Söz, Saz ve Sır
Bir Şairin, Bir Âşığın ve Bir Meczubun Hikâyesi
Şair, dar ve karanlık sokaklardan evine doğru yol alırken, hep oyuncu olma hayaliyle yanıp tutuşan genç komşusu Bahtiyar’a rastladı. Ayaküstü laflarlarken Bahtiyar, her zamanki hevesiyle yine aynı teklifi yineledi:
— Abi niye oyuncu olmuyorsun, çok güzel oynarsın?
Şair sırtını dönüp tam gidecekken Bahtiyar arkasından seslendi:
— Abi en azından ekonomik olarak biraz rahatlarsın; masraflarını, borçlarını, ev kiranı ödersin.
Şair, Bahtiyar’a dönerek, "Teklifini kabul ediyorum baş belası," dedi. Bahtiyar sevinçle, "Abi yarın saat 08.00’de hazır ol, figüranlık işi var, yevmiyesi 1000 lira," müjdesini verdi. Şair teşekkür edip evine girdi.
Demlediği çayı yudumlarken uzun uzun düşündü: "Başka çarem yok, mecburum buna..." Yarın giyeceklerini hazırlayıp yatağına geçti. Melayê Cizîrî’nin Divan’ını eline aldı, kaldığı yerden okumaya başladı ve şu mısralarda takılıp kaldı:
Çi zeman û çi mekan û çi cihat û çi hudûd / Çi meqadîr û tefasîl û hisab in çi 'eded
Çi munafat û luzûm in çi qiyas û çi misal / Ev çi tewlîd û çi terkîb e çi rûh in çi cesed
(Zaman nedir, mekân nedir, yönler ve sınırlar nedir? Ölçüler, ayrıntılar, hesap ve sayılar da neyin nesidir? Zıtlık ve gereklilik nedir, kıyas ve örnek nedir? Bu türeyiş ve terkip nedir; ruh nedir, ceset nedir?)
Şair bu dizeleri kendi içinde tahlil etti: "Eğer var olan sadece Tek ve Mutlak olan Allah ise, bizim zihnimizde büyüttüğümüz bu zaman, mekân, sayı, mantık, zıtlık, ruh ve beden ayrımları aslında birer gölgeden ve vehimden başka nedir ki?"
Nitekim hemen sonraki 12. beyitte, aklın bu sorular karşısında aciz kalıp diz çöktüğünü hatırladı:
Ser bi 'iczê didirit quwwetê derrake-i ma / Rece'e l-'eqlu kelîlen we-meta qame qe'ed
(Bizim idrak kuvvetimiz bu sır karşısında acziyetle başını eğer; akıl yorgun ve bitkin bir halde geri döner, ne zaman ayağa kalkmaya çalışsa aciz kalıp oturur.)
Divan’ı kapattıktan sonra gönlünden Mela’nın şu beyti geçti:
Tîrê qedayê bêsibeb, nayên ji qewsê qidretê / Her çî ji wê cehê tê, 'eynê 'inayet û rehmet e
(Kaza okları kudret yayından sebepsiz yere atılmaz; O yönden ne gelirse, ta kendisi inayet ve rahmettir.)
"Bu oyunculuk serüveninde başıma ne gelirse gelsin sabırla üstleneceğim; ya imtihanımdır ya da mükafatımdır," diyerek ilahi kadere razı oldu. Kalkıp dolabından Hacı Aşık Selîmê Cizîrî’nin Mîrzo û Îzêr kasetini aldı, kasetçalara taktı ve ezgileri dinlerken uykuya daldı.
Sabah ezanıyla kalktı; abdest alıp namaz kıldıktan sonra bir daha yatmadı. Hazırlanıp kahvaltısını yaptı ve saat 08.00’de Bahtiyar’ın kapısında bitti. Bahtiyar şairi görür görmez hayranlıkla atıldı:
— Abi tam başrol gibi giyinmişsin! Yönetmen olsam başrolü sana verirdim. Zaten gideceğimiz filmin başrolü tahtadan kılıç, oyuncu bozması bir manken!
Şair tebessümle, "Dilin değil, ayakların çalışsın," dedi ve sete doğru yola çıktılar.
Sete vardıklarında yardımcı yönetmen rolleri dağıttı. Bahtiyar’ın gece gündüz çalıştığı sözlü kısa rolü, Bahtiyar heyecanından eline yüzüne bulaştırınca, en iyi oynayan şaire verildi. Sahne çekilmeye başlandı; şair rolünü başarıyla icra etti ancak başrol oyuncusu, tıpkı Bahtiyar’ın dediği gibi bir türlü oynamayı beceremediğinden sahne defalarca tekrar edildi.
Şair, başrol oyuncusunun gariban figüranlara ve set çalışanlarına yukarıdan bakıp kötü davrandığını görünce içinden, "Sanırsın ki kendisi değil, bizler kötü oynuyoruz," diye geçirdi. Dayanamayıp başrole çıkıştı; sahnenin nasıl oynanması gerektiğini bizzat gösterdikten sonra ona dönerek, "Kendi hatanı başkasına yükleme," dedi.
