J. D. Salinger: Hayatı, Eserleri ve Biyografisi
J. D. Salinger hayatı, edebi kişiliği, önemli eserleri ve dünya edebiyatındaki yeri hakkında kapsamlı biyografi ve inceleme.
Dünya edebiyatının en gizemli, en çok tartışılan ve bir o kadar da efsaneleşmiş figürlerinden biri olan J. D. Salinger, modern çağın sahteliğine ve yetişkinler dünyasının riyakârlığına karşı yazılmış en dokunaklı manifesto sayılan Çavdar Tarlasında Çocuklar (The Catcher in the Rye) romanının yaratıcısıdır. 1951 yılında yayımlanan bu tek romanıyla gençlik isyanının, yabancılaşmanın ve çocuksu masumiyeti koruma arzusunun evrensel sözcüsü haline gelen Salinger; kazandığı akıl almaz şöhreti elinin tersiyle iterek Amerikan dağlarında yarım asır sürecek radikal bir inzivaya çekilmiştir.
Doğum: 1 Ocak 1919, Manhattan, New York City, ABD
Ölüm: 27 Ocak 2010 (91 yaşında), Cornish, New Hampshire, ABD
Edebi Akım / Dönem: 20. Yüzyıl Çağdaş Amerikan Edebiyatı, Psikolojik Realizm, Zen Budizmi / Doğu Mistisizmi, İnziva Edebiyatı
Başlıca Karakterleri: Holden Caulfield, Phoebe Caulfield, Seymour Glass, Franny Glass, Zooey Glass, Buddy Glass
Salinger'ın metinleri, yüzeyde gündelik Amerikan konuşma dilinin en yalın ve argo tınılarını taşırken, derinde II. Dünya Savaşı'nın dehşetini yaşamış bir askerin travmasını, Zen Budizmi'nin sessizliğini ve Doğu mistisizminin arayışlarını barındırır. Saul Bellow ve Ralph Ellison gibi çağdaşlarının arasında kendine has, dokunulmaz ve adeta bir tarikat gibi sadık bir okur kitlesi edinen yazar; edebiyatı bir kariyer veya gösteri değil, ruhun Tanrı'ya sunduğu sessiz bir ibadet olarak görmüştür.
J. D. Salinger’ın Hayatı
Jerome David Salinger, 1 Ocak 1919'da New York'un Manhattan bölgesinde dünyaya geldi. Babası Sol Salinger, Avrupa'dan kaşer peynir ve jambon ithal eden zengin bir Yahudi tüccardı; annesi Marie Jillich ise İrlanda-Almanya kökenli Katolik bir kadındı (evlendikten sonra adını Miriam olarak değiştirdi). Salinger, Manhattan'ın zengin muhiti Park Avenue'da konforlu bir burjuva hayatı içinde büyüdü.
Okul hayatı boyunca disiplinsizliği ve derslere ilgisizliğiyle tanındı. McBurney Lisesi'nden atılınca babası tarafından 1934'te Pensilvanya'daki Valley Forge Askeri Akademisi'ne gönderildi. Salinger, bu katı kışla ortamından nefret etmekle birlikte, geceleri yorganın altında el feneriyle ilk öykülerini burada yazmaya başladı. Valley Forge, ileride Çavdar Tarlasında Çocuklar romanındaki "Pencey Prep" okulunun birebir esin kaynağı oldu.
1936'da mezun olduktan sonra New York Üniversitesi ve Ursinus College'a kısa süre devam etti fakat okulları terk etti. Babası onu işi öğrenmesi için Polonya ve Avusturya'daki mezbahalara ve et işleme tesislerine gönderdi; ancak Salinger bu ticari hayattan tiksinerek New York'a geri döndü. 1939'da Columbia Üniversitesi'nde açılan akşam kursunda, saygın Story dergisinin kurucusu ve editörü Whit Burnett'ın öğrencisi oldu. Burnett, genç Salinger'ın dehasını ilk fark eden kişi oldu ve ona ilk öykülerini yayımlama cesaretini verdi.
