukları dönemde işyerinde muhasebeci olarak çalışan Duygu ile tanışır. Edebiyata ve kitaplara duydukları ortak ilgi, ikili arasında zamanla yakın bir ilişkinin gelişmesini sağlar.
Bir süre sonra Özgür, Ayten'e haber vermeden askere gider. Ayten, bu durumu Hülya'dan öğrenir. Bu gelişme hem Ayten hem de okuyucu açısından şaşırtıcı bir kırılma yaratır. Özgür'ün askerlik döneminde Duygu'yla nişanlanması ise yaşananları daha da karmaşık hâle getirir. Bu gelişmeden haberdar olan Ayten intihar eder.
Ayten'in kardeşi Cumali, Duygu'ya Özgür ile Ayten arasındaki geçmiş ilişkiyi anlatır. Buna rağmen Duygu, Özgür'le evlenmeyi tercih eder. Ta ki bu konunun evliliklerinin dördüncü yılında, Duygu'nun hamilelik döneminde aklına mıh gibi takılan bu husus yüzeye çıkar. Bu durum, Duygu’nun Ayten ile görüşmeye itmesine kadar götürür. Ayten Duygu ile görüşmeye gider. Ayten, Duygu'nun görüşme isteğini kabul eder. Bu karşılaşmada sergilediği tutum, geçmişte yaşadığı acılara rağmen başka bir kadının hayatına zarar vermek istemeyen, vakur ve erdemli bir karakter olduğunu ortaya koyar.
Duygu'nun yıllarca gündeme getirmediği bu meseleyi evliliklerinin dördüncü yılında, hamilelik döneminde yeniden sorgulamaya başlaması, olay örgüsü bakımından yeterince temellendirilmemiştir. Bu durumun hamilelik döneminde yaşadığı duygusal değişimlerle ilişkili olması mümkün görünse de söz konusu sorgulamanın neden bu dönemde ortaya çıktığı daha açık biçimde işlenmemesi olay örgüsünde bir soru işareti olarak muğlaklık oluşturduğu kanaatindeyim.
Duygu, Özgür ile bu konuyu irdelemeye çalışır. Duygu’nun Özgür’de gördüğü muğlak ve tezat durum ilişkilerinde ciddi bir kırılma yaratır.
Duygu'nun Özgür'e karşı geliştirdiği güvensizlik, aralarındaki sorunların giderek derinleşmesine ve evliliklerinin zamanla yıpranmasına neden olur. Bu esnada çocuklarını yitirirler. Evliliklerinin ilerleyen döneminde çocuklarını kaybetmeleri, zaten sorunlar yaşayan çiftin hayatında yeni bir kırılma yaratır. Bu acı deneyimin ardından aralarındaki duygusal uzaklık daha da derinleşir ve bu durum bir kopuşa dönüşür. Evlilikleri ayrılıkla sonuçlanır.
Bu süreçte Gülcan'la kurduğu dostluk da Özgür'ün yaşamında önemli bir yer edinir. Böylece roman, başarısız aşk ilişkilerinin ardından insanın yeniden iletişim kurma ve hayata tutunma çabasını farklı bir boyutta ele alır. Burada anlatı, bir aşk hikâyesinin sınırlarını aşarak insan ilişkileri içinde bireyin kendi geçmişinden kurtulma çabasını ve başkalarının hayatında yarattığı etkileri sorgulayan bir anlatıya dönüşür.
Özgür'ün kişiliğini bir bütün olarak değerlendirdiğimizde karşımıza yalnızlığıyla yaşamayı öğrenmeye çalışan, ancak geçmişin etkisinden bir türlü bütünüyle kurtulamayan bir karakter çıkar. Başka bir şehirde çalışan, yalnız yaşayan, yalnızlığını kitaplarıyla, 'Ses Taşıyan Su Yüzlü Çocuklarla ve Plotia'yla paylaşan, düşler kuran ve bu düşlerini ‘Düşler Kumbarası’nda biriktiren biridir.
Özgür, arkadaşlarıyla sosyal ilişkiler kurabilen ancak özellikle duygusal ilişkilerinde kendi içine kapanan, geçmişin etkisinden bir türlü bütünüyle kurtulamayan bir karakterdir. Başka bir şehirde yalnız yaşayan Özgür, kitapları, düşleri ve zihninde yarattığı soyut varlıklarla kendi dünyasını kurmaya çalışır. Bu nedenle onun yalnızlığı yalnızca fiziksel bir durum değil, geçmişte yaşadığı kırılmaların ve kendi benliğiyle kurduğu sorunlu ilişkinin de sonucudur.
