Arthur Miller'ın Hayatı ve Eserleri
Arthur Miller hayatı, edebi kişiliği, önemli eserleri ve dünya edebiyatındaki yeri hakkında kapsamlı biyografi ve inceleme.
Modern tiyatro sahnesini bireysel vicdanın, toplumsal ahlakın ve sistem eleştirisinin mahkeme salonuna dönüştüren Arthur Miller, 20. yüzyıl Amerikan edebiyatının "ahlaki vicdanı" olarak kabul edilir. Eugene O'Neill'in trajik derinliği ve Tennessee Williams'ın şiirsel lirizmiyle birlikte modern Amerikan tiyatrosunu kuran "büyük üçlü"nün son temsilcisi olan Miller; Henrik İbsen'in toplumsal gerçekçi damarını devralarak çağdaş kapitalizmin yaldızlı vaatlerini sorgulamıştır.
Doğum: 17 Ekim 1915, Harlem, New York City, ABD
Ölüm: 10 Şubat 2005 (89 yaşında), Roxbury, Connecticut, ABD
Tiyatro tarihine Satıcının Ölümü (Death of a Salesman) ve Cadı Kazanı (The Crucible) gibi anıtsal başyapıtlar armağan eden Miller, antik Yunan'dan beri süregelen "trajedi yalnızca kralların ve soyluların tekelindedir" anlayışını yıkarak "Sıradan İnsanın Trajedisi" kuramını geliştirmiştir. Eserlerinde Amerikan Rüyası'nın sahte ışıltısını, bireyi ezen ekonomik çarkları ve kitlesel histerinin yol açtığı ahlaki yozlaşmayı teşhir eden yazar, aynı zamanda 1950'lerin McCarthy cadı avı döneminde sergilediği dik duruşla sanatçı onurunun evrensel simgesi haline gelmiştir.
Arthur Miller’ın Hayatı
Arthur Asher Miller, 17 Ekim 1915'te New York'un Harlem semtinde, Avusturya-Polonya kökenli varlıklı bir Yahudi göçmen ailenin ikinci oğlu olarak dünyaya geldi. Babası Isidore Miller, yüzlerce işçi çalıştıran başarılı bir kadın konfeksiyon üreticisiydi; annesi Augusta Barnett ise edebiyata düşkün bir okul öğretmeniydi. Miller, çocukluk yıllarını Harlem'in zengin muhitlerinde, özel şoförlü arabalar ve dadılar eşliğinde konfor içinde geçirdi.
Ancak 1929 yılında patlak veren Büyük Buhran, ailenin kaderini bir gecede altüst etti. Babasının fabrikası iflas etti, tüm birikimleri buharlaştı ve aile New York'un lüks mahallelerinden Brooklyn'in elektriksiz, gaz lambasıyla aydınlatılan yoksul bir evine taşınmak zorunda kaldı. Genç Arthur, ailesinin bu dramatik çöküşünü dehşetle izledi; zenginliğin ve toplumsal statünün ne kadar pamuk ipliğine bağlı olduğunu bizzat yaşayarak öğrendi. Bu yıkım, Miller'ın zihninde kapitalist sistemin acımasızlığına dair ömür boyu silinmeyecek bir sınıf bilinci yarattı.
Liseden mezun olduktan sonra üniversiteye gidecek parası olmadığı için iki yıl boyunca bir otomobil yedek parça deposunda hamallık, tezgâhtarlık ve ekmek dağıtıcılığı yaptı. Kazandığı her kuruşu biriktirerek 1934'te Michigan Üniversitesi'ne kaydoldu. Burada gazetecilik ve tiyatro eğitimi aldı. Üniversite yıllarında yazdığı ilk oyunlarla prestijli Avery Hopwood Ödülü'nü üst üste iki kez kazanarak edebiyat çevrelerinin dikkatini çekti.
1940 yılında üniversite aşkı Mary Slattery ile evlendi ve New York'a döndü. II. Dünya Savaşı sırasında gençliğinde geçirdiği bir futbol sakatlığı nedeniyle askeri hizmetten muaf tutuldu; bunun yerine donanma tersanelerinde işçi olarak çalıştı ve radyo tiyatroları yazarak geçimini sağladı.
