İhara Saikaku'nun Hayatı ve Eserleri

İhara Saikaku, Edo döneminin Genroku kültürel altın çağında Matsuo Başo ve Çikamatsu Monzaemon ile birlikte "Genroku Çağının Üç Büyük Devi"nden biri kabul edilen; şiir maratonlarıyla tanınan, ardından Çapkın Bir Adamın Yaşamı (Kōshoku Ichidai Otoko), Aşka Âşık Beş Kadın (Kōshoku Gonin Onna) ve Japon Aile Hazinesi (Nippon Eitaigura) gibi başyapıtlarıyla kentli tüccar sınıfının yükselişini, parayı, ticareti ve şehveti çıplak bir gerçekçilikle anlatan ve Ukiyo-zōshi ("Yüzen Dünyanın Hikâyeleri") türünü kuran Japon edebiyatının büyük romancısı ve şairidir.

Doğum tarihi ve yeri: 1642, Osaka / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 9 Eylül 1693, Osaka / Japonya

İhara Saikaku’nun Hayatı

İhara Saikaku, 1642 yılında Japonya’nın ticaret başkenti olan Osaka’da, varlıklı bir kumaş ve ecza tüccarı ailesinin oğlu olarak Hirayama Tōgo adıyla dünyaya geldi. Samurayların katı ahlak kurallarının ve feodal yasaklarının aksine Osaka; tüccarların, paranın, pazarlıkların ve zevk mahallelerinin özgürce aktığı canlı bir metropoldü. Saikaku, çocukluğundan itibaren ticaretin iç dinamiklerini ve sokaktaki sıradan insanların dilini yakından tanıyarak büyüdü.

On beş yaşından itibaren geleneksel Japon şiiri (haikai) dersleri almaya başladı. Yirmili yaşlarında Nishiyama Sōin’in liderliğini yaptığı, saray klasiklerinin ağdalı kurallarını reddedip günlük konuşma dilini, hızı ve mizahı şiire sokan Danrin Haikai Okulu’na katıldı. Yeteneği ve doğaçlama hızıyla kısa sürede bu ekolün en parlak ustası haline geldi. Aile mesleğini yürütürken bir yandan da şiir yarışmalarını yönetti.

1675 yılında, hayatındaki en sarsıcı trajedi yaşandı: Henüz yirmi beş yaşındaki çok sevdiği eşi aniden vefat etti. Biri doğuştan görme engelli olan üç küçük çocuğuyla yapayalnız kalan Saikaku, derin bir kederle saçlarını kazıtarak sivil bir Budist keşiş oldu. Aile dükkânının yönetimini sadık kalfalarına devrederek hayatının geri kalanını tamamen edebiyata adadı. Eşinin yasını tutmak amacıyla tek bir gün ve gece içinde aralıksız bin dize kaleme aldığı Haikai Hitorigoto (Kendi Kendine Söylenen Haikai) adlı eserini yayımladı.

1670’lerin sonu ve 1680’lerin başında Saikaku, Japon şiir tarihine Yakazu Haikai (Ok Sayımı / Hız Maratonu Şiiri) olarak geçen akıl almaz hız gösterileriyle damgasını vurdu. 1680 yılında Osaka’daki kutsal Sumiyoshi Tapınağı’nda yirmi dört saat içinde şiirler yazdı. 1684 yılında aynı tapınakta bir şiir maratonu düzenledi.

Şiirin biçimsel sınırlarını tükettiğini hisseden Saikaku, kırk yaşına bastığı 1682 yılında kurmaca düzyazıya yöneldi. Peş peşe yayımladığı roman ve öykü kitaplarıyla dönemin en çok okunan yazarı oldu. Hayatı boyunca Osaka’nın canlı sokaklarında yaşayan büyük usta, 9 Eylül 1693 tarihinde elli bir yaşında Osaka’daki evinde hayata veda etti.

İhara Saikaku’nun Edebi Hayatı

İhara Saikaku, Japon edebiyatında ortaçağın dini karamsarlığını yıkarak modern kentli burjuva edebiyatını başlatan kurucudur. Ortaçağ Budizminde "dünya acılar ve kederlerle dolu fani bir yerdir" anlamına gelen Ukiyo (Kederli Dünya) kavramı; 17. yüzyıl Edo döneminde zenginleşen tüccar sınıfı tarafından sesteş bir sözcük oyunuyla "madem hayat geçicidir, o halde anın tadını çıkarmalı ve zevk içinde yüzmeliyiz" anlamına gelen Ukiyo (Yüzen Dünya / Zevk Dünyası) kavramına dönüştürülmüştü. Saikaku, bu yeni dünya görüşünün roman türü olan Ukiyo-zōshi’nin (Yüzen Dünyanın Hikâyeleri) mimarı oldu.

