Dramatik Şiir Nedir? Özellikleri ve Örnekleri
Dramatik şiir nedir, özellikleri nelerdir? Trajedi, komedi ve dram; epik şiirden farkı ve Abdülhak Hâmid'in Eşber'inden örneklerle.
Dramatik şiir, olayları bir anlatıcı aracılığıyla aktarmak yerine sahnedeki kişilerin konuşma ve eylemleriyle gösteren, tiyatro için yazılmış şiirdir. Batı poetikasında lirik ve epikle birlikte üç ana türden biri sayılır; trajedi, komedi ve dram bu öbeğe girer.
Dramatik şiirin özellikleri
- Anlatmaya değil göstermeye dayanır: Olaylar dışarıdan bir anlatıcının ağzından aktarılmaz; kişilerin sahnedeki konuşmaları ve eylemleriyle canlandırılır.
- Sahneye ve harekete çevrilmek üzere yazılır: Oyuncuların sahnede ezberleyip oynayabileceği bir konuşma düzenine yaslanır.
- Trajedi, komedi ve dram olarak üç kolda incelenir: Başlangıçta trajedi ve komediyle sınırlı olan tür, dramın eklenmesiyle üçe ayrılmıştır.
- Konuşma, ölçü ve uyak düzeninin içindedir: Karşılıklı replikler ve tek kişilik konuşmalar şiir biçimi bozulmadan ilerler.
- Gündelik dildeki anlamından ayrıdır: "Maçın son dakikaları dramatik geçti" cümlesindeki gibi heyecanlı ya da sarsıcı anlamda değil, sahneye konan eylem temelli bir tür anlamında kullanılır.
Adı nereden gelir?
Dramatik sözcüğü Türkçeye Fransızca dramatique kelimesinden geçmiştir. Kelimenin kökü Yunancada "eylem" anlamına gelen drama sözcüğüdür. Tiyatro oyunlarının genel adı olan drama da aynı sözcüktür. Kökteki "eylem" anlamı, türün olayları anlatmak yerine eylemle göstermesine karşılık gelir.
Türk edebiyatında dramatik şiir
Divan ve halk şiiri geleneğinde Batılı anlamda dramatik şiir örneği yoktur. Türk edebiyatının Batı'ya açıldığı Tanzimat döneminde Avrupa tiyatrosunda düzyazı yaygınlaştığı için Türk tiyatro yazarları da oyunlarını çoğunlukla nesirle kaleme almıştır.
Manzum tiyatro örnekleri bu nedenle sınırlıdır. Abdülhak Hâmid Tarhan, 1880'de aruz ölçüsüyle yazdığı Eşber'in yanı sıra Eşber önsözünde belirttiği üzere hece ölçüsüyle kaleme aldığı Nesteren ve Liberte oyunlarıyla bu alanın en bilinen adıdır. Daha sonraki dönemlerde Faruk Nafiz Çamlıbel'in Akın adlı manzum oyunu ile Turan Oflazoğlu'nun IV. Murat adlı manzum tragedyası bu çizgiyi sürdürür.
Dünya edebiyatında dramatik şiir
Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir biçiminde yazılır ve ezberletilirdi; Sophokles'in Kral Oidipus tragedyası bu dönemin temel örneklerindendir. Tiyatro metinlerinin sonradan düzyazıya yönelmesine karşın manzum oyun geleneği uzun süre devam etmiştir. İngiliz edebiyatında William Shakespeare'in Hamlet'i, Fransız edebiyatında Jean Baptiste Racine'in Phaedra'sı ve Alman edebiyatında Goethe'nin Faust'u bu geleneğin başlıca yapıtlarıdır.
Örnek şiirler
Eşber (Birinci Perde, İskender'in konuşması), Abdülhak Hâmid Tarhan
Gülbün mü, ya kehkeşan mı lâzım?..
Âğûş-ı vefâ-nişan mı lâzım?..
Bir pençe-i hun-feşan mı lâzım?..
Cânan mı güzel, cihan mı hoşter?
Oyunun açılışında sahnede yalnız olan İskender, kendi iç çatışmasını bir monologla seyircinin önünde yüksek sesle dile getirir. Dizelerde "gülbün" (gül fidanı) ile "kehkeşan" (Samanyolu), "âğûş-ı vefâ-nişan" (vefa belirtisi taşıyan kucak) ile "pençe-i hun-feşan" (kan saçan pençe) yan yana konur: bir yanda sevgiliyi çağrıştıran gül ve vefalı kucak, öbür yanda göğe uzanan bir hırs ve kanlı bir pençe. Son dizedeki "Cânan mı güzel, cihan mı hoşter?" ("cânan": sevgili, "hoşter": daha hoş) sorusu, aşk ile dünyaya hükmetme arasındaki seçimi doğrudan konuşma eylemine dönüştürür.
