F. Scott Fitzgerald'ın Hayatı ve Eserleri
F. Scott Fitzgerald (Francis Scott Key Fitzgerald), 20. yüzyıl Amerikan edebiyatının en önemli romancılarından ve kısa öykü yazarlarından biridir. İsim babası olduğu 1920'ler "Caz Çağı"nın (Jazz Age) parıltısını, gençlik coşkusunu ve "Amerikan Rüyası"nın arkasındaki ahlaki çöküşü işlediği başyapıtı Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby) ile Müşfik Gece (Tender Is the Night) adlı romanlarıyla modern dünya edebiyatının klasikleri arasına girmiştir.
Doğum tarihi ve yeri: 24 Eylül 1896, Saint Paul, Minnesota, ABD
Ölüm tarihi ve yeri: 21 Aralık 1940, Hollywood, Los Angeles, Kaliforniya, ABD
F. Scott Fitzgerald’ın Hayatı
Francis Scott Key Fitzgerald, 24 Eylül 1896 tarihinde ABD'nin Minnesota eyaletinin başkenti Saint Paul'de İrlanda kökenli Katolik bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Adını, ABD ulusal marşı *"The Star-Spangled Banner"*ın söz yazarı olan uzaktan akrabası Francis Scott Key'den aldı. Babası Edward Fitzgerald mobilya üreticisi ve Procter & Gamble şirketinde satış memuru, annesi Mary "Mollie" McQuillan ise zengin bir toptan gıda tüccarının kızıydı. Babasının 1908'de işini kaybetmesinin ardından aile Saint Paul'e döndü ve annesinin mirası sayesinde üst orta sınıf çevrelerde yaşadı; genç Fitzgerald, kendisinden daha varlıklı ailelerin çocukları arasında büyürken servet ve sınıf farklarını erken yaşta gözlemledi.
1911–1913 yıllarında New Jersey'deki Katolik yatılı okulu Newman School'da öğrenim gördükten sonra 1913 sonbaharında Princeton Üniversitesine girdi. Üniversitede derslerinden çok kampüsün edebiyat dergisi Nassau Literary Magazine ve müzikal tiyatro kulübü Triangle Club için oyun ve öykü yazmaya odaklandı; burada eleştirmen Edmund Wilson ve şair John Peale Bishop ile yakın dostluk kurdu. Akademik başarısızlık nedeniyle sınıf tekrarı yapmak zorunda kalınca, ABD'nin Birinci Dünya Savaşı'na girmesinin ardından Kasım 1917'de okulu bırakarak Amerikan Ordusuna piyade asteğmeni olarak katıldı.
Temmuz 1918'de Alabama eyaletinin Montgomery kenti yakınlarındaki Camp Sheridan askeri üssünde görev yaparken, bir dans partisinde Alabama Yüksek Mahkemesi yargıçlarından birinin kızı olan 18 yaşındaki Zelda Sayre ile tanıştı. Birbirlerine âşık olmalarına rağmen Zelda, Fitzgerald'ın maddi geleceğini güvenceye almasını bekledi ve bir süre nişanı bozdu. Savaşın Kasım 1918'de cepheye gönderilmeden sona ermesiyle ordudan terhis olan Fitzgerald, New York'ta bir reklam ajansında metin yazarı olarak çalıştı; geceleri ise ilk romanını yeniden kaleme aldı.
Mart 1920'de yayımlanan ilk romanı Cennetin Bu Yakası’nın (This Side of Paradise) bir gecede büyük bir ticari ve edebi başarı kazanması üzerine, bir hafta sonra 3 Nisan 1920'de New York'taki Aziz Patrick Katedrali'nde Zelda Sayre ile evlendi. Çift, 1920'ler "Caz Çağı"nın en ünlü simgesi hâline geldi; 1921 yılında tek çocukları Frances Scott ("Scottie") Fitzgerald dünyaya geldi.
Abartılı yaşam tarzlarının getirdiği masrafları karşılamak için popüler dergilere yüksek teliflerle onlarca öykü yazan Fitzgerald, 1924 baharında ailesiyle birlikte Avrupa'ya (Fransa'ya) taşındı. Paris'te Gertrude Stein, Ernest Hemingway ve Ezra Pound gibi "Kayıp Kuşak" (Lost Generation) yazarlarıyla yakın ilişki kurdu; Fransız Rivierası'nda başyapıtı Muhteşem Gatsby'yi tamamladı.
