Haiku Nedir? Kökeni, Biçimi ve Türkçedeki Yolculuğu

Kısaca: Haiku, Japon şiirinden doğan kısa şiir biçimidir. Geleneksel Japonca biçim ile diğer dillerdeki uygulamalar aynı hece hesabına indirgenemez.

Haiku çoğu zaman 5-7-5 kalıbında üç kısa dize olarak tanıtılır; bu pratik tanım şiirin kısalığını hatırlatsa da haikuyu yalnızca hece hesabına indirgeme tehlikesi taşır. Oysa Japon şiir geleneğinde ortaklaşa yazılan uzun şiirlerin açılış kıtasından doğan bu biçimde sayılan birimler Türkçedeki ya da İngilizcedeki heceler değil, on adı verilen ses birimleridir. Senryū ise insan hâllerini işleyen yakın bir kısa şiir türüdür; mizah ve taşlama bu türde yaygındır, ancak zorunlu değildir. Haikuyu haiku yapan yalnızca kalıbı değil, doğadaki veya mevsimdeki bir anı insan deneyimiyle yan yana getiren tarihsel şiir pratiğidir.

Köken ve dönüşüm: Ortak şiirin açılışından bağımsız şiire

Haikunun kökleri, Japon şiiri içindeki klasik Japon şiiri waka’ya (5-7-5-7-7) ve on birinci yüzyıldan itibaren gelişen zincirleme şiir geleneği renga’ya uzanır. Birden fazla şairin bir araya gelerek 5-7-5 ve 7-7’lik bölümleri sırayla birbirine eklediği bu ortak üretimde, yüz bölümlük bir dizinin ilk 5-7-5’lik kıtasına hokku (açılış üçlüsü) deniyordu. Topluluğun konuğu tarafından söylenen hokku, buluşmanın yapıldığı mevsimi belirtir ve diğer katılımcıları selamlama işlevi görürdü.

Orta Çağ’da renga, waka’nın seçkin ve kurallı dilini koruma zorunluluğu taşıyordu. Zamanla bazı şairler bu kısıtlamalardan sıyrılıp kelime oyunlarına ve gündelik dile yer veren toplantılar düzenlemeye başladı. Böylece doğan haikai no renga (kısaca haikai), Edo döneminde (1603-1868) geleneksel renga’dan daha geniş ilgi gördü. Başlangıçta bir zincirin parçası olarak düşünülen 5-7-5’lik hokku, giderek tek başına okunan bir eser niteliği kazandı. Yine de Edo döneminde bu şiirlerin tamamı kendi çağında hokku diye adlandırılıyordu; bugün kullandığımız haiku adı, on dokuzuncu yüzyıl sonunda Masaoka Shiki’nin (1867-1902) müdahalesiyle yerleşti.

Biçim ve okuma anahtarları: On, kigo ve kireji

Geleneksel Japon haikusunda 5-7-5 düzeni, on (ses/mora) birimlerinin sayımına dayanır ve düz biçimde Türkçe ya da İngilizce hece sayısına eşitlenemez. Bu nedenle Japonca dışındaki dillerde yazılan veya çevrilen haikularda sabit 17 heceyi tutturmak evrensel bir zorunluluk olarak kabul edilmez.

Geleneksel biçimin ikinci anahtarı kigo, yani mevsim sözüdür. Kigo, şiirin geçtiği mevsimi doğrudan ya da uzun yıllar içinde yerleşmiş kültürel çağrışımlarla duyuran sözcük veya ifadedir; şairler bu sözlerin derlendiği saijiki adlı mevsim sözlüklerine başvurur. Söz gelimi geleneksel sınıflandırmada “ay” (tsuki) sonbahar sözü sayılırken, kiraz çiçeklerini imleyen “çiçek” (hana) bahar sözü olarak kabul edilir. Kigo, güçlü bir geleneksel özellik olsa da her haikuda mutlak şart değildir; mevsim sözü kullanmayan (muki) biçimler de vardır.

Şiirin imge düzenini kuran bir diğer unsur da kire (kesme/bölümleme etkisi) ve bu etkiyi işaretleyen kirejidir (kesme sözü). Japoncada ya, kana ve keri gibi parçacıklarla kurulan kireji, şiiri iki bölüme ayırarak iki ayrı imgeyi yan yana getirir ya da dize sonunda duygusal bir odak oluşturur. Her haikuda kireji bulunması şart değildir; çevirilerde ve Japonca dışındaki dillerde kesme etkisi çoğu zaman noktalama işaretleriyle, dize kırılmasıyla ya da dilbilgisel duraklarla karşılanır.

Bashō ve Shiki: iki tarihsel dönemeç

Matsuo Bashō (1644-1694), Yosa Buson (1716-1783), Kobayashi Issa (1763-1827) ve Masaoka Shiki (1867-1902), haikai ve haiku tarihinin öne çıkan adlarıdır. Bu kısa rehber, dönüşümün iki dönemeç ismi olan Bashō ve Shiki’ye odaklanır.

Haikai geleneğini hafif bir söz oyunundan yoğun ve sembolik bir şiir sanatına taşıyan temel usta Matsuo Başo’dur. On dokuzuncu yüzyılın sonunda ise Masaoka Shiki, haikai no renga dizisinde açılış kıtasından sonraki bölümlerin edebî değerini sorgulayarak 5-7-5’lik şiiri bağımsız bir tür olarak ele aldı ve haiku adını yaygınlaştırdı. Shiki’nin yaklaşımında haiku, ortak şiirin açılış bölümü olmaktan bağımsız bir bireysel yaratım olarak öne çıktı. Shiki aynı zamanda Batı sanatının etkisiyle shasei (yaşamdan eskiz) yöntemini savundu ve doğadaki nesneleri doğrudan gözlemle kayda geçiren bir haiku anlayışı geliştirdi.