1950'lerde, Senatör Joseph McCarthy'nin başlattığı antikomünist histeri döneminde Temsilciler Meclisi Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi (HUAC) önünde ifade verdi; ancak başkalarının adını vermeyi reddetti. Miller'ın kara listeye alındığı kesin biçimde söylenemez. 1954'te pasaport başvurusu reddedildi; pasaportuna el konulmadı. Kongre'ye itaatsizlikten verilen mahkûmiyet kararı daha sonra ABD Temyiz Mahkemesi tarafından bozuldu.
1956 yılında ilk eşinden boşanan Miller, dönemin dünya çapındaki sinema ikonu ve seks sembolü Marilyn Monroe ile evlendi. Dünya basını bu ilişkiyi "Büyük Amerikan Beyni ile Büyük Amerikan Güzelliğinin Evliliği" olarak nitelendirdi. Miller, Monroe'nun kırılgan ruh halini korumak için büyük çaba sarf etti ve onun için John Huston'ın yönettiği The Misfits (Uygunsuzlar, 1961) filminin senaryosunu kaleme aldı. Ancak çiftin çalkantılı evliliği 1961'de boşanmayla sonuçlandı; Monroe bir yıl sonra trajik şekilde hayatını kaybetti.
1962'de Avusturyalı ünlü Magnum fotoğrafçısı Inge Morath ile üçüncü evliliğini yaptı ve bu birliktelik Morath'ın 2002'deki ölümüne kadar kırk yıl sürdü. Bu evlilikten doğan kızı Rebecca Miller, tanınmış bir yönetmen ve yazar oldu; usta aktör Daniel Day-Lewis ile evlendi.
Miller, 1965-1969 yılları arasında Uluslararası PEN Kulübü'nün (PEN International) başkanlığını yürüterek Sovyet Bloku'ndan Latin Amerika'ya kadar dünyanın dört bir yanında baskı gören, hapse atılan muhalif yazarların özgürlüğü için savaştı. Hayatının son yıllarını Connecticut'taki çiftliğinde marangozluk yaparak ve yazarak geçiren Arthur Miller, 10 Şubat 2005'te kalp yetmezliği ve kanser nedeniyle 89 yaşında Roxbury'deki evinde vefat etti.
Arthur Miller’ın Edebi Hayatı
Arthur Miller'ın profesyonel tiyatro yolculuğu 1944 yılında sahnelenen ve sadece dört gün açık kalabilen The Man Who Had All the Luck (Tüm Şansı Olan Adam) fiyaskosuyla başladı. Bu başarısızlığın ardından tiyatroyu bırakmayı düşünen Miller, "kendisine son bir şans" tanıyarak 1947 yılında All My Sons (Bütün Oğullarım) oyununu yazdı.
Elia Kazan'ın yönettiği Bütün Oğullarım, Broadway'de bir bomba gibi patladı. Savaş sırasında orduda savaş uçakları için bile bile kusurlu silindir kapakları üreterek 21 pilotun ölümüne yol açan, ancak bunu "ailesini zenginleştirmek için" yaptığını savunan fabrikatör Joe Keller'ın dramını anlatan oyun; aile sevgisi ile toplumsal sorumluluk arasındaki çatışmayı sarsıcı bir dille ortaya koydu. Oyun, New York Drama Critics' Circle Ödülü'nü kazandı.
1949 yılında sahnelenen Death of a Salesman (Satıcının Ölümü), Amerikan tiyatro tarihinin en büyük doruk noktası oldu. Altmış üç yaşındaki gezgin satış temsilcisi Willy Loman'ın, kapitalist başarı yanılsamaları ve "iyi bir intiba bırakma" takıntısı içinde hem kendi hayatını hem de ailesini felakete sürükleyişini anlatan eser; sadece bir bireyin çöküşünü değil, modern sanayi toplumunda insanın bir meta gibi tüketilip atılmasını resmetti. Oyun, Miller'a henüz 33 yaşındayken Pulitzer Tiyatro Ödülü'nü ve üç Tony Ödülü kazandırdı. Miller, oyunun ardından yayımladığı ünlü Tragedy and the Common Man (Trajedi ve Sıradan İnsan) manifestosuyla modern tiyatro kuramına yön verdi.