1942 yılında Amerikan ordusuna yazıldı ve II. Dünya Savaşı'nın en kanlı cephelerine sevk edildi. Karşı İstihbarat Teşkilatı'nda (CIC) görev yapan Salinger; 6 Haziran 1944'teki Normandiya Çıkarması'nda (Utah Sahili), Hürtgen Ormanı Muharebesi'nde ve Bulge Muharebesi'nde savaştı. Dachau toplama kampının alt kollarından biri olan Kaufering kampını kurtaran ilk birliklerin içindeydi. Fırınlarda yakılmış yüzlerce cesedin kokusunu bizzat soluyan yazar, savaştan sonra ağır bir travma (PTSD) geçirdi ve Nürnberg'de bir psikiyatri hastanesinde tedavi gördü. Bu dehşet dolu savaş günleri boyunca daktilosunu hiç bırakmadı; Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın ilk altı bölümünün müsveddesi üniformasının cebinde cepheden cepheye taşındı.
Savaştan New York'a döndüğünde bambaşka bir insandı. Artık sosyete partilerini ve kentin gösterişli yaşamını hor görüyordu. 1948'de The New Yorker dergisiyle ömür boyu sürecek özel bir yayın anlaşması yaptı; dergi onun dahi çocuklardan oluşan "Glass Ailesi" öykülerini basmaya başladı. 1951'de Çavdar Tarlasında Çocuklar yayımlandığında gelen küresel şöhret, onu tamamen boğdu. Hayranların, gazetecilerin ve yayıncıların tacizine dayanamayan Salinger, 1953 yılında New York'u ebediyen terk etti.
New Hampshire'ın sarp dağlar arasındaki Cornish kasabasında 90 dönümlük bir arazi satın aldı. Etrafı yüksek çitlerle çevrili ahşap bir tepe evine kapandı. Elektriği olmayan küçük bir kulübede daktilosunun başında günde 10-12 saat yazdı. Doğu felsefesine, Hinduizmin Advaita Vedanta ekolüne ve Zen Budizmi'ne bağlandı; vejetaryen, homeopatik ve inzivai bir hayat sürdü.
1955'te Claire Douglas ile evlendi ve bu evlilikten Margaret ve Matt adında iki çocuğu oldu; çift 1967'de boşandı. 1965 yılında The New Yorker’da yayımlanan "Hapworth 16, 1924" adlı uzun öyküsünden sonra sağlığında tek bir satır dahi yayımlatmadı. Fotoğraf çektirmedi, röportaj vermedi ve kapısına gelen davetsiz misafirleri elinde tüfekle kovdu.
J. D. Salinger, yarım asrı aşkın süre devam eden bu efsanevi inzivanın ardından, 27 Ocak 2010'da Cornish'teki evinde 91 yaşında eceliyle hayata veda etti.
J. D. Salinger’ın Edebi Hayatı
Salinger'ın edebiyat hayatı, dönemin edebiyat çevrelerince "Amerikan rüyasının ardından gelen en sert uyanış" olarak yorumlanmıştır. İlk öyküleri Collier's, Saturday Evening Post ve Story gibi dergilerde yayımlandıktan sonra yazarın üslubu, 1948 yılında The New Yorker’da basılan A Perfect Day for Bananafish (Muz Balığı İçin Mükemmel Bir Gün) ile zirveye ulaştı.
Bu öyküde, savaştan dönmüş genç ve duyarlı bir adam olan Seymour Glass'ın, tatil yaptığı Florida sahilinde küçük bir kız çocuğuyla (Sybill) plajda sohbet ettikten sonra otel odasına çıkıp eşinin uyuduğu yatağın başucunda tabancayla intihar edişi anlatılıyordu. Bu öykü, Salinger'ın sonraki yıllarda tüm külliyatını adayacağı kurgusal Glass Ailesi efsanesinin doğumuydu.
1951 yılında yayımlanan The Catcher in the Rye (Çavdar Tarlasında Çocuklar / Türkçe ilk adıyla Gönülçelen), Amerikan edebiyatında deprem etkisi yarattı. Roman, okulu Pencey Prep'ten kovulan 16 yaşındaki Holden Caulfield'ın, Noel tatilinden hemen önce New York sokaklarında geçirdiği üç günün monoloğudur. Holden'ın samimi, argo dolu, alaycı ama içten içe kanayan anlatıcı sesi, dünya edebiyatında daha önce eşi benzeri görülmemiş bir özgünlüktü.