Yazarın eserleri üç büyük tematik grupta toplanır:

1. Aşk ve Şehvet Romanları (Kōshoku-mono):

   • Kōshoku Ichidai Otoko (Çapkın Bir Adamın Yaşamı, 1682): Saikaku’nun ilk romanıdır. Başkahraman Yonosuke’nin yedi yaşından altmış yaşına kadar Kyoto, Osaka ve Edo’nun zevk mahallelerinde yaşadığı binlerce aşk serüvenini ve sonunda bilinmeyen "Kadınlar Adası"na doğru yelken açışını anlatır.
   • Kōshoku Gonin Onna (Aşka Âşık Beş Kadın, 1686): Gerçek hayatta yaşanmış skandallardan ve aşk facialarından esinlenen beş kadının (Onatsu, Osen, Osan, Oshichi ve Oman) feodal ahlak kurallarını çiğneyerek tutkularının peşinden idama ve ölüme gidişini anlatan başyapıtıdır.
   • Kōshoku Ichidai Onna (Çapkın Bir Kadının Yaşamı, 1686): Saray soylusunun gözdesiyken adım adım düşerek sokak fahişeliğine kadar inen yaşlı bir kadının itirafları üzerinden ataerkil toplumun ikiyüzlülüğünü sergiler (1952’de Kenji Mizoguchi tarafından sinemaya uyarlanmıştır).
   • Nanshoku Ōkagami (Samuraylar Arasında Aşk, 1687): Samuraylar ve kabuki oyuncuları arasındaki eşcinsel aşkı ve sadakat kodlarını kırk öyküde tahlil eder.

2. Tüccar ve Para Anlatıları (Chōnin-mono):

   • Nippon Eitaigura (Japon Aile Hazinesi, 1688): Dünya edebiyatında kapitalizmin ve ticaret ahlakının ilk gerçekçi romanlarından biridir; tüccarların zekâ, tasarruf ve cesaretle nasıl servet kazandıklarını veya savurganlıkla nasıl battıklarını anlatır.
   • Seken Munesan'yō (Dünyanın Hesap Kitabı, 1692): Yılbaşı gecesi tüm borçların tahsil edilmesi gereken günde, borçlulardan kaçmaya çalışan esnafın kurnazlıklarını ve trajedisini anlatan mizahi bir başyapıttır.

3. Samuray Onuru Anlatıları (Buke-mono):

   • Buke Giri Monogatari (Samuray Onuru Hikâyeleri, 1688): Barış döneminde amaçsız kalan samurayların soyut onur kuralları ve intikam gelenekleri yüzünden girdikleri çıkmazları inceler.

İhara Saikaku'nun Edebi Kişiliği

• Çıplak Gerçekçilik: Para ve Şehvet: Saikaku, Doğu edebiyatındaki ahlakçı ve didaktik masal kalıplarını tamamen yıkarak insanın iki temel motor gücünü teşhir etmiştir: Aşk/Şehvet (Kōshoku) ve Para (Kane). İnsanların kaderini doğaüstü güçler değil, bu iki somut arzu belirler.
• Hızlı, Eksiltili ve Ritmik Dil: Maraton şiir geçmişinden gelen kalemi son derece kıvrak, eksiltili ve dinamiktir. Gereksiz betimlemelerden kaçınır; birkaç fırça darbesiyle bir karakterin yirmi yıllık yükselişini ya da bir gecedeki iflasını çarpıcı bir hızla aktarır.
• Şefkatli İroni: İnsanların cimriliklerini, çapkınlıklarını, kurnazlıklarını ve zaaflarını bir yargıç gibi lanetlemez; insan doğasının zayıflıklarını bilen hoşgörülü ve bilge bir tebessümle anlatır.
• Tüccar Sınıfının İlk Sesi: Murasaki Şikibu’nun saray aristokratlarını anlatan diline son vererek; tezgâhtarları, dükkân çıraklarını, kumaş tüccarlarını, fahişeleri ve sokak satıcılarını edebiyatın merkezine yerleştirmiştir.

