Langston Hughes'un Hayatı ve Eserleri
Langston Hughes hayatı, edebi kişiliği, önemli eserleri ve dünya edebiyatındaki yeri hakkında kapsamlı biyografi ve inceleme.
James Mercer Langston Hughes (1 Şubat 1901 – 22 Mayıs 1967), 20. yüzyıl Amerikan edebiyatının en lirik, devrimci ve öncü şairlerinden biri, 1920’lerde siyah sanatçıların New York’ta başlattığı kültürel uyanış olan Harlem Rönesansı’nın (Harlem Renaissance) lideri ve tartışmasız en büyük sesidir. Edebiyat çevrelerince hürmetle "Harlem’in Şairi" (Poet Laureate of Harlem) olarak anılmıştır.
- Doğum Tarihi: 1 Şubat 1901
- Doğum Yeri: Joplin, Missouri, ABD
- Ölüm Tarihi: 22 Mayıs 1967 (66 yaşında)
- Ölüm Yeri: New York, ABD
Siyahi halk müziğinin (blues, spirituals, gospel ve caz) ritimlerini, senkoplarını ve ezgilerini doğrudan modern şiirin omurgasına yerleştirerek dünya edebiyatında "Caz Şiiri" (Jazz Poetry) türünü icat eden Hughes; ırkçılığa, ayrımcılığa ve sömürüye karşı siyah insanın onurunu, güzelliğini ve kültürel zenginliğini haykırmıştır.
Henüz 19 yaşındayken kaleme aldığı anıt şiiri Zenci Nehirlerden Söz Eder (The Negro Speaks of Rivers), Amerikan demokrasisinin ikiyüzlülüğüne meydan okuduğu Ben de Amerika’yım (I, Too) ve sivil haklar hareketinin fitilini ateşleyen Ertelenen Bir Düş (Harlem / A Dream Deferred) ile dünya şiir kanonunun ebedi zirveleri arasında yer alır.
Langston Hughes’un Hayatı
Langston Hughes, 1901 yılında Missouri’nin Joplin kasabasında dünyaya geldi. Anne ve baba tarafından kökleri Afrika kölelerine, Fransız tüccarlara ve Kızılderililere uzanıyordu. Babası James Nathaniel Hughes, Amerika’daki ırkçılıktan ve siyahilerin maruz kaldığı aşağılanmalardan bunalarak ailesini terk edip Meksika’ya yerleşti. Annesi Carrie Langston iş aramak için şehir şehir dolaşırken küçük Langston, Kansas’ın Lawrence kasabasında büyükannesi Mary Langston tarafından büyütüldü.
Büyükannesi, 1859’da köleliği kaldırmak için can veren eylemcilerin soyundan gelen bir özgürlük savaşçısıydı; geceleri torununa masallar yerine kölelik isyanlarını, yeraltı demiryollarını ve Afrika efsanelerini anlatırdı. Hughes’un ruhundaki sarsılmaz ırksal gurur ve adalet bilinci bu şefkatli yoksulluk ocağında filizlendi.
Liseyi Cleveland’da okudu; okul dergisine ilk şiirlerini ve öykülerini yazdı. 1920 yazında babasını görmek için Meksika’ya giderken, tren Mississippi Nehri üzerindeki köprüden geçtiği sırada cebinden çıkardığı bir zarfın arkasına edebiyat tarihini sarsacak olan "Zenci Nehirlerden Söz Eder" şiirini karaladı. Babasının zoruyla maden mühendisliği okumak üzere 1921’de New York’taki Columbia Üniversitesi’ne girdi; ancak kampüsteki katı ırkçılık ve Harlem’in büyüleyici caz kulüpleri onu okuldan kopardı; birinci yılın sonunda üniversiteyi bıraktı.