Kitaplar, hayaller ve zihninde yarattığı soyut varlıklar, Özgür'ün gerçek yaşamda karşılayamadığı duygusal ihtiyaçlarını telafi etmeye çalıştığı alanlardır. Bu nedenle romanın düşsel unsurları ile gerçek yaşamındaki başarısız ilişkileri birbirinden bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Her ikisi de karakterin kendisini anlama, koruma ve geçmişin yükünden kurtulma çabasının farklı görünümleridir.
Bu bakımdan Soyut Refleks, nostaljiyi yalnızca geçmişe duyulan özlem olarak ele almaz. Geçmişin bugünü nasıl kuşattığını, insanın gençlik yıllarında yaşadığı olayların olgunluk dönemindeki düşünce ve davranışlarını nasıl belirlediğini sorgular.
Soyut Refleks romanının bütününe baktığımızda, ilk bölümlerdeki yirmili yaşlarla ilgili geçmişin, insanı yıllar sonra bile karanlığa sürükleyebileceğini anlatılırken, son bölümde yer alan René Char'a ait “Kırk yaşımızda, yüreğimize yirmimizde sıktığımız bir kurşunla ölüyoruz.” sözü arasında çarpıcı ve güçlü bir bağ kurulduğunu görüyoruz: Gençlikte yaşananların insanın olgunluk dönemindeki ruhsal dünyasını nasıl biçimlendirdiğini anlatan bu söz, romanın temel düşüncesini de özetlemektedir.
Böylece romanın başlangıcı ile sonu arasında karşılık bulur ve düşünsel bir bütünlük kurulur. Geçmişle bugün arasında uzanan köprü; yaşanan aşkların, pişmanlıkların, yenilgilerin, hayal kırıklıklarının ve vicdani hesaplaşmaların içinden geçerek devam eder.
Bu noktada Özgür'ün geçmişte yaşadığı bir reddedilişin yalnızca kendi hayatını değil, birlikte olduğu kadınların yaşamlarını da nasıl etkilediğini görürüz. Onun geçmişle hesaplaşamaması, sağlıklı ilişkiler kurmasını güçleştirirken başkalarının hayatında da onarılması zor izler bırakır. Dolayısıyla roman, bireysel travmaların insan ilişkilerindeki yıkıcı sonuçlarına da kendiyle barışık bir yaklaşımla yer verip sorgulamaktadır.
Özgür'ün özellikle romanın sonlarına doğru sürekli kendiyle hesaplaşması, yalnızca başarısız aşk deneyimleriyle sınırlı değildir. Anne babasına, kendisine ve geçmişte yaptığı davranışlara yönelik vicdani sorgulamaları da romanın önemli izleklerinden birini oluşturur. Özellikle son bölümlere doğru 12 Eylül 1980 darbesinin yarattığı toplumsal ve siyasal atmosferin çocukluk yılları ve dönemin kandırılmış gençliği üzerinden anlatıya dâhil edilmesi, romanın bireysel dünyadan toplumsal hafızaya doğru genişlemesini sağlar.
Bu yönüyle Soyut Refleks, bireysel bir aşk ve yalnızlık hikâyesinin ötesine geçerek bir dönemin siyasal gelişmelerinin insan psikolojisi ve toplumsal hafıza üzerindeki izlerini de taşır.
Hikâyenin sonuna doğru Özgür, içinde biriktirdiği ve sürekli kendisini kemiren soyut düşüncelerden sıyrılmaya, geçmişin etkisinden kurtulmaya ve daha sağlıklı düşünebilmeye çaba gösterir. Ayten'le yıllar sonra gerçekleşen yeni karşılaşma ve Ayten'in ona bıraktığı mektup, Özgür'ün yaşamında yeniden bir arayış ve umut kapısını aralar. Böylece roman, geçmişle hesaplaşmanın bütünüyle sona erip ermediği sorusunu açık bırakan bir noktada tamamlanır.
Özgür, her ne kadar antikahraman özellikleri taşısa da okurda sadece eleştiri ve kızgınlık uyandıran bir karakter değildir. Ayten tarafından reddedilmesinin ardından kendi içinde yaşadığı sorunları aşamayan, hem kendi hayatını hem de birlikte olduğu Ayten ve Duygu'nun hayatlarını olumsuz etkileyen bir kişidir.