İhara Saikaku’nun Eserleri

Başlıca Aşk ve Yaşam Romanları (Kōshoku-mono):

• Çapkın Bir Adamın Yaşamı (Kōshoku Ichidai Otoko, 1682)
• Aşka Âşık Beş Kadın (Kōshoku Gonin Onna, 1686)
• Çapkın Bir Kadının Yaşamı (Kōshoku Ichidai Onna, 1686)
• Samuraylar Arasında Aşk (Nanshoku Ōkagami, 1687)

Başlıca Tüccar ve Para Kitapları (Chōnin-mono):

• Japon Aile Hazinesi (Nippon Eitaigura, 1688)
• Dünyanın Hesap Kitabı (Seken Munesan'yō, 1692)
• Batı Vilayetleri Dokumaları (Saikaku Oridome, 1694 – ölümünden sonra)

Başlıca Samuray ve Mahkeme Hikâyeleri:

• Samuray Onuru Hikâyeleri (Buke Giri Monogatari, 1688)
• Görkemli Kararlar (Honchō Ōin Hiji, 1689 – dedektiflik ve kadı hikâyeleri)

İhara Saikaku’nun eserleri Türkçede Aşka Âşık Beş Kadın (Helikopter Yayınları / Maya Kitap) ve Samuraylar Arasında Aşk (Ayrıntı Yayınları) başlıklarıyla yayımlanmış; eserleri dünya roman tarihi ve karşılaştırmalı edebiyat çalışmalarında temel başvuru kaynakları arasında yer almıştır.

İhara Saikaku Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Genroku Döneminin Büyük Üçlüsü: 17. yüzyıl Japon kültürünün altın çağında şiirde Matsuo Başo, tiyatroda Çikamatsu Monzaemon ve romanda İhara Saikaku, halk kültürünün üç büyük kurucu dehası olarak kabul edilir.
• Kenji Mizoguchi’nin Sinema Uyarlaması: Çapkın Bir Kadının Yaşamı eseri, büyük sinema yönetmeni Kenji Mizoguchi tarafından 1952 yılında Oharu'nun Yaşamı (Saikaku Ichidai Onna) adıyla beyazperdeye aktarılmış ve Venedik Film Festivali’nde Uluslararası Ödül kazanarak sinema tarihinin anıt filmleri arasına girmiştir.
• "Yüzen Dünya" (Ukiyo) Anlayışı: Ortaçağın kasvetli dünyasını neşeyle yıkarak "Dünya akıp giden bir nehirdir; suyun üzerinde yüzen bir kabak gibi hayatın akıntısına kapılıp anın tadını çıkarmalıyız" anlayışını Japon kültürünün merkezine yerleştirmiştir.
• Ölüm Şiiri (Jisei): 1693 yılında son nefesini verirken şu veda dizelerini fısıldamıştır: "Yüzen dünyanın ayını seyrederek tükettim ömrümü / Fazladan iki yıl daha yaşayarak elli yılı aştım işte..."

İhara Saikaku'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "İnsan hayatı dalgaların üzerinde yüzen bir su kabağı gibidir; akıntı nereye sürüklerse oraya gider. Madem bu fani dünyada kalışımız bir rüya kadardır, o halde neden kederle tüketelim ömrümüzü? Akıntıya bırak kendini ve yüz!" (Çapkın Bir Adamın Yaşamı)
• "Para bu dünyada hem en büyük efendi hem de en acımasız köledir. Akıllı bir tüccar parayı çalıştırmayı bilendir; aptal ise paranın bekçisi olup açlıktan ölendir." (Japon Aile Hazinesi)
• "Aşk öyle bir ateştir ki; ferman dinlemez, kanun tanımaz. Kadın olsun erkek olsun, o ateş bir kez bacayı sardı mı celladın kılıcı bile onu söndürmeye yetmez." (Aşka Âşık Beş Kadın)
• "Bir kadının gençliğinde saraylarda ipekler içinde el üstünde tutulmasıyla, yaşlandığında sokak köşesinde bir kâse pirinç için dilenmesi arasında yalnızca birkaç yılın rüzgârı vardır." (Çapkın Bir Kadının Yaşamı)
• "Yılbaşı gecesi borç defterleri açıldığında, dünyanın en dürüst adamı bile en usta oyuncuya dönüşür; alacaklıların kapıdan girdiği anda bacadan kaçabilmek tüccarlığın en yüksek sanatıdır." (Dünyanın Hesap Kitabı)
• "Samuray onuru için kılıcına sarılır, tüccar ise ailesi için hesap tahtasına sarılır. İkisi de bu fani dünyada ayakta kalmaya çalışan birer savaşçıdır." (Samuray Onuru Hikâyeleri)
• "Yüzen dünyanın ayını seyrederek tükettim ömrümü; / fazladan iki yıl daha yaşayarak elliyi aştım işte..." (Ölüm Şiiri)