Rus Edebiyatı ve Özellikleri

Rus edebiyatı, Rusça kullanılarak ortaya çıkan edebiyat ürünlerini kapsar. Dünya edebiyatının en derin, en sarsıcı ve en etkili geleneklerinden biridir. Rus yazarlar başta psikolojik roman, gerçekçi (realist) roman, kısa öykü, lirik şiir ve modern tiyatro olmak üzere edebi türlerin tamamına yön veren ölümsüz başyapıtlar kazandırmışlardır.

Rus edebiyatı, özellikle 19. Yüzyıl Dünya Edebiyatından itibaren pek çok ülkedeki yazar ve düşünürün çalışmalarını derinden etkilemiştir. 1700’lerde Fransız edebiyatı kaynaklı klasizm ve Aydınlanma düşüncesiyle modern biçimlere yönelen Rus yazını, 1800’lerin başında romantizm ile kendi ulusal sesini bulmuştur. 1800’lerin ortalarından itibaren ise Rus realizmi (gerçekçilik), insan ruhunun karanlık dehlizlerini ve toplumsal adaletsizlikleri eşsiz bir derinlikle işleyerek dünya romanının zirvesine yerleşmiştir. 1900’lerin başında Rus sembolizmi, akmeizm ve Rus fütürizmi (gelecekçilik) modern şiiri ve eleştiri kuramını yeniden biçimlendirmiştir.

Birçok Rus yazar için edebiyat, salt estetik bir oyun ya da biçimsel bir süs değil; ahlaki, felsefi ve toplumsal bir sorumluluk alanı olmuştur. Çarlık otokrasisinin ve daha sonra Sovyet sansürünün ağır baskısı altında gelişen Rus edebiyatı; özgürlük arayışının, vicdan muhasebesinin ve toplumsal eleştirinin kürsüsü işlevini görmüştür. Bu nedenle Rus yazınında "Sanat sanat içindir" anlayışından ziyade, "Edebiyat hayatın ders kitabıdır" görüşü ağırlık kazanmıştır.

Her ne kadar toplumsal gerçekçilik ve ahlaki sorgulama Rus edebiyatında hayati bir rol oynadıysa da, güçlü bir biçimsel deneysellik ve grotesk mizah da bu geleneğin ayrılmaz parçası olmuştur. Nikolay Gogol’ün bürokrasiyi gerçeküstü bir taşlamayla ele aldığı Petersburg öykülerinden, 20. yüzyılda Mihail Bulgakov’un fantastik hicvine ve Rus Biçimcilerinin edebiyat kuramlarına kadar deneysel damar her dönemde canlılığını korumuştur.

Erken Rus Edebiyatı

Rus edebiyatının en erken kökleri, Hristiyanlık öncesi Slav kabilelerinin sözlü halk geleneğine dayanır. Masallar (skazki), ağıtlar, mevsim şarkıları ve halk ozanları tarafından kuşaktan kuşağa aktarılan bılina adlı kahramanlık türküleri bu dönemin temel ürünleridir. Bılina destanlarında İlya Muromets, Dobrınya Nikitiç ve Alyoşa Popoviç gibi halk kahramanlarının (bogatır) Kiev Knezliği’ni koruma mücadeleleri anlatılır.

Orta Çağ ve Kiev Dönemi Yazını

Yazılı Rus edebiyatı, 988 yılında Kiev Knezi I. Vladimir’in Hristiyanlığı resmi din olarak kabul etmesi ve Aziz Kiril ile Metodius’un geliştirdiği Kilise Slavcası alfabesinin benimsenmesiyle başlar. Bu dönemin metinleri büyük ölçüde Bizans’tan çevrilen dini metinler, aziz yaşam öyküleri (jitie), vaazlar ve tarihsel vakayinamelerden (letopis) oluşur. Rahip Nestor tarafından 1113 yılı civarında derlenen Geçmiş Yılların Öyküsü (Povest vremennıh let), Doğu Slavlarının tarihini ve devletleşme sürecini anlatan ilk büyük yazılı abidedir.

Orta Çağ Rus edebiyatının en büyük başyapıtı, 1185 yılında Kumanlara (Kıpçaklara) karşı düzenlenen başarısız bir seferi konu alan anonim İgor Destanı’dır (Slovo o polku İgoreve). Doğayla insan kaderini iç içe geçiren lirik dili, ritmik yapısı ve Rus prenslerini Moğol ve Kuman akınlarına karşı birliğe çağıran yurtsever tonuyla İgor Destanı, modern Rus şiirinin de ilk kaynağı sayılır.