Holden; okul müdürlerinden sinema yıldızlarına, taksi şoförlerinden zengin arkadaşlarına kadar herkesi "sahte" (phony) olarak nitelendiriyor, tek sığınağı olarak küçük kız kardeşi Phoebe'nin masumiyetini ve lösemiden ölen kardeşi Allie'nin beyzbol eldivenini görüyordu. Roman, New York Times çok satanlar listesinde 30 hafta kalarak haftalık binlerce adet sattı; hem gençlerin başucu kitabı oldu hem de bazı eyaletlerde "argo dili, küfürleri ve cinselliği teşvik ettiği" gerekçesiyle okul kütüphanelerinde yasaklandı.
1953'te yayımlanan Nine Stories (Dokuz Öykü), modern öykü sanatının kusursuz şaheserlerinden biri kabul edildi. Kitaptaki "Esmé İçin – Sevgi ve Sefaletle", savaşın cephesindeki bir askerin akıl sağlığını küçük bir İngiliz kızının şefkatiyle nasıl geri kazandığını anlatan, yazarın kendi savaş travmasının en lirik yansımasıydı.
1961'de basılan Franny and Zooey ve 1963 tarihli Raise High the Roof Beam, Carpenters and Seymour: An Introduction (Yükseltin Tavan Kirişini Ustalar ve Seymour: Bir Giriş), Salinger'ın Glass Ailesi'nin iç dünyasına odaklandığı felsefi novellalarıydı. Bu metinlerde yazar; çocuk dâhiler, Doğu mistisizmi, İsa Duası (The Way of a Pilgrim) ve sanatın metafizik anlamı üzerine yoğun diyaloglara yer verdi.
1965'ten sonra yayın dünyasından bütünüyle çekilmesine rağmen Salinger, Cornish'teki kasasında onlarca yeni roman, Glass ailesi hikâyesi ve günlük biriktirdiğini yakınlarına söylemişti. Ölümünden sonra ailesi, bu devasa mirasın tasnif edildiğini ve zamanı gelince yayımlanacağını duyurmuştur.
J. D. Salinger'ın Edebi Kişiliği
J. D. Salinger'ın metinlerini dünya edebiyatında benzersiz kılan temel üslup ve düşünce ilkeleri şunlardır:
- Masumiyet ile Yetişkin Riyakârlığının (Phoniness) Çatışması: Salinger'ın felsefesinin kalbinde çocukluk ile yetişkinlik arasındaki uzlaşmaz uçurum yer alır. Çocuklar saf, hesapsız ve dürüsttür; oysa yetişkinlerin dünyası unvanlar, paralar, rol yapmalar ve yalanlarla doludur. Salinger'ın kahramanları büyümeyi, bu kokuşmuş yetişkinler çetesine katılmak olarak görür ve dehşetle bundan kaçınır.
- "Çavdar Tarlasındaki Yakalayıcı" Metaforu: Romanın ismini veren metafor, yazarın tüm poetikasını özetler: Holden, büyük bir çavdar tarlasında koşturan binlerce masum çocuğun, tarlanın ucundaki uçurumdan düşmesini engelleyen tek nöbetçi ("yakalayıcı") olmak ister. Bu uçurum, masumiyetin kaybedildiği o karanlık yetişkinlik eşiğidir.
- Gündelik Konuşma Dilinin Lirik Zirvesi: Salinger, Amerikan sokak dilini, gençlik argosunu, kekelemeleri ve tekrarları edebiyata sokarak kusursuz bir ritim yaratmıştır. Onun karakterleri edebi cümleler kurmaz; doğrudan okurun kulağına fısıldar, dertleşir ve acılarını sıradan kelimelerin arkasına gizler.
- Savaş Travmasının Gizli Gölgesi: Yazar metinlerinde savaşı doğrudan bir savaş romanı gibi anlatmaz; ancak savaşın açtığı ruhsal yıkım her satırın altındadır. Seymour Glass'ın intiharı veya Holden'ın dünyadaki kötülüğe katlanamayışı; Normandiya'da ve toplama kamplarında insanlığın vahşetini görmüş bir ruhun yaralarıdır.