1953 yılında sahnelenen The Crucible (Cadı Kazanı), Miller'ın politik ve ahlaki dehasının zirvesiydi. 1692 yılında Massachusetts'in Salem kasabasında patlak veren cadı avı mahkemelerini tarihsel belgelere dayanarak anlatan yazar; aslında dönemin McCarthy Komitesi'nin yürüttüğü antikomünist histeriyi, ihbarcılık ahlaksızlığını ve devlet terörünü hedef alıyordu. Başkarakter John Proctor'ın, hayatını kurtarmak için yalan söylemeyi ve arkadaşlarını ihbar etmeyi reddederek darağacına yürüdüğü sahne, dünya edebiyatının en unutulmaz vicdan haykırışlarından biri oldu.
1955'te Brooklyn rıhtımlarındaki İtalyan kaçak göçmenlerin dünyasını, tabuları yıkan yasak bir tutkuyu ve ihaneti anlattığı A View from the Bridge (Köprüden Görünüş) ile başarısını pekiştirdi.
1960'lı yıllardan itibaren daha otobiyografik ve felsefi metinlere yönelen Miller:
- 1964'te Marilyn Monroe ile olan ilişkisini ve bireyin kendi suçluluğuyla yüzleşmesini ele alan After the Fall (Düşüşten Sonra),
- Aynı yıl Nazi işgali altındaki Fransa'da Yahudilerin kimlik tespitini ve Holokost dehşetini işleyen Incident at Vichy (Vichy'de Olay),
- 1968'de iki kardeşin geçmişin mirası üzerinden hesaplaştığı The Price (Bedel) oyunlarıyla dünya sahnelerinde yankı uyandırmaya devam etti.
1987 yılında yayımladığı dev otobiyografisi Timebends: A Life (Zamanın Virajları), 20. yüzyılın siyasi ve edebi panoramasını sunan anıtsal bir belge olarak kabul edildi.
Arthur Miller'ın Edebi Kişiliği
Arthur Miller'ı modern dünya tiyatrosunun en etkili figürlerinden biri kılan dramatik ve düşünsel nitelikler şunlardır:
- Sıradan İnsanın Trajedisi: Aristoteles'ten beri süregelen "trajedi yalnızca kralların, soyluların ve komutanların başına gelir" kuralını kökten reddetmiştir. Miller'a göre sıradan bir satış temsilcisi (Willy Loman), bir çiftçi (John Proctor) ya da bir liman işçisi (Eddie Carbone); kendi onurunu, insanlık haysiyetini korumak için hayatını ortaya koyduğu anda antik tragedyaların Oedipus'u veya Hamlet'i kadar yüce bir trajik kahramandır.
- Amerikan Rüyası'nın Ahlaki İflası: Miller'ın yapıtlarında kapitalizm yalnızca ekonomik bir model değil, insanların ruhlarını kemiren bir ahlak krizidir. Sistem; bireye yalnızca "satılabilir", "zengin" ve "popüler" olduğu sürece değer verir. Bu sistemin sahte başarı vaatlerine inanan insan, kendi özüne yabancılaşarak yok olmaya mahkûmdur.
- Toplumsal Histeri ve İhbarcılık Eleştirisi: Cadı Kazanı başta olmak üzere oyunlarında, korkuyla yönetilen kitlelerin nasıl kolayca birer linç aygıtına dönüştüğünü gösterir. Mahkemelerin, dogmaların ve politik çıkarların adaleti nasıl ayaklar altına aldığını sergilerken, bireyin "hayır" diyebilme cesaretini yüceltir.
- İbsen Geleneği ve Kusursuz Nedensellik: Miller, modern Norveçli yazar Henrik İbsen'in sıkı dramatik kurgusunu benimsemiştir. Oyunlarında geçmişte işlenmiş bir günah, saklanan bir sır veya bastırılmış bir suç; tıpkı bir Yunan trajedisinde olduğu gibi zamanı gelince ortaya çıkar ve kaçınılmaz bir hesaplaşmayı tetikler.
