Boris Pasternak'ın Hayatı ve Eserleri

Boris Leonidoviç Pasternak, Rus şair, romancı ve çevirmen. 20. yüzyıl Rus edebiyatı lirik şiirinin en büyük ustalarından biri olmasının yanı sıra başyapıtı Doktor Jivago ile dünya çapında ün kazanmış ve 1958 Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüştür.

Doğum tarihi ve yeri: 10 Şubat 1890 (Eski Takvim: 29 Ocak 1890), Moskova, Rusya
Ölüm tarihi ve yeri: 30 Mayıs 1960, Peredelkino (Moskova), Sovyetler Birliği

Boris Pasternak’ın Hayatı

10 Şubat 1890 tarihinde Moskova’da, kültür ve sanat dünyasının merkezinde yer alan Yahudi kökenli aydın bir ailenin ilk çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Leonid Pasternak, Moskova Resim, Heykel ve Mimarlık Okulu’nda profesör ve Lev Tolstoy’un kitaplarının ünlü ressamıdır; annesi Rozaliya Kaufman ise tanınmış bir konser piyanistidir. Çocukluğu boyunca evlerine Lev Tolstoy, Rainer Maria Rilke, Sergey Rahmaninov ve Aleksandr Skryabin gibi dev sanatçılar konuk olur.

On üç yaşındayken attan düşerek sağ bacağını kırar; kemiğin yanlış kaynaması sonucu bir bacağı diğerinden kısa kalır ve bu durum onun Birinci Dünya Savaşı’nda cepheye gönderilmesini engeller. Gençliğinde besteci Aleksandr Skryabin’in büyük etkisi altında kalarak altı yıl boyunca Moskova Konservatuvarı’nda müzik teorisi ve kompozisyon eğitimi alır. Ancak mutlak kulak (kusursuz işitme) yeteneğine sahip olmadığını düşünerek 1910 yılında müziği aniden bırakır ve Moskova Üniversitesi’nde felsefe öğrenimine başlar.

1912 yılında Almanya’ya giderek Yeni-Kantçı felsefenin merkezi olan Marburg Üniversitesi’nde ünlü filozof Hermann Cohen’in öğrencisi olur. Cohen’in kendisine akademik kariyer teklif etmesine rağmen, yaşadığı karşılıksız bir aşk acısının ve İtalya gezisinin ardından felsefeyi de bırakıp hayatını tamamen şiire adamaya karar verir ve 1913’te Moskova Üniversitesi’nden mezun olur.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ural Dağları bölgesindeki Perm yakınlarında bulunan kimya fabrikalarında büro memuru olarak çalışır; Urallar’ın sert doğası ve kış manzaraları ileride yazacağı Doktor Jivago romanının mekanlarına doğrudan ilham verir. 1922 yılında ressam Yevgeniya Lurye ile evlenir ve bu evlilikten oğlu Yevgeni dünyaya gelir. 1931’de piyanist Zinaida Neuhaus’a aşık olarak ilk eşinden ayrılır ve 1932’de Zinaida ile evlenir.

1930’lu yılların ikinci yarısında başlayan "Büyük Terör" (Stalin tasfiyeleri) döneminde resmi ideolojinin dayattığı basmakalıp şiirleri yazmayı reddeder. 1936’dan itibaren Moskova yakınlarındaki yazarlar köyü Peredelkino’da bulunan kır evinde (daça) inzivaya çekilir. 1946 yılında Novıy Mir (Yeni Dünya) dergisinde tanıştığı editör Olga İvinskaya ile ömrünün sonuna dek sürecek fırtınalı bir aşk yaşar; İvinskaya, Doktor Jivago romanındaki unutulmaz Lara karakterinin esin kaynağı olur ve Pasternak’la ilişkisi yüzünden 1949’da tutuklanarak çalışma kampına (Gulag) gönderilir.