1929 Büyük Buhranı'nın patlak vermesiyle Caz Çağı sona ererken Fitzgerald'ın özel yaşamı da ağır bir sarsıntıya girdi. 1930 yılında eşi Zelda Fitzgerald ağır bir ruhsal çöküntü geçirdi ve kendisine şizofreni teşhisi konuldu; Zelda yaşamının geri kalanını İsviçre ve ABD'deki psikiyatri kliniklerinde geçirdi. Eşinin hastane masrafları, kendi alkol bağımlılığı ve azalan kitap satışları nedeniyle derin bir maddi ve ruhsal bunalıma sürüklenen yazar, 1937 yılında borçlarını ödeyebilmek için Hollywood'a giderek Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) stüdyolarıyla senaryo yazarlığı sözleşmesi imzaladı.
Hollywood'daki son yıllarında köşe yazarı Sheilah Graham ile birlikte yaşadı ve sinema dünyasını konu alan son romanı Son Düş (The Last Tycoon) üzerinde çalıştı. F. Scott Fitzgerald, 21 Aralık 1940 tarihinde Hollywood'da geçirdiği kalp krizi sonucu henüz 44 yaşında hayatını kaybetti ve Maryland eyaletinin Rockville kentindeki Aziz Mary Kilisesi Mezarlığı'na defnedildi (eşi Zelda Fitzgerald da 1948'de tedavi gördüğü Highland Hastanesinde çıkan yangında hayatını kaybettikten sonra yanına gömüldü).
F. Scott Fitzgerald’ın Edebi Hayatı
F. Scott Fitzgerald'ın basılan ilk öyküsü, henüz 13 yaşındayken Saint Paul Academy'nin okul dergisinde çıkan bir dedektiflik hikâyesiydi. Princeton yıllarında ve askerlik döneminde "Romantik Egoist" adıyla tasarladığı ilk roman taslağı Scribner's yayınevi tarafından geri çevrilse de ünlü editör Maxwell Perkins, genç yazarın yeteneğini fark ederek metni yeniden yazmasını teşvik etti.
26 Mart 1920'de yayımlanan Cennetin Bu Yakası (This Side of Paradise), Birinci Dünya Savaşı sonrasında geleneksel Viktorya ahlakından kopan Amerikan üniversite gençliğinin ve "flapper" kuşağının manifestosu oldu; 23 yaşındaki Fitzgerald'ı Amerika'nın en ünlü genç yazarı yaptı. Ardından 1920'de ilk öykü derlemesi Flapper'lar ve Filozoflar (Flappers and Philosophers), 1922'de ise zengin miras beklentisi içinde kendi kendilerini tüketen genç bir çiftin (Anthony ve Gloria Patch) çöküşünü anlattığı ikinci romanı Güzel ve Lanetli (The Beautiful and Damned) ile Caz Çağı Öyküleri (Tales of the Jazz Age — içinde ünlü "Benjamin Button'ın Tuhaf Hikâyesi" ve "Ritz Büyüklüğünde Bir Elmas" yer alır) yayımlandı.
Nisan 1925'te yayımlanan üçüncü romanı Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby), Fitzgerald'ın sanatının zirvesi oldu. Anlatıcı Nick Carraway'in gözünden 1922 yazında Long Island'da geçen roman; yoksul bir geçmişten gelip yasadışı yollarla servet edinen Jay Gatsby’nin (James Gatz), beş yıl önce kaybettiği zengin sevgilisi Daisy Buchanan’ı ve geçmişi geri kazanabilmek uğruna verdiği trajik mücadeleyi konu alır. Karşı kıyıdaki yeşil ışık, Doktor T. J. Eckleburg'ün dev reklam panosundaki gözleri ve "Kül Vadisi" (Valley of Ashes) gibi unutulmaz simgelerle örülü olan eser; T. S. Eliot tarafından "Henry James'ten bu yana Amerikan kurmacasının attığı ilk adım" sözleriyle övüldü. Buna karşın kitap yazarın sağlığında beklenen satış rakamlarına ulaşamadı; ancak İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerikan askerlerine ücretsiz dağıtılan 150.000 cep baskısının ardından yeniden keşfedilerek "Büyük Amerikan Romanı"nın en önemli örneği kabul edildi.
Dokuz yıllık sancılı bir yazım sürecinin ardından 1934 yılında yayımlanan dördüncü romanı Müşfik Gece (Tender Is the Night — Türkçede Sevecen Gece ve Buruktur Gece adlarıyla da bilinir), adını John Keats'in "Bülbüle Kaside" şiirinden alır. Fransız Rivierası'nda ve İsviçre'deki bir klinikte geçen roman; parlak bir genç psikiyatrist olan Dick Diver’ın, zengin hastası Nicole Warren ile evlendikten sonra Warren ailesinin serveti ve kendi içsel tükenişi karşısında mesleki ve insani olarak adım adım çözülüşünü anlatır.