13. yüzyılda başlayan Moğol-Tatar hâkimiyeti sonrasında edebiyatın merkezi Kiev’den Moskova’ya kayar. 1466–1472 yılları arasında Tverli bir tüccar olan Afanasi Nikitin’in İran ve Hindistan yolculuğunu anlattığı Üç Deniz Ötesine Yolculuk, dini olmayan ilk seküler gezi-anı metinlerinden biridir. 17. yüzyılda ise Başpapaz Avvakum’un sürgünde kaleme aldığı Başpapaz Avvakum’un Kendi Eliyle Yazdığı Hayat Hikâyesi (1672), konuşma Rusçasını edebi dile yaklaştıran ilk otobiyografi örneği olarak öne çıkar.

18. Yüzyıl: Aydınlanma ve Klasik Çağ

Çar I. Petro’nun (Deli/Büyük Petro) 1700’lerin başında gerçekleştirdiği Batılılaşma reformları ve II. Katerina’nın (Büyük Katerina) Aydınlanma Çağı düşünürleriyle kurduğu yakın ilişki, Rus edebiyatını Avrupa modelleriyle buluşturdu. Sivil alfabenin kabul edilmesi ve matbaaların yaygınlaşmasıyla birlikte edebiyat kilise tekelinden çıkarak dünyevileşti.

Klasik Şiir ve Dil Reformu

18. yüzyıl Rus edebiyatında klasizm baskın akımdı. Antioh Kantemir toplumsal yergileriyle (satir), Vasili Trediakovski ise Rus şiir ölçüsünü yeniden düzenleyen kuramsal çalışmalarıyla öncülük etti. Ancak modern Rus edebi dilinin asıl kurucusu, hem büyük bir doğa bilgini hem de şair olan Mihail Lomonosov’dur. Lomonosov, 1755’te yayımladığı Rus Grameri ve "Üç Üslup Kuramı" ile ağır Kilise Slavcası ve canlı halk konuşmasını uzlaştırarak modern Rusçanın temellerini attı.

Klasik dönemin en büyük şairi Gavriil Derjavin’dir. Derjavin, kaside (oda) türünün katı kurallarını kırarak şiire gündelik yaşam ayrıntılarını, mizahı ve kişisel duyguları soktu; Felitsa (1782) ve Tanrı (1784) adlı şiirleriyle kendisinden sonra gelen Aleksandr Puşkin’in habercisi oldu.

Klasik Tiyatro ve Aydınlanma Eleştirisi

Tiyatro alanında Aleksandr Sumarokov Fransız klasik trajedisini Rusya’ya uyarlarken, Denis Fonvizin ilk özgün Rus toplumsal komedilerini kaleme aldı. Fonvizin’in başyapıtı Anasının Kuzusu (Nedorosl, 1782), taşra soylularının cehaletini, kabalığını ve köylüler üzerindeki keyfi zulmünü acımasız bir mizahla sahneye taşıdı.

Yüzyılın son çeyreğinde Aydınlanma düşüncesinin en cesur sesi Aleksandr Radişçev oldu. Radişçev’in 1790 yılında yayımladığı Petersburg’dan Moskova’ya Yolculuk adlı eseri, serflik (toprak köleliği) düzenini ve otokrasiyi açıkça eleştirdiği için II. Katerina tarafından toplatıldı ve yazarı Sibirya sürgününe gönderildi.

Duygusallık (Sentimentalizm)

1790’larda katı akılcılığa tepki olarak doğan Duygusallık akımının önderi tarihçi ve yazar Nikolay Karamzin’dir. Karamzin’in 1792’de yayımladığı Zavallı Liza (Bednaya Liza) adlı öyküsü, soylu bir genç tarafından terk edilince canına kıyan köylü kızının trajedisi üzerinden "köylü kadınların da sevmeyi bildiğini" göstererek Rus okurunu derinden sarstı.

19. Yüzyıl: Rus Edebiyatının Altın Çağı

1800’lü yıllar, Rus edebiyatının hem şiirde hem de romanda dünya edebiyatının zirvesine çıktığı "Altın Çağ" (Zolotoy vek) olarak adlandırılır. Napolyon Savaşları sonrasındaki ulusal bilinç ve 1825 yılındaki Dekabrist (Aralıkçılar) Ayaklanması, dönemin aydın ve yazar kuşaklarını doğrudan şekillendirmiştir.

Romantizm ve Ulusal Edebiyatın Doğuşu

Rus romantizminin kapısını, Batı şiirinden yaptığı çeviriler ve baladlarıyla Vasili Jukovski araladı. Aynı dönemde İvan Krilov, Rus halk deyişleriyle ördüğü iki yüzü aşkın fablıyla, Aleksandr Griboyedov ise Moskova sosyetesini taşladığı manzum komedisi Akıldan Bela (1824) ile ölümsüzleşti.