- Zen Budizmi ve Doğu Mistisizmi: Özellikle Glass ailesi öykülerinde Taoizm, Zen Budizmi ve Hinduizm belirleyicidir. Seymour ve Buddy Glass, aydınlanmayı arayan modern bilgelerdir. Salinger'a göre gerçek sanatçı, bir derviş gibi egosunu tamamen yok etmeli ve sanatını isimsiz bir adak gibi sunmalıdır.
J. D. Salinger’ın Eserleri
Salinger, sağlığında az sayıda kitap yayımlamış; ancak yayımladığı her eser dünya edebiyat kanonunun sarsılmaz birer klasiği olmuştur.
Romanı
- The Catcher in the Rye (1951) — Çavdar Tarlasında Çocuklar (Türkçedeki ilk adıyla Gönülçelen)
Öykü ve Novella Kitapları
- Nine Stories (1953) — Dokuz Öykü
- A Perfect Day for Bananafish (Muz Balığı İçin Mükemmel Bir Gün)
- Uncle Wiggily in Connecticut (Connecticut'lı Sarsak Amca)
- Just Before the War with the Eskimos (Eskimolarla Savaştan Hemen Önce)
- The Laughing Man (Gülen Adam)
- Down at the Dinghy (Sandaldaki Çocuk)
- For Esmé – with Love and Squalor (Esmé İçin – Sevgi ve Sefaletle)
- Pretty Mouth and Green My Eyes (Yeşil Gözlüm Güzel Ağızlım)
- De Daumier-Smith's Blue Period (De Daumier-Smith'in Mavi Dönemi)
- Teddy
- Franny and Zooey (1961) — Franny ve Zooey (İki uzun öykü/novella)
- Raise High the Roof Beam, Carpenters and Seymour: An Introduction (1963) — Yükseltin Tavan Kirişini Ustalar ve Seymour: Bir Giriş
Yayımlanmış Son Uzun Öyküsü
- Hapworth 16, 1924 (1965, The New Yorker dergisinde basıldı; henüz bağımsız kitaplaşmadı)
Türkçede J. D. Salinger
J. D. Salinger külliyatı Türkçede büyük bir edebi özenle basılmış ve kültleşmiştir:
- The Catcher in the Rye, Türkiye'de ilk olarak 1967 yılında usta eleştirmen ve çevirmen Adnan Benk tarafından Gönülçelen adıyla yayımlanmıştır. Bu çeviri uzun yıllar edebiyat çevrelerinde büyük bir efsane olarak anılmıştır.
- Eser, 1990'lı yıllardan itibaren Coşkun Yerli'nin yetkin ve aslına sadık çevirisiyle Çavdar Tarlasında Çocuklar adıyla Yapı Kredi Yayınları (YKY) tarafından yayımlanmaktadır.
- Dokuz Öykü (Çev: Coşkun Yerli), Franny ve Zooey (Çev: Ömer Madra ve Şencan Tarlan) ile Yükseltin Tavan Kirişini Ustalar ve Seymour: Bir Giriş (Çev: Sevin Okyay ve Coşkun Yerli) kitapları da Yapı Kredi Yayınları tarafından dilimize kazandırılmış olup Türk edebiyat okurunun vazgeçilmez başucu eserleri arasındadır.
J. D. Salinger Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Normandiya Çıkarması ve Cebindeki Holden: 6 Haziran 1944'te müttefik kuvvetler Normandiya kıyılarına hücum ederken, Salinger karaya ayak basan ilk dalga askerlerin arasındaydı. Suya battığı, mermilerin havada uçuştuğu o dehşet anında göğüs cebinde su geçirmez bir kılıfa sarılı altı bölümlük The Catcher in the Rye taslağı bulunuyordu.