1958 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülmesinin ardından Sovyet yönetimince ağır bir karalama kampanyasına maruz kalan, Yazarlar Birliği’nden ihraç edilen ve vatandaşlıktan çıkarılıp sınır dışı edilmekle tehdit edilen Pasternak, ülkesinden kopmamak için ödülü reddetmek zorunda kalır. Bu ağır ruhsal yıkımın ardından 30 Mayıs 1960 tarihinde Peredelkino’daki evinde akciğer kanserinden hayatını kaybeder.

Boris Pasternak’ın Edebi Hayatı

Boris Pasternak edebiyat dünyasına 1913 yılında, ılımlı fütürist şairlerin kurduğu "Santrifüj" (Tsentrifuga) topluluğu içinde adım atar. İlk şiir kitabı Bulutlardaki İkiz (Bliznets v tuçah) 1914 yılında yayımlanır; ardından 1917’de Engellerin Üzerinden (Poverh baryerov) gelir.

Pasternak’ı 20. yüzyıl Rus şiirinin zirvesine taşıyan eser, 1917 yazında yazdığı ve 1922 yılında yayımlanan Kızkardeşim Hayat (Sestra moya – jizn) adlı şiir kitabı olur. Doğayı, yağmuru, bahçeleri ve aşkı şaşırtıcı metaforlarla ve baş döndürücü bir ses uyumuyla anlatan bu kitap; Vladimir Mayakovski, Marina Tsvetayeva ve Osip Mandelştam başta olmak üzere tüm çağdaşları tarafından modern Rus şiirinde bir devrim olarak karşılanır. 1923’te yayımladığı Temalar ve Çeşitlemeler (Temı i variatsii) ile şairlik ününü pekiştirir.

1920’lerin ikinci yarısında lirik şiirden epik türe yönelerek 1905 Devrimi’ni konu alan Dokuz Yüz Beş Yılı (1926), Teğmen Şmidt (1927) ve Yüksek Hastalık poemalarını yazar. 1931’de sanat ve yaşam felsefesini anlattığı otobiyografik düzyazısı Güvenli Geçiş Belgesi’ni (Ohrannaya gramota), 1932’de ise İkinci Doğuş (Vtoroye rojdeniye) şiir kitabını yayımlar.

1934 yılında şair Osip Mandelştam’ın Stalin’i eleştiren bir şiiri yüzünden tutuklanması üzerine Stalin Pasternak’ı telefonla arayarak Mandelştam hakkındaki fikrini sorar. Bu ürkütücü telefon konuşmasının ardından resmi edebiyat ortamından uzaklaşan Pasternak, yaklaşık on yıl boyunca kendi şiirlerini yayımlayamaz ve geçimini dünya edebiyatından yaptığı çevirilerle sağlar. William Shakespeare’in Hamlet, Othello, Kral Lear, Romeo ve Juliet ve Macbeth trajedilerini; Goethe’nin Faust’unu, Friedrich Schiller’in oyunlarını ve Gürcü şairlerinin eserlerini Rusçaya kazandırarak Rus çeviri edebiyatının en büyük klasiklerini yaratır.

1946 yılında, elli altı yaşındayken bütün sanat ve tarih anlayışının toplamı olacak büyük romanı Doktor Jivago’yu yazmaya başlar ve on yıllık çalışmanın ardından 1955 sonunda tamamlar. Hekim ve şair Yuri Jivago’nun 1903’ten İkinci Dünya Savaşı’na uzanan fırtınalı dönemde Lara Antipova’ya duyduğu aşkı ve Rus aydınlarının devrim çarkları arasındaki trajedisini anlatan roman, 1956’da Sovyet dergisi Novıy Mir tarafından "devrime ihanet" gerekçesiyle reddedilir.