Modern Rus edebiyatının ve çağdaş Rus edebiyat dilinin kurucusu Aleksandr Puşkin’dir (1799–1837). Puşkin; lirik şiirde, destanda (Ruslan ve Ludmila, Bakır Atlı), tarihsel dramda (Boris Godunov) ve düzyazıda (Yüzbaşının Kızı, Maça Kızı, biyeli İvan Petroviç Belkin’in Öyküleri) Rusçayı kusursuz bir sadelik ve müzikaliteye kavuşturdu. Sekiz yılda tamamladığı manzum romanı Yevgeni Onegin (1833), Rus edebiyatının en temel izleklerinden biri olan "Lüzumsuz Adam" (lişniy çelovek) tipini yarattı ve kendisinden sonraki tüm Rus romanının ana rahmi oldu.

Puşkin’in 1837’de bir düelloda ölmesinin ardından romantik bayrağı Mihail Lermontov (1814–1841) devraldı. Kafkasya sürgünlerinde yazdığı coşkulu şiirleri (İblis, Mtsıri) ve Rus psikolojik romanının ilk büyük örneği sayılan Zamanımızın Bir Kahramanı (1840) ile Lermontov, Peçorin karakteri üzerinden dönemin kuşku ve yabancılaşma içindeki kuşağını tahlil etti. Lirik doğa ve felsefe şiirinde ise Fyodor Tyutçev ile Afanasi Fet yüzyılın en incelikli örneklerini verdiler.

Eleştirel Gerçekçilik (Realizm) ve Büyük Roman Çağı

1840’larda büyük eleştirmen Vissarion Belinski’nin kuramsal önderliğinde şekillenen "Doğal Okul" ve eleştirel realizm, dikkatini toplumun en alt katmanındaki "küçük insan"a çevirdi. Bu dönüşümün başlangıç noktası Nikolay Gogol (1809–1852) oldu. Gogol; yoksul bir kâtibin trajedisini anlattığı Palto (1842) ve Bir Delinin Hatıra Defteri öyküleri, taşra bürokrasisini yerden yere vuran Müfettiş (1836) komedisi ve Çarlık Rusya’sının panoramasını çizen başyapıtı Ölü Canlar (1842) ile gerçekçi Rus edebiyatının temelini attı. Sonradan Dostoyevski’ye atfedilen "Hepimiz Gogol’ün Palto’sundan çıktık" sözü, onun kurucu rolünü özetler.

İvan Turgenyev (1818–1883), Rus romanını Batı Avrupa’ya tanıtan ilk büyük usta oldu. Köylülerin insani onurunu işlediği Bir Avcının Notları (1852) serflik düzeninin kaldırılmasında etkili olurken; Rudin (1856), Soylu Yuvası (1859), İlk Aşk (1860) ve başyapıtı Babalar ve Oğullar (1862) ile kuşak çatışmasını ve Bazarov karakteri üzerinden "nihilizm" kavramını dünya edebiyatına kazandırdı. Çağdaşı İvan Gonçarov ise Oblomov (1859) romanıyla Rus soyluluğunun hareketsizliğini ve tembelliğini evrensel bir sembole dönüştürdü.

Dünya edebiyatında psikolojik ve felsefi romanın zirvesini temsil eden Fyodor Dostoyevski (1821–1881), idam sehpasından dönüp Sibirya kürek cezasında geçirdiği yılların ardından insan ruhunun en karanlık uçurumlarına indi. Yeraltından Notlar (1864), Suç ve Ceza (1866), Budala (1869), Ecinniler / Cinler (1872) ve Karamazov Kardeşler (1880) adlı başyapıtlarında suç, vicdan, özgür irade, Tanrı sorunu ve ahlaki çöküşü çok sesli (polifonik) bir roman tekniğiyle işleyerek 20. yüzyıl varoluşçuluğuna ve psikanalize doğrudan kaynaklık etti.

Aynı dönemin bir diğer devi Lev Tolstoy (1828–1910), bireysel psikoloji ile tarihsel-toplumsal panoramayı benzersiz bir gerçekçilikle birleştirdi. Napolyon’un Rusya seferini beş soylu ailenin kaderi üzerinden anlatan destansı romanı Savaş ve Barış (1869) ile bireysel tutku ve toplumsal ikiyüzlülük arasındaki çatışmayı işleyen Anna Karenina (1877), roman sanatının eriştiği en yüksek doruklar kabul edilir. Tolstoy ayrıca İvan İlyiç’in Ölümü (1886), Diriliş (1899) ve Hacı Murat gibi eserleriyle geç döneminde şiddetsiz direniş ve ahlaki arınma felsefesinin öncüsü oldu.