- Mark David Chapman ve John Lennon Cinayeti: 8 Aralık 1980'de John Lennon'ı New York'taki evinin önünde vuran katil Mark David Chapman, suikasttan sonra kaçmamış; kaldırıma oturup polisler gelene kadar The Catcher in the Rye kitabını okumuştur. Mahkemede cinayeti neden işlediği sorulduğunda, "Cevap bu kitabın içinde, Holden Caulfield olabilmek için yaptım" demiştir. Bu trajik olay, kitaba haksız ve karanlık bir şöhret yüklemiştir.
- Sinema Uyarlamalarını Yasaklaması: 1949 yılında Uncle Wiggily in Connecticut öyküsü Hollywood tarafından My Foolish Heart adıyla berbat bir melodram olarak sinemaya uyarlandı. Bu deneyimden sonra Salinger eserlerinin (özellikle Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın) sinemaya uyarlanmasına izin vermedi. Steven Spielberg, Elia Kazan, Marlon Brando ve Billy Wilder gibi dev isimlerin milyonlarca dolarlık tekliflerini tek bir mektupla geri çevirdi.
- Cornish'teki İnziva ve Gizli Kasa: Salinger'ın Cornish'teki evinde çelikten yapılmış yangına dayanıklı büyük bir kasa bulunuyordu. Yazarın kızı Margaret Salinger, babasının bu kasada kırmızı ve mavi şeritlerle işaretlenmiş, ölümünden sonra yayımlanmasını vasiyet ettiği tamamlanmış 15'ten fazla roman ve öykü dosyası sakladığını açıklamıştır.
- Ernest Hemingway ile Paris Buluşması: II. Dünya Savaşı sırasında Paris'in kurtuluş günlerinde Salinger, dönemin ünlü savaş muhabiri olan Ernest Hemingway ile Ritz Oteli'nde buluştu. Hemingway, genç teğmen Salinger'ın ceplerinden çıkarıp gösterdiği öyküleri okumuş ve hayran kalarak, "Bu çocukta cehennem gibi bir yetenek var" demiştir.
J. D. Salinger'ın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Benim tek yapmak istediğim neydi biliyor musun? Büyük bir çavdar tarlası hayal et; uçurumun kenarında binlerce küçük çocuk oyun oynuyor. Ben orada bir yerde durmuş bekliyorum. Çocuklardan biri koşarken uçurumdan düşecek gibi olursa onu yakalıyorum. Bütün gün sadece bunu yapmak isterdim. Çavdar tarlasındaki yakalayıcı olmak isterdim."
— Çavdar Tarlasında Çocuklar
"Bir kitabı okuyup bitirdiğinizde, yazarı canınızın istediği her an telefon edip konuşabileceğiniz kadar yakın bir dostunuz olsaydı, o kitap gerçekten harika bir kitaptır demektir."
— Çavdar Tarlasında Çocuklar
"İnsanları hiçbir zaman affetmemeyi öğrenmelisin; çünkü onları affettiğin an, seni yeniden yaralamalarına izin vermiş olursun."
"Olgunlaşmamış insanın özelliği, bir dava uğruna soylu bir biçimde ölmek istemesidir; olgun insanın özelliği ise bir dava uğruna alçakgönüllü bir biçimde yaşamak istemesidir."
— Çavdar Tarlasında Çocuklar
"Biri öldüğünde ona çiçek göndermekten nefret ediyorum. İnsanlar yaşarken o çiçekleri görselerdi ya! Öldükten sonra kimsenin güllere ihtiyacı kalmaz."
"Öyle bir dünyada yaşıyoruz ki, birisi size gerçekten samimi davrandığında arkasında mutlaka bir çıkar aramak zorunda kalıyorsunuz."
"Ben konuşmayı pek sevmem; çünkü söyleyecek bir şeyi olanlar genellikle susarlar, konuşanlar ise yalnızca gürültü yaparlar."
İlgili Edebi Okumalar ve Bağlantılar
- Saul Bellow'un Hayatı ve Eserleri — Modern bilincin ve entelektüel arayışın romanı
- Arthur Miller'ın Hayatı ve Eserleri — Amerikan toplumunun ahlaki vicdanı ve tiyatrosu
- Ralph Ellison'ın Hayatı ve Eserleri — Varoluşsal görünmezlik ve kimlik mücadelesi
- Edebiyatta Minimalizm: Az Sözle Çok Anlatmak