Batı’da ve Türkçede haiku: kısa bağlam

Haiku Japonca dışında da çevrilmiş ve farklı dillerde yeniden yazılmıştır. Dehara, Pound’un İmgecilik kuramının gelişiminde haiku şiirinin etkili olduğunu ileri sürer; bu, araştırmacının tezidir. Houwen’ın makalesi Pound’un “In a Station of the Metro” şiirinin Japon kaynaklarını ele alır; tam metin bu kaynak kontrolünde incelenmediğinden ayrıntılı savı doğrulanmış sayılmaz. Bu çalışmalar aktarım kanalları ve biçimsel benzerlikleri tartışır. Türkçedeki çeviri/karşılaştırmalı okuma örnekleri ayrı bir yazıda ele alınabilir; burada ana konu, biçimin kökeni ve okuma anahtarlarıdır. Türkçedeki yayın ve araştırma örnekleri için Oruç Aruoba ve haiku [URL eklenecek] ile Türk şiirinde haiku [URL eklenecek] başlıklarına bakılabilir.

Birkaç örnekle haikuyu okumak ve anlamak

Aşağıdaki altı kısa şiir, haikunun imge ve durak düzenini gösterir. Bunlardan beşi Reedsy’deki seçkiden hareketle seçildi; Türkçe dizeler Japonca özgün metinlerden bu bölüm için yeniden aktarıldı. Reedsy’de “Kyoto’da bile” şiiri Issa’ya bağlanmış; Japonca metin arşivinde şiir Bashō’ya ait görünüyor, bu nedenle atıf düzeltildi.

Matsuo Bashō – Ay şiiri

Bulutun tepesi
Bir kaçı dağıldı
Dağ gibi ay
(Çeviri: Ayşe Nur Tekmen; tam künye kaynakçada.)

İnceleme: İlk iki dizedeki bulutların dağılmasıyla son dizedeki “dağ gibi ay” benzetmesi birlikte okunabilir. Bu görüntünün uyandırdığı duyguyu şiir açıkça adlandırmaz; okura kendi çağrışımlarını kurabileceği bir alan bırakır.

Yosa Buson – Mum ışığı

Bir mumun ışığı
öteki muma geçiyor—
bahar akşamı.

Alevin bir mumdan diğerine aktarılması, küçük bir hareketi bahar akşamının dinginliğine açıyor.

Yosa Buson – Ay ışığında mor salkım

Ay ışığında
uzaklardan gelir gibi
mor salkım kokusu.

Şiir, görünmeyen çiçeği kokusuyla duyuruyor; “uzaklık” hem mekâna hem algıya ait.

Kobayashi Issa – Çiy dünyası

Çiy dünyası bu;
çiy dünyası olsa da—
yine de… yine de.

İlk iki dize dünyanın geçiciliğini yineler; son sözlerse bu bilgiyi kabullenmenin kolay olmadığını duyurur.

Kobayashi Issa – Salyangoz

Salyangoz,
Fuji’ye tırman—
yavaş yavaş.

Dağın büyüklüğüyle salyangozun ağır ilerleyişi yan yana gelir; şiir, acele etmeyen bir çabanın görüntüsünü kurar.

Matsuo Bashō – Kyoto ve guguk kuşu

Kyoto’da bile,
Kyoto’yu özlüyorum—
guguk kuşu.

Kuşun sesi, şairin bulunduğu şehirdeyken bile duyduğu özlemi harekete geçirir.

Diller arasında yeniden kurulan şiir

Haiku çevrilirken ses birimlerinin düzeni, Japon şiir geleneğinde yerleşmiş mevsim çağrışımları ve kesme sözlerinin işlevi her dilin olanaklarıyla yeniden ele alınır. Bu yüzden haikunun başka dillerdeki varlığı, mekanik bir hece sayımından çok bir çeviri, uyarlama ve yeniden yazım meselesidir. Bir haikuyu okurken hece saymaktan ziyade şiirin duyularla kavranan somut bir anı nasıl kurduğuna ve iki imge arasındaki durakta okura nasıl bir düşünme boşluğu bıraktığına bakmak, bu kısa biçimin gerçek derinliğini görünür kılar.

Kaynakça

• Akhan, Nurcihan ve Didem Ardalı Büyükarman. “Haiku Estetiği ve Oruç Aruoba’nın Haikuları Üzerine Yapısal Bir Deneme.” Folklor/Edebiyat 27, 108 (2021): 1127-1138.
• Dehara, Hiroaki. “Euramerican Theories of Art and Haiku-poetry (3): The Imagist Movement.” Human Sciences Review 18 (1999): 93-115.
• Fukasawa, Shinji. “The Making of Haiku: An Introduction to Japan’s Poetry of Concision.” Nippon.com, 18 Kasım 2021.
• Haiku Society of America. “Definitions of Haiku & Related Terms.” Definitions Committee Report, 18 Eylül 2004.
• Houwen, Andrew. “The Japanese Sources of Ezra Pound’s ‘In a Station of the Metro’.” Ezra Pound Review 21 (2019): 85-101.
• Tekmen, Ayşe Nur. “Japon Şiiri Haiku ve Türk Edebiyatındaki Yansıması.” Türkoloji Dergisi 17, 1 (2010): 149-157.
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). “Oruç Aruoba.”