Yönetmen ve yapımcı hayretle şairi izlerken, başrol oyuncusu şairin karşısında tek kelime edemez hâle geldi. Yapımcı yönetmene dönüp, "Sen de benim düşündüğümü düşünüyorsun, değil mi?" diye sordu. Yönetmen, "Evet, başrolü bulduk! Hem filmi kurtaracağım hem de yeni bir yıldız keşfedeceğim," diye yanıtladı. Yapımcı gülümseyerek karşılık verdi: "Az maaşla çok hasılat!"
Yönetmen sete ara verildiğini duyurdu. Eski başrole durum münasip bir dille anlatıldı ve başrol şaire teklif edildi. Şair teklifi kabul etti ancak tek şartını koydu:
— Yalnızca birkaç isteğim var: Figüranlara ve set çalışanlarına kötü davranılmayacak. Bir de bizim bu Bahtiyar’a yardımcı oyuncu rolü verilsin; yetenekli çocuk, sadece biraz heyecanlı, o da geçer.
Yapımcı ve yönetmen bu şartları kabul etti. Şair, Bahtiyar’a müjdeyi vermeye giderken yapımcı derin bir "oh" çekti: "Sandım ki fazla para isteyecek!" Yönetmen ise gizli gizli sırıttı. Şair, Bahtiyar’a haberi ulaştırdığında genç adam mutluluktan havalara uçtu.
Tam o sırada set asistanı duyuru yaptı: — Şimdi yemek molası verilecek, ardından hızlıca sahne çekimlerine geçilecek; hızlı olmayan aç kalır!
Şair, Bahtiyar’a dönüp, "Burada set çalışanları ve figüranlar diğerlerinden ayrı yerde mi yemek yiyor?" diye sordu. Bahtiyar, "Evet," deyince şair kararlı bir şekilde, "Olmaz, ben set çalışanları ve figüranlarla yemek yiyeceğim," dedi. Set asistanı gelip "Siz ayrı yerde yiyeceksiniz," dediyse de aynı cevabı aldı ve yemek sırasında onlarla birlikte bekledi. Durumu öğrenen set asistanı, yönetmen ve yapımcının yanına koştu:
— Bu yeni başrol çok garip, bunda hiç kibir yok!
Yönetmen düşünceli bir tavırla karşılık verdi: "Hiç boş birine benzemiyor, bilmediğimiz hünerleri vardır belki."
Şart edilen lüks karavanaya gitmeyen şair, set çalışanları ve figüranların arasına oturarak samimi bir sohbet eşliğinde yemeğini yedi.
Mola bitip çekimler başladığında yönetmen "Motor!" komutunu verdi. Güçlü ezber yeteneği sayesinde sahneleri zorlanmadan tamamlayan şair, son sahnede repliğinin bittiği yere o ana uygun, kendisine ait bir şiir okuyarak duyguyu zirveye taşıdı.
Yönetmenin "Gün sonu, paydos!" nidasıyla tüm ekip şairi alkışa boğdu. Yönetmen yanına gelerek, "Çok güzel doğaçlama yaptın. Bu okuduğun şiir kime ait?" diye sordu. Şair mütevazıyla, "Bana ait hocam," dedi. Yönetmen şaşırırken araya giren Bahtiyar, "Şairdir kendisi," diye lafa girdi. Şair ise ince bir edeple bunu düzeltti: "Söz mülkünde şairlere yoldaş diyelim."
Bu asil tavırdan çok etkilenen yönetmen, "İşin yoksa bir yerde oturup sohbet edelim mi?" teklifinde bulundu. Şair kabul etti.
Ekip dağılırken şair yönetmenin arabasına bindi. Yönetmen, "Nereye gidelim?" diye sordu. Şairin cevabı netti:
— Çok iyi bildiğim bir yer var.
— Neresi?
— Deniz gören bir dam; sürekli çay da var. Dostlarım Âşık ve Meczup oradalar.
Yönetmen gülümseyerek, "Şair, Âşık ve Meczup... Demek ben de Mecnun olayım," dedi. Şair karşılık verdi: "O zaman Şair, Âşık, Meczup ve Mecnun diyelim." İkisi de neşeyle gülümsediler. Yönetmen heyecanla, "Bak, bunu senaryoya eklerim!" dedi. Şair tebessüm etti: "Hele onlarla bir tanış sayın hocam."
Kapıya varıp "Selamünaleyküm" dediklerinde, Âşık ve Meczup aynı anda "Aleykümselam" diye mukabele ettiler. İçeri geçip oturdular; şair yönetmeni onlarla tanıştırdı, Meczup ise sessizce çayları doldurdu.
Yönetmen bir süre sonra dayanamayıp sordu: "Benim çok merak ettiğim bir soru var kaderle ilgili." Âşık, "Bana değil," diyerek Meczup’u işaret etti: "Üstada soracaksın, ben bir garip aşığım."
Meczup sırıttı: — Bir daha sor bakayım.
Yönetmen sorusunu yineledi: — Madem kaderimiz biz doğmadan yazılmış, o hâlde biz sadece yazılanı oynayan birer figüran mıyız? Eğer öyleyse günahımızın da sevabımızın da faili bizzat Yaradan olmaz mı?