Yaşamı boyunca The Saturday Evening Post, Esquire ve Scribner's Magazine gibi dergilerde "Babylon Revisited" ("Babil'e Dönüş"), "Kış Düşleri", "Zengin Çocuk" ve "Mayıs Günü" başta olmak üzere 160'ı aşkın kısa öykü yayımladı. 1936 yılında Esquire dergisinde yayımladığı ve sonradan Edmund Wilson tarafından kitaplaştırılan Çatlak (The Crack-Up, 1945) başlıklı otobiyografik deneme dizisinde kendi ruhsal ve sanatsal çöküşünü sarsıcı bir dürüstlükle inceledi. Ölümവുമായി yarım kalan ve Hollywood yapımcısı Irving Thalberg'den esinlenen son romanı Son Düş / Son Patron (The Last Tycoon / The Love of the Last Tycoon), 1941 yılında dostu Edmund Wilson tarafından yayıma hazırlandı.
F. Scott Fitzgerald'ın Edebi Kişiliği
- "Caz Çağı"nın Vakanüvisi ve Eleştirmeni: "Caz Çağı" (Jazz Age) terimini edebiyata bizzat kazandıran Fitzgerald, 1920'lerin zenginliğini, partilerini ve gençlik enerjisini hem içeriden bir büyülenmeyle yaşamış hem de bu parıltının altındaki duygusal boşluğu, sorumsuzluğu ("umursamaz zenginler" — Tom ve Daisy Buchanan) bir ahlakçı keskinliğiyle teşhir etmiştir.
- "İkili Görüş" (Double Vision): Eleştirmen Malcolm Cowley'nin tanımladığı üzere Fitzgerald'ın en belirgin özelliği, aynı anda hem balo salonunun büyüsüne kapılan romantik delikanlı hem de dışarıdan pencereden bakıp içeridekilerin trajik sonunu gören soğukkanlı gözlemci olabilmesidir.
- Şiirsel ve İzlenimci Düzyazı: Çağdaşı Hemingway'in kuru ve telgrafvari cümlelerinin aksine Fitzgerald, John Keats ve Joseph Conrad'dan beslenen lirik, ritmik, renk ve ışık imgeleriyle yüklü, melankolik bir düzyazı üslubu geliştirmiştir.
- Güvenilmez/Sınırlı Gözlemci Anlatıcı Tekniği: Joseph Conrad'ın Lord Jim ve Karanlığın Yüreği eserlerindeki Marlow anlatıcısından esinlenerek Muhteşem Gatsby’de Nick Carraway'i, Son Düş’te ise Cecilia Brady'yi hem olayların içinde yer alan hem de ana kahramana dışarıdan tanıklık eden anlatıcı olarak kurgulamıştır.
- "Amerikan Rüyası"nın Trajedisi: Eserlerinde Amerika'nın kuruluş vaadi olan "insanın kendi kendini baştan yaratabilmesi" idealinin, saf aşk ve umuttan kopup salt para ve statü hırsına dönüştüğünde nasıl yozlaştığını gösterir.
F. Scott Fitzgerald’ın Eserleri
Romanlar:
- Cennetin Bu Yakası (This Side of Paradise, 1920)
- Güzel ve Lanetli (The Beautiful and Damned, 1922)
- Muhteşem Gatsby (The Great Gatsby, 1925)
- Müşfik Gece / Sevecen Gece (Tender Is the Night, 1934)
- Son Düş / Son Patron (The Last Tycoon / The Love of the Last Tycoon, 1941 — tamamlanmamış son romanı)
Öykü Derlemeleri (Yaşamı Boyunca Yayımlananlar):
- Flapper'lar ve Filozoflar (Flappers and Philosophers, 1920 — içinde "Buz Sarayı", "Berenice Saçını Kestiriyor" yer alır)
- Caz Çağı Öyküleri (Tales of the Jazz Age, 1922 — içinde "Mayıs Günü", "Ritz Büyüklüğünde Bir Elmas", "Benjamin Button'ın Tuhaf Hikâyesi" yer alır)
- Bütün Hüzünlü Genç Adamlar (All the Sad Young Men, 1926 — içinde "Kış Düşleri", "Zengin Çocuk" yer alır)
- Gece Yarısı Kalkış Sesi (Taps at Reveille, 1935 — içinde "Babil'e Dönüş" / "Babylon Revisited", "Çılgın Pazar" yer alır)
Deneme, Mektup ve Diğer Eserleri:
- Sebze ya da Başkanlıktan Postacılığa (The Vegetable, or From President to Postman, 1923 — tiyatro oyunu)
- Çatlak (The Crack-Up, 1945 — Edmund Wilson tarafından derlenen otobiyografik denemeler, mektuplar ve not defterleri)
- Pat Hobby Öyküleri (The Pat Hobby Stories, 1962 — Hollywood senaristi Pat Hobby üzerine 17 mizahi öykü)
F. Scott Fitzgerald'ın hemen tüm külliyatı Türkçeye çevrilmiştir. Başta Muhteşem Gatsby, Müşfik Gece (Sevecendir Gece), Cennetin Bu Yakası, Güzel ve Lanetli, Son Düş (Son Patron), Benjamin Button'ın Tuhaf Hikâyesi, Caz Çağı Öyküleri, Çılgın Pazar ve Çatlak olmak üzere eserleri Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Can Yayınları, İletişim Yayınları, Doğan Kitap, Everest Yayınları ve Kırmızı Kedi Yayınevi tarafından yayımlanmaktadır.