Buna rağmen ben, kitabı bitirdikten sonra her ne kadar öfke duyulması gereken bir karakter olsa da Özgür'e karşı bir acıma ve merhamet duygusu geliştirdiğimi söylemeliyim. Çünkü insan bazen yaşadığı sorunların üstesinden gelemediğinde kendi hayatını hırpalar, sorunlarını irdeleyemez, çözümler arar ama bulamaz. Sağlıklı kararlar alamaz ve farkında olmadan çevresindeki insanların hayatlarını da etkiler ya da gider kendine sığınacak limanlar arar, gidip demirler o limanlara ama umduğunu bulamaz; fırtınalar, yağmurlara maruz kalır, dalgalar gelip döver sığındığı yerde. Üzülür, üzülür çünkü insan bazen sığınacak bir liman ararken kendi hayatının fırtınasına dönüşür ve zamanla yorulur ve kendi içinde biraz daha tükenerek yitip gider az az, heba olur.
Bu anlamda belki de Özgür'e duyduğum merhametin temelinde, insanın kendi hayatını kurtarmaya çalışırken onu nasıl tüketebildiğine tanıklık etmek yatıyor.
Özgür'ün hikâyesi, bu insani zaafın edebî bir yansımasıdır. Bu acıma üzüntü duyma ya da merhamet duygum Ayten ve Duygu için de geçerli. Ancak, şunu da belirtmek isterim Özgür karakterinin bu davranışlarının ardındaki psikolojik kırılmayı anlamaya çalışmak, onun neden olduğu sonuçları göz ardı etmek anlamına gelmez.
Sonuç olarak Soyut Refleks, aşk, yalnızlık, pişmanlık, vicdan, geçmişle hesaplaşma ve varoluşsal sorgulama temalarını bir araya getiren, psikolojik derinliği ve edebî göndermeleriyle dikkat çeken bir romandır. Metin Akdeniz, bireyin iç dünyasını anlatırken toplumsal hafızaya, edebiyatın birikimine ve insanın kendisiyle giriştiği bitmeyen mücadeleye de yer açar.
Romanın bazı bölümlerinde olay örgüsündeki zaman geçişlerinin yarattığı anlama güçlüğüne rağmen, karakterin psikolojik derinliği ve geçmişin insan yaşamındaki belirleyici etkisini sorgulayan yaklaşımı; özellikle psikolojik romanlardan hoşlanan, karakterlerin iç dünyasına yolculuk etmeyi ve geçmişle bugün arasındaki ilişkileri sorgulamayı seven okurlara Soyut Refleks'i gönül rahatlığıyla önerebilirim. Edebî zenginliği, felsefi göndermeleri ve insan ruhunun karmaşıklığına yönelik sorgulamalarıyla üzerinde düşünülmeyi hak eden ve yazarın ilk romanı olması ve ele aldığı konuların düşünsel derinliği ve Şairliğinin verdiği şiirsel tat ile işlediği Soyut Refleks, üzerinde durmayı ve mutlaka okunmayı hak eden nefis bir eserdir.
Önceki bölümlerde yer verdiğim gibi Metin Akdeniz’in bilinen bazı kelimelere kazandırdığı yeni anlam karakteri maharetini bu kitapta da görmekteyiz.
Şairliğinin verdiği şiirsel tat
Özellikle ‘geçmiş geldi ve şimdiki zamana el koydu ifadesi romanı özetleyen tek kelimelik bir cümle olarak romanı özetleyen harika ve müthiş zeki bir ifadedir. Yine buna benzer; ‘insanların henüz yaşlanmayı bilmediği yıllar’, ‘bankamatik karşıdan bana el salladı’, ‘birkaç tabak ıssızlık’ ‘kaos karnavalı’, ‘incinmenin keskin dişleri’, ‘mutsuz soru’, ‘esmer cümleler’, ‘koşarken üstümüzden düşürdüğümüz kelimeler’, ‘ucu kırılıp duran kelimeler’, ‘unutma provaları’, ‘gitmek edebiyatın başkentidir’, ‘yüzü ışıklar atölyesi’, ‘ölmüş bir rüya’, ‘yol kenarına bırakılmış bir günbatımı’, ‘intihar taşıyan karıncalar’, ‘kül taşıyan karıncalar’, ‘sokağın üstünü yağmursuzlukla katmışlar’, ‘insan taklidi yapan bulut’, ‘bir yabancı geldi ve sokağın bütün anlamını kurşuna dizdi’, ‘sayıların da kalbi vardır’, !sonbahar bir kez daha işsiz kalmıştı’, ‘sis sanatı’, ‘sürekli öksüren bir ülke’, ‘kandırılmış çocuklar atlası’, ‘sözün körlüğü’, ‘süresi dolmuş anlamlar’, gibi gibi gibi harika örnekler verebiliriz.
(devam edecek)
Güney