19. Yüzyıl Sonu: Modern Öykü ve Tiyatronun Doğuşu

19. yüzyılın ikinci yarısında Aleksandr Ostrovski (Fırtına, Çeyizsiz Kız) Rus ulusal tiyatrosunun repertuvarını kurarken; Nikolay Leskov halk anlatı geleneğini (skaz), Mihail Saltıkov-Şçedrin (Golovlyov Ailesi) ise keskin politik hicvi geliştirdi. Şiirde Nikolay Nekrasov, köylülerin ve ezilenlerin acılarını toplumcu bir lirizmle dile getirdi.

Yüzyılın kapanışına damgasını vuran isim ise Anton Çehov (1860–1904) oldu. Çehov, olay örgüsü ve büyük trajediler yerine gündelik hayatın sıradan anlarını, söylenemeyen duyguları ve yalnızlığı merkeze alan "durum (kesit) öykücülüğünü" (6. Koğuş, Kılıfındaki Adam, Köpekli Kadın) kurarak modern dünya öykücülüğünü baştan aşağı değiştirdi. Moskova Sanat Tiyatrosu’nda sahnelenen Martı, Vanya Dayı, Üç Kız Kardeş ve Vişne Bahçesi oyunlarıyla da 20. yüzyıl psikolojik tiyatrosunun temellerini attı.

Gümüş Çağ ve 20. Yüzyıl Rus Edebiyatı

1890’lardan 1920’lere uzanan dönem, Rus şiirinde ve sanatında yaşanan olağanüstü yaratıcılık patlaması nedeniyle "Gümüş Çağ" (Serebryanıy vek) olarak anılır.

Sembolizm, Akmeizm ve Fütürizm

Gümüş Çağ’ın ilk dalgası olan Rus sembolizmi; mistisizmi, müziği ve simgesel imgeleri öne çıkardı. Aleksandr Blok (On İkiler şiiriyle) ve modernist romanın başyapıtlarından Petersburg’un (1913) yazarı Andrey Beliy bu akımın en güçlü temsilcileri oldu.

1910’larda sembolizmin bulanık gizemciliğine tepki olarak doğan Akmeizm (Dorukçuluk) akımı; somutluğu, berraklığı ve klasik dengeyi savundu. Akımın kurucusu Nikolay Gumilyov ile yirminci yüzyıl şiirinin iki dev ismi Anna Ahmatova (Ağıt / Requiem) ve Osip Mandelştam bu çizgide ölümsüz şiirler yazdılar. Bağımsız sesi ve trajik yaşamıyla Marina Tsvetayeva ile son köy şairi Sergey Yesenin de dönemin en parlak lirik şairleri oldular.

Aynı yıllarda geçmişin tüm sanat kalıplarını reddeden Rus fütürizmi sahneye çıktı. Velimir Hlebnikov ve özellikle Vladimir Mayakovski (Pantolonlu Bulut), kırık dizeleri, sokak dili ve devrimci hitabetiyle yalnız Rus şiirini değil, Türk edebiyatında Nazım Hikmet Ran başta olmak üzere dünya toplumcu şiirini derinden etkiledi.

Sovyet Dönemi, Toplumcu Gerçekçilik ve Muhalif Edebiyat

1917 Ekim Devrimi’nin ardından edebiyat yeni bir döneme girdi. Köprü işlevi gören en önemli isim Maksim Gorki (1868–1936) oldu. Gorki; Ana (1906) romanı, Ayaktakımı Arasında oyunu ve otobiyografik üçlemesiyle (Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken, Benim Üniversitelerim) Toplumcu Gerçekçilik akımının kurucusu kabul edildi. İç Savaş ve Дон Kazaklarının trajedisini destanlaştıran Mihail Şolohov ise dört ciltlik Ve Durgun Akardı Don (1928–1940) romanıyla Sovyet edebiyatının en büyük klasiklerinden birini yarattı.

Buna karşılık 1920’ler ve 1930’larda resmi ideolojinin kalıplarına sığmayan çok güçlü bir eleştirel ve fantastik edebiyat damarı da gelişti:

• Yevgeni Zamyatin, totaliter devlet düzenini eleştiren Biz (1921) romanıyla George Orwell’in 1984 ve Aldous Huxley’nin Cesur Yeni Dünya eserlerine doğrudan öncülük ederek distopya türünü kurdu.
• Mihail Bulgakov (1891–1940), Köpek Kalbi, Beyaz Muhafız ve sağlığında basılamayıp 1966’da yayımlanan başyapıtı Usta ile Margarita ile 20. yüzyılın en büyük büyülü gerçekçi ve satirik romanlarından birine imza attı.
• İsaak Babel (Kızıl Süvari), Mihail Zosçenko ve Andrey Platonov (Çevengur, Can) dönemin en özgün düzyazı ustaları oldular.