F. Scott Fitzgerald Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Muhteşem Gatsby İçin Düşündüğü Diğer Başlıklar: Fitzgerald romanı basıma gönderirken son ana kadar isim konusunda kararsız kalmış; Trimalchio in West Egg (Batı Yumurta'da Trimalchio), Under the Red, White, and Blue (Kırmızı, Beyaz ve Mavinin Altında) ve The High-Bouncing Lover (Yükseğe Zıplayan Âşık) gibi başlıkları düşündükten sonra yayıncısının ısrarıyla The Great Gatsby kararında durmuştur.
- Muhteşem Gatsby'nin İkonik Kapağı Kitaptan Önce Çizildi: Ressam Francis Cugat'ın gece mavisi gökyüzünde ağlayan iki kadın gözü ve lunapark ışıklarını resmettiği ünlü kapak illüstrasyonu roman henüz tamamlanmadan hazırlandı; Fitzgerald kapağı o kadar beğendi ki metnin içine bu görsele uygun sahneler ekledi.
- Hemingway ile "Zenginler" Diyaloğu: Fitzgerald, "Zengin Çocuk" (1926) öyküsünde "Çok zengin insanlar seninle benden farklıdır" diye yazmış; Ernest Hemingway ise 1936 tarihli "Kilimanjaro'nun Karları" öyküsünde Fitzgerald'a gönderme yaparak bu cümleye "Evet, daha çok paraları vardır" karşılığını vermiştir.
- Yaşlı Doğup Gençleşen Adam (Benjamin Button): Mark Twain'in "Hayatın en iyi kısmı başta, en kötü kısmı sonda geliyor; keşke 80 yaşında doğup 18 yaşına doğru yaşasaydık" sözünden esinlenerek 1922'de yazdığı "Benjamin Button'ın Tuhaf Hikâyesi", 2008 yılında David Fincher tarafından sinemaya uyarlanarak 3 Oscar kazanmıştır.
F. Scott Fitzgerald'ın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
- "Daha toy ve daha kolay incinebilir olduğum yıllarda babam bana bir öğüt vermişti, o gün bugündür zihnimde evirip çeviririm: 'Birini eleştirmeye kalktığında,' demişti, 'bu dünyada herkesin senin sahip olduğun üstünlüklerle doğmadığını aklına getir.'" (Muhteşem Gatsby)
- "Gatsby yeşil ışığa, her yıl gözümüzün önünden biraz daha çekilen o coşkulu geleceğe inanıyordu. O gün elimizden kaçmıştı ama zararı yoktu; yarın daha hızlı koşacak, kollarımızı daha uzağa uzatacaktık... Ve bir sabah... İşte böyle kürek çekiyoruz, akıntıya karşı koyan tekneler gibiyiz, durmaksızın geçmişe sürükleniyoruz." (Muhteşem Gatsby)
- "Geçmişi geri getiremezsin ki, diye bağırdı Nick. 'Geçmişi geri getiremez misin?' dedi Gatsby inanmazlıkla. 'Elbette getirirsin!'" (Muhteşem Gatsby)
- "Umursamaz insanlardı onlar, Tom ile Daisy; eşyaları ve insanları kırıp döküyor, sonra da paralarının ya da o uçsuz bucaksız umursamazlıklarının ya da onları bir arada tutan her neyse onun arkasına çekilip yarattıkları enkazı temizlemeyi başkalarına bırakıyorlardı." (Muhteşem Gatsby)
- "Birinci sınıf bir zekânın sınanması, birbirine tamamen zıt iki fikri aynı anda zihinde tutabilme ve buna rağmen işlevini sürdürebilme yeteneğidir." (Çatlak / The Crack-Up)
- "Bana bir kahraman gösterin, size bir trajedi yazayım." (Not Defterleri, Çatlak)
- "Ruhun gerçek karanlık gecesinde saat her zaman sabahın üçüdür, günler boyu hep sabahın üçü." (Çatlak / The Crack-Up)
- "İnsan önce kendisi bir kadeh içki alır, sonra içki bir kadeh içki alır, en sonunda da içki insanı alır." (Muhteşem Gatsby taslak notları / Çatlak)