Gençlik yıllarında dünyayı tanımak amacıyla denizci olarak gemilere yazıldı. Batı Afrika sahillerini (Senegal, Nijerya, Kongo) dolaşarak atalarının anavatanını ilk kez gördü; ardından Rotterdam ve Paris’e gitti. Paris’in Montmartre semtindeki caz kulüplerinde aşçılık ve bulaşıkçılık yaptı; İtalya’da sokaklarda parasız kalarak gemiyle vatanına döndü.
1925 yılında Washington D.C.’deki lüks Wardman Park Hotel’de komi (busboy) olarak çalışırken hayatının dönüm noktası yaşandı: Dönemin ünlü beyaz şairi Vachel Lindsay otelde yemek yerken, Hughes cesaretini toplayıp masasına gizlice üç şiirini bıraktı. Lindsay şiirleri okuduğunda büyülendi ve ertesi gün düzenlediği basın toplantısında "Genç bir otel garsonu deha keşfettiğini" ilan etti. Medya Hughes’u bir anda manşetlere taşıdı.
1926 yılında ilk şiir kitabı Yorgun Blues (The Weary Blues) yayımlandı ve siyahilerin üniversitesi olan Lincoln Üniversitesi’nden burs alarak 1929’da lisans eğitimini tamamladı.
1930'larda Büyük Buhran yıllarında radikal sol fikirlere yöneldi. 1932–1933 yıllarında Sovyetler Birliği’ni ziyaret etti; Moskova’yı, Kafkasya’yı ve özellikle Sovyet Orta Asyası’nı (Özbekistan, Türkmenistan) dolaşarak pamuk toplayan köylülerle yaşadı; Sovyetler Birliği’ndeki ırk eşitliğini Amerikan ırkçılığıyla kıyaslayan yazılar yazdı. 1937’de Amerikan gazetelerinin savaş muhabiri olarak İspanya İç Savaşı’na gitti; Madrid sokaklarında bombardıman altındaki cumhuriyetçileri savundu.
1953 yılında McCarthy döneminde Senato’nun Permanent Subcommittee on Investigations komitesine ifade verdi; komünistlikle suçlanan Hughes, sorgu sırasında şiirlerini ve siyasi görüşlerini açıkladı.
Ömrünün sonuna kadar Harlem’in Doğu 127. Sokağı’ndaki mütevazı evinde yaşayan Hughes, 22 Mayıs 1967’de New York Poliklinik Hastanesi’nde geçirdiği prostat ameliyatı sonrası komplikasyonlar sebebiyle 66 yaşında vefat etti. Cenazesinde vasiyeti üzerine klasik ilahiler yerine gerçek bir caz ve blues grubu canlı müzik çaldı. Cenazesi yakıldı ve külleri Harlem’deki Schomburg Siyahi Kültürü Araştırma Merkezi’nin zeminine, "Zenci Nehirlerden Söz Eder" şiirindeki dizelerle süslenmiş bir nehir mozaiğinin altına gömüldü.
Langston Hughes’un Edebi Hayatı
Langston Hughes’un edebiyatı, siyah sanatçıların beyaz efendilerin beğenisini kazanmak için onların estetiğini taklit ettiği dönemi kapatan "kültürel bağımsızlık devrimi"dir.
Harlem Rönesansı’nın Manifestosu: "Zenci Sanatçı ve Irksal Dağ" (1926)
1926 yılında The Nation dergisinde yayımladığı bu tarihi makale, siyah modernizminin bağımsızlık bildirgesidir:
"Biz genç zenci sanatçılar, artık eserlerimizi kendi siyah benliğimizle gurur duyarak, kimseden korkmadan ve utanmadan yaratıyoruz. Eğer beyazlar bizi beğenirse çok mutlu oluruz; beğenmezlerse hiç umurumuzda değil. Biz güzel olduğumuzu biliyoruz. Ve çirkin olduğumuzu da biliyoruz. Tom-tom davulları ağlar ve tom-tom davulları güler. Eğer renkli insanlar bizi beğenirse memnunuz; beğenmezlerse onların hoşnutsuzluğu da bizim için bir şey ifade etmez. Biz yarına dimdik bakıyoruz; tapınağımızı kendi ellerimizle inşa ediyoruz!"