Eşber (Birinci Perde, İskender ile Aristo), Abdülhak Hâmid Tarhan
Aristo: Bilmem ne bu ihtiyâr-ı halvet?..
İskender: Vay!.. Siz misiniz?.. Büyük mürüvvet!..
Aristo: Eş'âr okuyordunuz, işittim.
İskender: Birkaç gecedir ki âdet ettim;
Aristo sahneye girip İskender'e neden "ihtiyâr-ı halvet" (yalnızlığı seçme) yoluna gittiğini sorar ve okuduğu "eş'âr"ı (şiirler) işittiğini söyler; İskender de onun gelişini "mürüvvet" (iyilik, lütuf) diye karşılar. Uyak burada iki konuşmacı arasında bölünür: Aristo'nun "halvet" ile biten dizesine İskender "mürüvvet"le, "işittim" sözüne "ettim"le karşılık verir. Manzum tiyatroda gündelik bir karşılaşma bile ölçü ve uyak düzeninin içinde akar.
Sen / Bana Gelmek İçin Gittin VI - Diyalog, Gülay Bulut Bildirici
-kendine iyi bak.
-sen de.
-hadi, kapat.
-tamam.
Bu metin sahne için yazılmış bir tiyatro oyunu ya da dramatik şiir değil, dramatik öge taşıyan lirik bir şiirdir. Şair, bir telefon konuşmasının sonunu anlatıcı ağzından aktarmak yerine tireyle ayrılan dört kısa replikle doğrudan okurun gözü önünde canlandırır.
Dramatik şiirin öbür türlerden farkı
Şiirler işledikleri konuya göre altı gruba ayrılır; bu ayrımın tamamı konularına göre şiir türleri yazısında anlatılıyor. Klasik üçlü ayrımda epik şiir olayı bir anlatıcının ağzından aktarır, lirik şiir duyguyu doğrudan dile getirir; dramatik şiir ise olayı sahnedeki konuşma ve eylemle gösterir.
| Şiir türü | Temel odak |
|---|---|
| Dramatik Şiir | Sahneye konmak üzere yazılan, konuşma ve eyleme dayalı manzum metinler |
| Lirik Şiir | Sevgi, özlem, acı ve sevinç gibi bireysel ya da ortak duygular |
| Epik Şiir | Kahramanlık, savaş ve büyük tarihî olayların anlatıcı ağzından aktarımı |
| Didaktik Şiir | Bilgi verme, öğüt ve ahlaki ilke aktarma |
| Pastoral Şiir | Doğa, kır ortamı ve çoban yaşamı |
| Satirik Şiir | Kişileri, durumları ya da toplumsal aksaklıkları iğneleyici dille eleştirme |
Sık sorulan sorular
Dramatik şiir nedir?
Dramatik şiir, tiyatroda sahnelenmek üzere yazılan, olayları bir anlatıcı yerine kişilerin konuşma ve eylemleriyle gösteren şiir türüdür. Manzum tiyatro metinleri bu türün kapsamına girer.
Dramatik şiirin özellikleri nelerdir?
Anlatmaya değil göstermeye dayanması, sahnede harekete çevrilebilmesi ve karşılıklı konuşmaların ölçü ile uyak düzeni içinde kurulması başlıca özellikleridir. Gündelik dildeki "heyecanlı, sarsıcı" anlamından ayrı olarak sahne temelli bir edebiyat türünü adlandırır.
Dramatik şiirin türleri nelerdir?
Başlangıçta trajedi ve komedi olmak üzere iki koldan oluşmuştur. Sonradan dram türünün eklenmesiyle üçe çıkmıştır.
Türk edebiyatında dramatik şiirin örnekleri nelerdir?
Divan ve halk şiirinde bu türün örneği yoktur. Tanzimat sonrasında Abdülhak Hâmid Tarhan'ın Eşber, Nesteren ve Liberte oyunları, Faruk Nafiz Çamlıbel'in Akın oyunu ve Turan Oflazoğlu'nun IV. Murat tragedyası bilinen manzum tiyatro örnekleridir.
Dramatik şiir ile epik şiirin farkı nedir?
İki türü ayıran temel ölçü "anlatma" ile "gösterme" farkıdır. Epik şiir bir olayı dışarıdan bir anlatıcının ağzından aktarır; dramatik şiir ise olayı kişilerin sahnedeki konuşmaları ve eylemleriyle doğrudan gösterir.