- Kişisel Sorumluluk ve Bedel Ödeme: Miller tiyatrosunda kurban psikolojisine yer yoktur. Karakterler çevrelerinin ve sistemin baskısı altında olsalar bile, yaptıkları seçimlerin ahlaki bedelini ödemekle yükümlüdürler. İnsan ancak hatalarıyla yüzleştiği ve onurunu korumak adına bedel ödemeyi kabul ettiği zaman özgürleşebilir.
Arthur Miller’ın Eserleri
Arthur Miller; tiyatro metinleri, radyo oyunları, romanlar, senaryolar ve eleştirel denemelerden oluşan devasa bir külliyat bırakmıştır.
Başlıca Tiyatro Oyunları
- The Man Who Had All the Luck (1944) — Bütün Şansı Olan Adam
- All My Sons (1947) — Bütün Oğullarım
- Death of a Salesman (1949) — Satıcının Ölümü (Pulitzer ve Tony Ödüllü)
- The Crucible (1953) — Cadı Kazanı
- A Memory of Two Mondays (1955) — İki Pazartesinin Anısı
- A View from the Bridge (1955) — Köprüden Görünüş
- After the Fall (1964) — Düşüşten Sonra
- Incident at Vichy (1964) — Vichy'de Olay
- The Price (1968) — Bedel
- The Creation of the World and Other Business (1972) — Dünyanın Yaratılışı ve Diğer İşler
- The American Clock (1980) — Amerikan Saati
- Broken Glass (1994) — Kırık Camlar (Laurence Olivier Ödülü)
- Resurrection Blues (2002) — Diriliş Blues'u
- Finishing the Picture (2004) — Resmi Bitirirken
Roman, Öykü ve Senaryoları
- Focus (1945) — Odak Noktası (Antisemitizmi konu alan sarsıcı romanı)
- The Misfits (1961) — Uygunsuzlar (Marilyn Monroe ve Clark Gable'ın oynadığı ünlü filmin roman/senaryosu)
- I Don't Need You Any More (1967) — Öyküler
- Plain Girl (1995) — Sıradan Bir Kız (Novella)
Anı, Deneme ve Gezi Yazıları
- Tragedy and the Common Man (1949) — Trajedi ve Sıradan İnsan (Teorik manifesto)
- In Russia (1969) — Rusya'da (Inge Morath'ın fotoğraflarıyla)
- Chinese Encounters (1979) — Çin Karşılaşmaları (Inge Morath ile)
- Timebends: A Life (1987) — Zamanın Virajları: Bir Hayat (Otobiyografi)
- Echoes Down the Corridor (2000) — Koridorda Kalan Yankılar (Toplu Denemeler)
Türkçede Arthur Miller
Arthur Miller, Türkiye'de Cumhuriyet dönemi tiyatro repertuvarının ve entelektüel dünyasının en saygın yabancı yazarlarından biridir:
- Eserleri Türk edebiyatının dev isimleri tarafından dilimize kazandırılmıştır: Sabahattin Eyüboğlu, Vedat Günyol, Orhan Burian, Cevat Çapan, Güngör Dilmen ve Can Yücel.
- Satıcının Ölümü, Cadı Kazanı ve Bütün Oğullarım; Ankara ve İstanbul Devlet Tiyatroları ile Şehir Tiyatroları'nda defalarca sahnelenmiş, Türk tiyatro tarihinin unutulmaz temsilleri arasına girmiştir (özellikle Cüneyt Gökçer'in Willy Loman performansı bir efsanedir).
- Kitapları günümüzde Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (Modern Klasikler Dizisi), Mitos Boyut Tiyatro Yayınları ve Can Yayınları tarafından basılmaktadır.
Arthur Miller Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- McCarthy Karşısındaki Onurlu Duruş: 1956'da HUAC karşısına çıkarıldığında komite başkanı, Miller'a arkadaşlarının isimlerini verirse ceza almayacağını fısıldadı. Miller ise tarihe geçen şu cevabı verdi: "Ben kendi inançlarımı ve eylemlerimi savunmak için buradayım, başka insanların hayatlarını mahvetmek için değil. Vicdanım buna izin vermez."