Meczup masadaki titrek muma baktı, ardından gözlerini yönetmene dikti: — Şu pervanenin ateşe koşup yanacağını ben şimdiden biliyorum; al şu kâğıda da yazıyorum. Şimdi söyle bana; o kelebek ben kâğıda yazdığım için mi ateşe atlar, yoksa kendi sevdasıyla ateşe koşacağı için mi ben onu önceden bilip yazdım? Allah’ın ilmi de böyledir evlat! Senin nefsinle hangi ateşe atlayacağını ezelden bildiği için defterine yazdı. Bilmek, kanadını tutmak değildir; ateşe kendi uçtun, suçu kâğıda atma!
Sözün bittiği yerde Âşık sazını eline aldı, gözlerini ufka dikerek hafifçe gülümserken söze girdi: "O zaman size kısaca Mem û Zîn’i anlatayım şiirle..."
Beko yine yaptı bir hinlik, Mîr aldandı yine Beko’ya. Atıldı masum Mem zindana, Âşık Zîn de düştü yataklara.
Bir gönül dergâhıydı artık zindan; Kim bilirdi sarayın zindan, zindanın saray olduğunu? Yârin olduğu her yer saray değil miydi zaten?
Mem, önce her an Zîn’i zikrederdi, Sonra ilahi aşkı zikretmeye başladı. Yaralı gönlünü o aşkla onardı, Artık gerçek aşkla mum gibi eriyordu.
Fitnenin başı Bekir, zehir sundu âşık Mem’e; Tadı zehir olsa da, yâre kavuşmak için içti. Hakikate tecelli etti aşkı Mem û Zîn'in; Onlara aşk bahçesi olan Cizre, bir kara Çarşamba günü makber oldu.
Şiir bittiğinde o mütevazı mekana derin bir sessizlik çöktü. Şair saatine bakarak, "Vakit epey geç oldu," deyip müsaade istedi. Vedalaşırken yönetmen kapıda duraksadı, dönüp onlara baktı. Gözlerindeki heyecanı gizleyemeyerek, bu filmde onların da oynamasını istediğini dile getirdi.
Meczup, yüzüne yayılan muzip bir gülümsemeyle, "Bu yaştan sonra artist mi olacağız?" diye takıldı. Yönetmen ise son derece ciddi ve içtendi: "Tek ümidim o film, tek dayanağım..." Bu samimi yakarış karşısında Âşık ve Meczup birbirlerine bakıp başlarını salladılar ve teklifi kabul ettiler.
Aradan günler geçti. Kameranın, ışığın ve dostluğun harmanlandığı büyüleyici bir set ortamı kuruldu. Üstelik Âşık ile Meczup sadece kamera karşısına geçmekle kalmadı, filmin ruhuna ruh katan o kadim müzikleri de bizzat kendileri yaptılar.
Aylar sonra, sinema tarihinin en çok konuşulacak gecesi geldi çattı. Tarihi bir kültür merkezinde, filmin kırmızı halı galası için mahşeri bir kalabalık toplanmıştı. Kameraların flaşları patlarken, setin ve gönüllerin neşesi Âşık ile Meczup kol kola, yüzlerinde o asil tebessümle salona giriş yaptılar. Meczup etrafı süzüp sırıttı. En son Şair, yanında yönetmenle birlikte salona adım attı.
Salonda adeta yer yerinden oynuyordu; çünkü bu sıradan bir film galası değil, samimiyetin, kibrin yok edilişinin ve hakiki dostluğun zaferiydi. Işıklar yavaşça kararıp perde açıldı. Film başladıktan kısa bir süre sonra Âşık’ın ellerinden dökülen o kadim saz sesleri, Meczup’un felsefi dokunuşları ve Şair’in devleşen oyunculuğu tüm salonu büyüledi.
Gözyaşları ve hayranlık dolu iç çekişlerle izlenen film bittiğinde, ayağa kalkan yüzlerce insan ekrandaki isimleri dakikalarca ayakta alkışladı. Yapımcı, gişe rekorları kıran açılış rakamlarını görünce mutluluktan havalara uçup yönetmenin boynuna sarıldı:
— Hoca, haklıymışsın! Az masrafla hem bir başyapıt yarattık hem de tüm ülkenin kalbini fethettik!
Yönetmen ise kuliste, elinde çayıyla sessizce oturan Şair, Âşık ve Meczup’a doğru yürüdü. Yanlarına otururken derin bir nefes aldı ve gülümseyerek konuştu: — Biz bir film çektik sanıyorduk ama meğer siz bize hayatı yeniden ezberletmişsiniz.
Meczup çayından bir yudum alıp göz kırptı: — Biz zaten hep sahnedeydik dost, perdeyi sonunda seninle araladık.
Tüm ekip çaylarını kaldırıp bu muazzam zafer ve dostluk şerefine havaya dikerken, dışarıda sinemanın önünde kuyruklar oluşturan binlerce insan filmi konuşmaya devam ediyordu. Film, vizyona girdiği günden itibaren tüm rekorları altüst ederek unutulmazlar arasına adını altın harflerle yazdırdı.