Romanın elyazması bir nüshası İtalyan komünist gazeteci Sergio D’Angelo aracılığıyla Milano’daki yayıncı Giangiacomo Feltrinelli’ye ulaştırılır. Sovyet makamlarının tüm baskılarına rağmen Feltrinelli, Kasım 1957’de Doktor Jivago’yu İtalyanca olarak yayımlar; eser kısa sürede yirmiden fazla dile çevrilerek dünya çapında milyonlarca okura ulaşır. Romanın son bölümünde yer alan 25 şiirlik "Yuri Jivago’nun Şiirleri" (Hamlet, Kış Gecesi, Getsemani Bahçesi), Pasternak’ın olgunluk dönemi şiirinin zirvesini oluşturur. Doktor Jivago, kendi vatanı olan Rusya’da ise ancak Pasternak’ın ölümünden 28 yıl sonra, 1988 yılında basılabilmiştir.

Boris Pasternak'ın Edebi Kişiliği

• 20. yüzyıl Rus şiirinde Marina Tsvetayeva, Anna Ahmatova ve Osip Mandelştam ile birlikte Gümüş Çağ sonrası modern şiirin dört büyük direğinden biridir.
• Hem sembolizm hem de fütürizm akımlarının içinden geçmiş, ancak hiçbir edebi grubun dar kalıplarına bağlı kalmayarak kendi özgün sesini kurmuştur.
• Gençliğinde aldığı kompozisyon (müzik) ve felsefe eğitimi şiirlerinin dokusunu doğrudan belirlemiştir; dizelerinde zengin aliterasyonlar (ses tekrarları), beklenmedik metaforlar ve doğanın her unsurunu canlı bir insan gibi konuşturan dinamik bir üslup vardır.
• İlk dönem şiirlerinde karmaşık, yoğun ve avangart bir dil kullanırken; 1940 sonrasında ve özellikle Doktor Jivago şiirlerinde "göze çarpmayan bir yalınlığa" ve berraklığa yönelmiştir.
• Yağmur, bahar fırtınası, kar tipisi, penceredeki mum ışığı, leylak dalları ve tren yolculukları Pasternak’ın hem şiirlerinde hem düzyazısında en sık kullandığı imgelerdir.
• Tarihe ve devrime ideolojik sloganların penceresinden değil; bireyin vicdanı, özgür iradesi, doğanın ölümsüz döngüsü ve Hristiyanlığın merhamet felsefesi üzerinden yaklaşmıştır.

Boris Pasternak’ın Eserleri

Boris Pasternak’ın şiir, roman, öykü ve otobiyografik düzyazı türlerindeki başlıca eserleri şunlardır:

• Şiir Kitapları:

  • Bulutlardaki İkiz (Bliznets v tuçah, 1914)
  • Engellerin Üzerinden (Poverh baryerov, 1917)
  • Kızkardeşim Hayat (Sestra moya – jizn, 1922)
  • Temalar ve Çeşitlemeler (Temı i variatsii, 1923)
  • İkinci Doğuş (Vtoroye rojdeniye, 1932)
  • Sabah Trenlerinde (Na rannih poyezdah, 1943)
  • Yeryüzü Genişliği (Zemnoy prostor, 1945)
  • Yuri Jivago’nun Şiirleri (1957 – Doktor Jivago romanının 17. bölümü)
  • Hava Açtığında (Kogda razgulyayetsya, 1959)

• Epik Şiirleri (Poemalar):

  • Yüksek Hastalık (Vısokaya bolezn, 1924/1928)
  • Dokuz Yüz Beş Yılı (Devyatsot pyatıy god, 1926)
  • Teğmen Şmidt (Leytenant Şmidt, 1927)
  • Spektorski (1931 – Manzum roman)

• Roman ve Uzun Öyküleri:

  • Lüvers’in Çocukluğu (Detstvo Lyuvers, 1922 – Uzun öykü)
  • Hava Yolları (Vozduşnıye puti, 1924 – Öyküler)
  • Son Yaz / Bir Öykü (Povest, 1934)
  • Doktor Jivago (Doktor Jivago, 1957)

• Otobiyografik Eserleri:

  • Güvenli Geçiş Belgesi / Koruma Belgesi (Ohrannaya gramota, 1931)
  • İnsanlar ve Konumlar (Lyudi i polojeniya, 1956 – Otobiyografik deneme)

Türkiye’de Boris Pasternak’ın Doktor Jivago romanı Yapı Kredi Yayınları ve İletişim Yayınları tarafından (Hülya Arslan çevirisiyle); Kızkardeşim Hayat, Lüvers’in Çocukluğu ve seçme şiirleri ise Ataol Behramoğlu, İsmail Haydar Aksoy, Cevat Çapan, Ülkü Tamer ve Kayhan Yükseler gibi şair ve çevirmenler tarafından Türkçeye kazandırılmıştır.