- Elia Kazan ile Tarihi Kırılma: Miller'ın en yakın dostu ve Satıcının Ölümü ile Bütün Oğullarım’ı sahneye koyan dahi yönetmen Elia Kazan, HUAC komitesine boyun eğerek eski solcu arkadaşlarının isimlerini ihbar etti. Miller, dostunun bu ihanetine cevaben Cadı Kazanı’nı yazdı; Kazan ise ihbarcılığını savunmak için Marlon Brando'lu ünlü Rıhtımlar Üzerinde (On the Waterfront) filmini çekti. İki dev sanatçı yıllarca birbirleriyle konuşmadı.
- 1985 Türkiye Ziyareti ve Harold Pinter: Arthur Miller, 1985 yılında ünlü İngiliz oyun yazarı Harold Pinter ile birlikte Uluslararası PEN adına askeri darbe sonrası Türkiye'ye geldi. İstanbul ve Ankara'da hapisteki yazarları, cezaevlerindeki aydınları ve işkence mağdurlarını ziyaret ettiler. Amerikan elçiliğinde düzenlenen bir resepsiyonda Türk aydınlarına yapılan baskıları açıkça eleştirmeleri üzerine diplomatik bir kriz yaşandı. Bu ziyaret, Pinter'ın Dağ Dili (Mountain Language) oyununa doğrudan esin kaynağı oldu.
- Marangozluk Tutkusu: Miller edebiyat dışındaki en büyük tutkusunu marangozluk olarak tanımlardı. Connecticut'taki çiftliğinde kendi çalışma masasını, sandalyelerini ve evinin ahşap mobilyalarını bizzat elleriyle yapmıştı. Fiziksel emekle kurduğu bu ilişki, tiyatrosundaki "işçi" ve "zanaatkâr" karakterlerin gerçekçiliğine de yansımıştır.
- Willy Loman İsminin Kaynağı: Satıcının Ölümü’nün başkahramanı Willy Loman'ın soyadını seçerken Fritz Lang'ın M filminden etkilendiğini belirtmiştir. Filmdeki bir sahneden aklında kalan "Low man" (Aşağıdaki adam, sıradan küçük insan) ifadesi, kapitalizmin tabanında ezilen bu trajik figürün ismi olmuştur.
Arthur Miller'ın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Çünkü o benim adım! Çünkü hayatım boyunca başka bir adım olmayacak! Çünkü hayatım boyunca yalan söyleyip sonra da o yalanın altına imza atamam! Adımı bana bırakın!"
— The Crucible (Cadı Kazanı)
"Bir adama portakal muamelesi yapamazsınız; etini yiyip kabuğunu çöpe atamazsınız! İnsan bir meyve parçası değildir!"
— Death of a Salesman (Satıcının Ölümü)
"Willy Loman hiçbir zaman çok para kazanmadı. Adı gazetelerde hiç çıkmadı. Dünyanın en asil adamı da değildi. Ama o bir insan ve başına çok korkunç bir şey geliyor. Bu yüzden ona dikkat edilmeli. Yaşlı bir köpeğin mezara girmesi gibi sessizce göçüp gitmesine izin verilmemeli."
— Death of a Salesman (Satıcının Ölümü)
"Hiçbir şey, sırf bir kanunda yazıyor diye haklı ve adil sayılmaz."
"Vicdan, insanın içindeki Tanrı sesidir; ama o sesi susturmak için koca bir toplum seferber olabilir."
"Bir babanın oğluna bırakabileceği en büyük miras, lekesiz bir isimdir; ama dünya çoğu zaman bu ismi çalmak için pusuya yatar."
— All My Sons (Bütün Oğullarım)
"Korku, insanları birbirine düşürmenin en ucuz yoludur; zira korkan insan, kendi hayatını kurtarmak için en sevdiği dostunu bile şeytan ilan edebilir."
İlgili Edebi Okumalar ve Bağlantılar
- Eugene O'Neill'ın Hayatı ve Eserleri — Amerikan trajedisinin kurucusu
- Tennessee Williams'ın Hayatı ve Eserleri — Modern tiyatronun lirik ve şiirsel dehası
- Edebiyatta Minimalizm: Az Sözle Çok Anlatmak