Bir Şiir Türünün Doğuşu: Caz Şiiri ve "Yorgun Blues" (1926)
Hughes, şiiri kütüphanelerin ve fildişi kulelerin tekelinden alıp Harlem’in dumanlı caz barlarına taşımıştır. Dizelerinde blues müziğinin 12 ölçülük yapısını, kırık dökük melankolisini, trompet çığlıklarını ve piyano tuşlarının hüznünü kullanmıştır. Şiirleri okunmak için değil; adeta bir kontrbas ve saksafon eşliğinde mırıldanmak veya şarkı gibi söylenmek üzere kurgulanmıştır.
Eşitliğin Yalın Çığlığı: "Ben de" (I, Too, 1926)
Walt Whitman’ın Amerikan destanına doğrudan bir cevap niteliğindedir:
"Ben de Amerika’yım. / Ben o koyu renkli kardeşim. / Misafir geldiğinde / Gönderirler beni mutfağa yemek yiyeyim diye. / Ama gülerim ben, / Güzelce yerim / Ve güçlenirim. / Yarın / Masada oturacağım / Misafir geldiğinde..."
Şiir, ırk ayrımcılığına maruz kalan siyah insanın kendi gücünün, sabrının ve bu ülkenin kurucu ortağı olduğu gerçeğinin sarsılmaz bir beyanıdır.
Sivil Haklar Hareketinin Kıvılcımı: "Harlem / Ertelenen Bir Düş" (1951)
Kısacık altı dizeden oluşan bu şiir, 1960’ların sokak isyanlarını ve Martin Luther King hareketini on yıl öncesinden haber vermiştir:
"Ertelenen bir düşe ne olur? / Kurur mu / Güneşte kalmış bir kuru üzüm gibi? / (...) Yoksa patlar mı?"
Bu şiirdeki metafor, ünlü siyahi oyun yazarı Lorraine Hansberry’nin Broadway başyapıtı A Raisin in the Sun (Güneşte Bir Kuru Üzüm) oyununa ilham kaynağı olmuştur.
Halkın Sesi: "Jesse B. Semple" (Simple Hikâyeleri)
Hughes, 1943’ten itibaren gazetelerde Jesse B. Semple (lakabıyla Simple) adında kurgusal bir Harlem işçisinin maceralarını yazmaya başladı. Simple; barda birasını yudumlarken ırkçılığı, kadınları, siyaseti ve hayatın saçmalıklarını öyle saf, komik ve keskin bir halk bilgeliğiyle anlatıyordu ki kısa sürede bütün Amerika’nın en sevilen halk kahramanına dönüştü.
Langston Hughes'un Edebi Kişiliği
Langston Hughes’u dünya şiirinin unutulmazları arasına yerleştiren temel poetik ilkeler şunlardır:
- Caz ve Blues Estetiğinin Şiirleşmesi: Şiir formunu klasik İngiliz vezinlerinden kurtararak blues şarkılarının AAB kıta yapısıyla, cazın doğaçlama (improvisation) özgürlüğüyle yoğurmuştur.
- Tavizsiz Irksal Gurur ve "Siyah Güzeldir": Dönemin asimilasyonist aydınlarının aksine, beyazlaşmaya çalışmayı lanetlemiş; siyah derinin güzelliğini, Afro-Amerikan kültürünün sıcaklığını, sokak dilini ve zenci folklorunu gururla yüceltmiştir.
- Gündelik Dil ve "Küçük İnsan" Sevgisi: Şiirlerinde karmaşık felsefi lafazanlıklara yer vermez. Asansörcüler, çamaşır yıkayan kadınlar, sokak süpürgecileri, blues şarkıcıları ve işsiz delikanlılar onun şiirlerinin başkahramanlarıdır.