Boris Pasternak Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• Ressam babası Leonid Pasternak sayesinde çocukluğunda Lev Tolstoy ve Rainer Maria Rilke ile bizzat tanıştı; Rilke’yi hayatı boyunca en büyük manevi ustası saydı.
• 1926 yılı yazında Boris Pasternak, Marina Tsvetayeva ve Rainer Maria Rilke arasında üç ülke arasında yürütülen mektuplaşmalar, 20. yüzyıl dünya edebiyatının en ünlü mektup hazinelerinden birini oluşturdu.
• Doktor Jivago’nun Batı’da yayımlanıp Soğuk Savaş’ta Sovyetler Birliği’ne karşı etkili olabilmesi için CIA (ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı), 1958 Brüksel Dünya Fuarı’nda romanın Rusça cep baskısını gizlice bastırarak Sovyet ziyaretçilere dağıttı.
• Ekim 1958’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandığında Sovyet basını "Pasternak’ı okumadım ama kınıyorum!" sloganıyla tarihe geçen dev bir linç kampanyası başlattı.
• Ülkesinden sürgün edilmemek için İsveç Akademisi’ne çektiği telgrafta: "Üyesi olduğum toplumun bu ödüle verdiği anlam nedeniyle, bana verilen bu haksız ödülü reddetmek zorundayım; lütfen gönüllü reddimi gücenmeden kabul edin" diye yazdı.
• Pasternak’ın reddetmek zorunda kaldığı Nobel madalyası, ölümünden 29 yıl sonra, 9 Aralık 1989’da Stockholm’de düzenlenen törenle oğlu Yevgeni Pasternak’a teslim edildi.
• 1965 yılında yönetmen David Lean tarafından sinemaya uyarlanan, başrollerini Omar Sharif ve Julie Christie’nin paylaştığı Doktor Jivago filmi, 5 Oscar Ödülü kazanarak sinema tarihinin en çok izlenen başyapıtlarından biri oldu.

Boris Pasternak'ın Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• Tipi tipi, bütün dünya, / Köşe bucak kar. / Bir mum yanıyor masada, / Yanan bir mum var. (Kış Gecesi / Doktor Jivago)
• Yine de, çok az kala ölümüme / Gelecek bir zamana inanıyorum. / Alçaklığı ve kötülüğü / Aşacağına iyilik ruhunun. (Nobel Ödülü şiirinden – Çev. Ataol Behramoğlu)
• Ama sahne düzeni kuruldu bir kez, / Ve kaçınılmaz yolun sonu. / Yalnızım. Her şey ikiyüzlülüğe batmış. / Bir ömür yaşamak, tarlayı geçmek kadar kolay değil. (Hamlet / Doktor Jivago)
• İnsan yaşamak için doğar, yaşama hazırlanmak için değil. (Doktor Jivago)
• Sanat her zaman iki şeyi yapar: Durmaksızın ölüm üzerine düşünür ve durmaksızın bu sayede yaşam yaratır. (Doktor Jivago)
• Sürü halinde aranan hakikat, hakikat olmaktan çıkar; gerçek ancak yalnızların barınağında bulunur. (Doktor Jivago)
• Ünlü olmak hiç de güzel bir şey değil; insanı yücelten bu değildir. Arşiv tutmaya, elyazmalarının üzerinde titremeye gerek yok; yaratmanın tek amacı kendini bütünüyle vermektir, şamata koparmak ya da başarı kazanmak değil. (Ünlü Olmak Güzel Değil, 1956)