Devrim sonrasında Rusya’dan ayrılan "Sürgün Edebiyatı" içinde ise Rus klasik geleneğini sürdüren İvan Bunin ve hem Rusça hem İngilizce yazdığı romanlarıyla (Lolita, Solgun Ateş, Luzhin Savunması) modernist-postmodernist kurgunun ustası olan Vladimir Nabokov öne çıktı.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Boris Pasternak’ın Doktor Jivago (1957) romanı ve çalışma kamplarını (Gulag) dünyaya duyuran Aleksandr Soljenitsin’in İvan Denisoviç’in Bir Günü (1962) ile Gulag Takımadaları eserleri soğuk savaş dönemine damga vurdu. Çağdaş dönemde ise Lyudmila Ulitskaya, Viktor Pelevin, Vladimir Sorokin ve Yevgeni Vodolazkin (Lavr) Rus edebiyatının güçlü geleneğini 21. yüzyıla taşıyan başlıca yazarlardır.

Bu Konuyla İlgili Bağlantılar

• Aleksandr Puşkin'in Hayatı ve Eserleri
• Mihail Lermontov'un Hayatı ve Eserleri
• Gogol'un Hayatı ve Eserleri
• İvan Turgenyev'in Hayatı ve Eserleri
• Dostoyevski'nin Hayatı ve Eserleri
• Tolstoy’un Hayatı ve Eserleri
• Anton Çehov'un Hayatı ve Eserleri
• Maksim Gorki'nin Hayatı ve Eserleri
• Mihail Bulgakov'un Hayatı ve Eserleri
• 19. Yüzyıl Dünya Edebiyatı
• Realizm Akımı nedir?
• Romantizm Akımı nedir?
• Sembolizm Akımı nedir?
• Fütürizm Akımı nedir?
• Fransız Edebiyatı

Nobel Edebiyat Ödülü Kazanan Rus Edebiyatçıları

Şu kişiler Rus dili ve edebiyatına, dolayısıyla dünya edebiyatına yaptıkları üstün katkıları nedeniyle Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülmüşlerdir:

• 1933 - İvan Bunin (Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan ilk Rus yazardır; ödülü Fransa’da sürgündeyken almıştır.)
• 1958 - Boris Pasternak (Doktor Jivago romanının ardından ödüle layık görülmüş, ancak Sovyet yönetiminin ağır baskısı nedeniyle ödülü reddetmek zorunda kalmıştır.)
• 1965 - Mihail Şolohov (Kazakların tarihsel dönüşümünü anlattığı Ve Durgun Akardı Don destansı romanıyla ödülü kazanmıştır.)
• 1970 - Aleksandr Soljenitsin (İvan Denisoviç'in Bir Günü ve Kanser Koğuşu gibi eserleriyle ödüle layık görülmüş, sürgün korkusuyla törene katılamamış ve ödülünü 1974’te sınır dışı edildikten sonra alabilmiştir.)
• 1987 - Joseph Brodsky (İosif Brodski) (1972’de Sovyetler Birliği’nden sınır dışı edilip ABD’ye yerleşmiş; şiirlerini Rusça, denemelerini İngilizce yazmıştır.)
• 2015 - Svetlana Aleksiyeviç (Belaruslu gazeteci ve yazar; eserlerini Rusça kaleme almış ve Kadın Yok Savaşın Yüzünde, Çernobil Duası gibi çok sesli belgesel-edebi yapıtlarıyla ödülü kazanmıştır. Bkz. Nobel Edebiyat Ödülü Almış Kadın Yazarlar)

Kaynakçalar:

• D. S. Mirsky. A History of Russian Literature: From Its Beginnings to 1900. Northwestern University Press, 1999.
• Victor Terras (Ed.). Handbook of Russian Literature. Yale University Press, 1985.
• Neil Cornwell (Ed.). Reference Guide to Russian Literature. Routledge, 1998.
• Andrew Kahn, Mark Lipovetsky, Irina Reyfman, Stephanie Sandler. A History of Russian Literature. Oxford University Press, 2018.
• Türkkaya Ataöv. Rus Edebiyatı Tarihi. İleri Yayınları, 2014.
• Ataol Behramoğlu. Rus Edebiyatı Yazıları. Bütün Eserleri Dizisi.