- İroni ve Gözyaşının Ardındaki Kahkaha: "Ağlamamak için güleriz" blues deyişini edebiyata taşımıştır. En derin acıları ve ırkçılığın vahşetini anlatırken bile satır aralarına umutlu, hayat dolu ve direngen bir tebessüm yerleştirmeyi başarmıştır.
- Enternasyonalist ve Evrensel Vizyon: Yalnızca Amerikan siyahilerinin değil; Afrika’da sömürülen kabilelerin, İspanya’da faşizme karşı dövüşen gerillaların, Asya’da tarlalarda çalışan köylülerin ve dünyadaki bütün ezilen halkların kardeşliğini savunan küresel bir hümanisttir.
Langston Hughes’un Eserleri
Hughes 40 yılı aşan yazarlık serüveninde 16 şiir kitabı, 2 roman, çok sayıda öykü kitabı, 20’den fazla oyun, müzikal ve iki ciltlik otobiyografi kaleme almıştır.
Başlıca Şiir Kitapları
- Yorgun Blues (The Weary Blues, 1926) – Caz şiirinin ilk büyük başyapıtı.
- Yahudiye Şık Giysiler (Fine Clothes to the Jew, 1927) – Blues formunda radikal halk şiirleri.
- Sevgili Karanlık Şehir (Dear Lovely Death, 1931)
- Kiralık Düşler (Shakespeare in Harlem, 1942)
- Şafak Vakti Meydan Okuma (Fields of Wonder, 1947)
- Biletini Al Da Gel (One-Way Ticket, 1949)
- Caz Müziğine Uyarlanmış Montaj (Montage of a Dream Deferred, 1951) – "Harlem" şiirini içeren kült kitap.
- Kıyafet Balosu (Ask Your Mama: 12 Moods for Jazz, 1961) – Avangart caz kolajı.
- Karanlık Kardeş (The Panther and the Lash, 1967 – Ölümünden sonra basıldı).
Romanları ve Öykü Kitapları
- Gülmek de Gerek / Kahkahasız Olmaz (Not Without Laughter, 1930) – Harmon Altın Madalyası kazanan ilk romanı.
- Beyazların Hali (The Ways of White Folks, 1934) – İkiyüzlü beyaz liberalizmi hicveden sarsıcı öyküler.
- Simple Bir Fikir Söylüyor (Simple Speaks His Mind, 1950) – "Simple" karakterinin ilk kitabı.
- Simple Bir Eş Arıyor (Simple Takes a Wife, 1953)
- Gülmekten Kırılmak (Laughing to Keep from Crying, 1952) – Öyküler derlemesi.
Otobiyografileri
- Büyük Deniz (The Big Sea, 1940) – Gençlik ve Harlem Rönesansı yılları hatıratı.
- Dolaşırken Düşünceler (I Wonder as I Wander, 1956) – Sovyetler Birliği, İspanya ve dünya seyahatleri.
Tiyatro ve Müzikalleri
- Mülâtef (Mulatto, 1935) – Broadway’de en uzun süre oynayan ilk siyahi yazar oyunu.
- Sokak Manzarası (Street Scene, 1947 – Kurt Weill ile birlikte opera).
Türkçede Yayımlanan Başlıca Eserleri
Langston Hughes’un şiirleri ve metinleri Türkçede köklü şairler, özellikle Ataol Behramoğlu’nun yetkin çevirileriyle okurla buluşmuştur:
- Ben de Amerika’yım / Seçme Şiirler (Artshop Yayıncılık / Çev. Ataol Behramoğlu; Yön Yayıncılık / Evrensel Basım Yayın)
- Beyazların Hali (Kırmızı Kedi Yayınevi)
- Gülmek de Gerek (Çeşitli yayınevleri)
- Büyük Deniz (Otobiyografik seçkiler)
Langston Hughes Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- 19 Yaşında Bir Zarfın Arkasına Yazılan Dünya Şiiri: En ünlü şiiri Zenci Nehirlerden Söz Eder’i, 1920 yılında trenle babasının yanına giderken, Missouri Nehri’nin Mississippi ile birleştiği o büyüleyici kızıllaşan alacakaranlıkta cebinden çıkardığı eski bir mektup zarfının arkasına sadece on beş dakika içinde yazmıştır.
- Otel Garsonluğundan Edebiyat Zirvesine: Washington’daki Wardman Park Hotel’de masaları temizleyen bir garsonken, ünlü beyaz şair Vachel Lindsay’in önüne şiirlerini koyup sessizce kaçmış; ertesi gün gazetelerde "Garson Şairin Keşfi" manşetleriyle uyandığında hayatı bütünüyle değişmiştir.
- Külleri Harlem’de Bir Nehir Mozaiğinin Altında: 1967’de vefat ettiğinde külleri, Harlem’deki Schomburg Araştırma Merkezi’nin lobi zemininde inşa edilen özel bir sanat eserinin altına yerleştirilmiştir. Mozaiğin üzerinde onun meşhur dizesi kazılıdır: "Ruhum nehirler kadar derinleşti."
- Martin Luther King’in İlham Kaynağı: Martin Luther King Jr.’ın 1963’teki tarihi "Bir Hayalim Var" (I Have a Dream) söylevinin, Langston Hughes’un Ertelenen Bir Düş ve diğer düş şiirleriyle doğrudan organik bir bağ taşıdığı edebiyat tarihçileri tarafından belgelenmiştir. İki lider mektuplaşmış ve King vaazlarında sık sık Hughes’un şiirlerini okumuştur.
- Özbekistan’da Bir Harlem Şairi: 1932’de Sovyetler Birliği’ne gittiğinde Taşkent, Semerkant ve Buhara’yı gezmiş; pamuk tarlalarında çalışan Özbek köylüleri ile Amerikan Güneyi’ndeki pamuk toplayan siyahiler arasındaki benzerlikleri yazmış ve Arthur Koestler ile birlikte Asya trenlerinde seyahat etmiştir.
Langston Hughes'un Eserlerinden Unutulmaz Şiirler ve Dizeler
*"Ben nehirleri tanıdım:
Dünyanın kendisi kadar eski nehirleri,
İnsan damarlarındaki kan akışından daha eski nehirleri.Ruhum nehirler kadar derinleşti benim.
Fırat’ta yıkandım sabahlar henüz tazeyken,
Kulübemi Kongo kıyısına kurdum, ninnilerle uyuttu beni nehir,
Nil’e baktım sonra ve piramitleri diktim göğe doğru,
Dinledim şarkısını Mississippi’nin Abe Lincoln New Orleans’a indiğinde,
Ve gördüm o çamurlu göğsün gün batımında altına dönüştüğünü.Ben nehirleri tanıdım:
Kadim, alacakaranlık nehirleri.Ruhum nehirler kadar derinleşti benim."*
— Zenci Nehirlerden Söz Eder (The Negro Speaks of Rivers)
*"Ben de Amerika’yım.
Ben o koyu renkli kardeşim.
Misafir geldiğinde
Gönderirler beni mutfağa yemek yiyeyim diye.
Ama gülerim ben,
Güzelce yerim
Ve güçlenirim.Yarın
Masada oturacağım
Misafir geldiğinde.
Kimse cesaret edemeyecek
'Mutfakta ye' demeye bana.Üstelik
Görecekler ne kadar güzel olduğumu
Ve utanacaklar.Ben de Amerika’yım."*
— Ben de (I, Too)
*"Ertelenen bir düşe ne olur?
Kurur mu
Güneşte kalmış bir kuru üzüm gibi?
Ya da bir yara gibi irinleşir de
Akar mı sonra?
Kokuşur mu kokuşmuş et gibi?
Ya da kabuk bağlayıp şekerlenir mi
Şuruplu bir tatlı gibi?Belki de sadece sarkar
Ağır bir yük gibi.Yoksa patlar mı?"*
— Harlem / Ertelenen Bir Düş (A Dream Deferred)