Kobayaşi İssa'nın Hayatı ve Eserleri

Kobayashi Issa, Edo döneminde yaşamış bir Japon şair.

Doğum tarihi ve yeri: 15 Haziran 1763, Kashiwabara, Shinano vilayeti (günümüzdeki Nagano) / Japonya
Ölüm tarihi ve yeri: 5 Ocak 1828 (Japon dönem takviminde 1827), Kashiwabara, Shinano vilayeti / Japonya

Kobayaşi İssa, Matsuo Başo, Yosa Buson ve Masaoka Şiki ile birlikte klasik Japon edebiyatında haiku şiir türünün "Dört Büyük Ustası"ndan biri kabul edilen; yirmi bini aşkın haikusu, Benim Baharım (Ora ga Haru) ve Babamın Son Günleri (Chichi no Shuen Nikki) gibi lirik günlükleriyle saray ve tapınak çevrelerinin seçkin sanatını köylülerin, yoksulların, öksüz çocukların ve doğadaki en küçük canlıların (sinekler, pireler, serçeler, salyangozlar) saf sevgisine açan büyük Japon şair ve yazardır.

Kobayaşi İssa’nın Hayatı

Kobayaşi İssa, 15 Haziran 1763 tarihinde Japonya’nın dağlık Shinano vilayetine bağlı Kashiwabara köyünde çiftçilik yapan bir ailenin ilk oğlu olarak Kobayashi Nobuyuki (çocukluk adıyla Yatarō) adıyla dünyaya geldi. Henüz üç yaşındayken öz annesi Kuni’yi kaybetti. Sekiz yaşındayken babasının yeniden evlenmesiyle hayatı kâbusa döndü; üvey annesi Satsu ve sonradan doğan üvey kardeşi Senroku tarafından hor görüldü, tarlalarda ağır işlerde çalıştırıldı ve evde sürekli dışlandı. On dört yaşına geldiğinde babası, üvey annenin baskılarına dayanamayarak oğlunu hem korumak hem de bir meslek edinmesini sağlamak için cebine az bir harçlık koyup dönemin şogunluk başkenti Edo’ya (Tokyo) gönderdi.

Edo’da geçirdiği ilk gençlik yılları hakkında çok az bilgi bulunsa da, çıraklık, uşaklık ve tapınak hizmetkârlığı gibi en alt kademe işlerde çalışarak hayata tutunmaya çalıştı. Yirmi yaşları civarında Katsushika haikai okuluna girdi ve ustalar Mizoguchi Sōha ile Norikan’ın yanında şiir eğitimi aldı. Otuzlu yaşlarında edebiyat dünyasında kendine "İssa" (Tek Bir Fincan Çay) mahlasını seçti; köpüren ve hızla tükenen bir fincan çayın sadeliğini ve fani ömrünü simgeleyen bu isimle Japonya’nın batısını (Kyoto, Osaka, Shikoku ve Kyushu adalarını) yıllarca yaya olarak dolaşan bir derviş-şair haline geldi.

1801 yılında babasının ağır hastalandığını öğrenerek yıllar sonra köyü Kashiwabara’ya döndü. Babası ölüm döşeğindeyken mirasını iki oğlu arasında eşit paylaştıran bir vasiyet bıraktı; ancak üvey annesi ve üvey kardeşi bu vasiyeti tanımayarak İssa’yı baba evinden kovdu. Hakkı olan mirası alabilmek ve köyüne yerleşebilmek için tam on iki yıl boyunca süren yıpratıcı bir hukuk mücadelesi verdi; 1813 yılında anlaşmaya vararak köyündeki baba evine kalıcı olarak yerleşti.

İssa’nın olgunluk ve yaşlılık dönemi, Japon edebiyat tarihinin en büyük kişisel trajedileriyle doludur. 1814 yılında, elli iki yaşındayken Kiku adında genç bir kadınla evlendi. Ancak bu evlilikten doğan ilk oğlu doğumundan kısa bir süre sonra öldü; iki buçuk yaşındaki sevgili kızı Sato çiçek hastalığından hayatını kaybetti; ardından doğan diğer iki oğlu da bebekken öldü. 1823 yılında ise keder ve hastalıklar sonucunda eşi Kiku vefat etti.

Yaşlılığında yaptığı ikinci evlilik birkaç ay içinde boşanmayla sonuçlandı; 1826’da Yao adında bir kadınla üçüncü evliliğini yaptı. Temmuz 1827’de Kashiwabara köyünü yok eden büyük bir yangında İssa’nın evi de tamamen kül oldu. Evsiz kalan hasta şair, kışın dondurucu soğuğunda yanmaktan kurtulan penceresiz, topraktan yapılma tek gözlü bir tahıl ambarına (kura) sığındı. Felç geçiren ve konuşma yetisini kaybeden büyük usta, 5 Ocak 1828’de (Japon dönem takviminde 1827) bu soğuk ambarda 64 yaşında hayata veda etti. Ölümünden birkaç ay sonra üçüncü eşinden doğan kızı Yata, şairin soyunu devam ettirdi.

Kobayaşi İssa’nın Edebi Hayatı

Kobayaşi İssa, Japon haiku geleneğinde Matsuo Başo’nun temsil ettiği yüksek felsefi/mistik derinlikten ve Yosa Buson’un temsil ettiği entelektüel ressam estetiğinden çok farklı bir yol izledi. İssa, şiiri doğrudan doğruya günlük hayatın acılarına, yoksulluğun çıplak gerçeğine ve halkın konuştuğu yaşayan dile indirdi.

1801 yılında babasının hastalığını, son anlarını ve ardından başlayan miras kavgasını anlattığı Babamın Son Günleri (Chichi no Shuen Nikki), Japon edebiyatında otobiyografik anlatı türünün en samimi ve yürek parçalayıcı ilk örneklerinden biri oldu. Yazar bu eserde babasına duyduğu derin evlatlık sevgisini ve üvey ailesine karşı hissettiği çaresiz öfkeyi hiçbir süslemeye başvurmadan aktardı.

İssa’nın tartışmasız başyapıtı ise 1819 yılında kaleme aldığı Benim Baharım (Ora ga Haru) adlı manzum-mensur (haibun) günlüğüdür. Kızı Sato’nun çiçek hastalığına yakalanışını, minik bedeninin acılar içinde eriyişini ve ölümünü anlattığı bu eser, dünya edebiyatının en ünlü haikularından birini içerir. Budist inancına göre dünyanın ve insan hayatının bir sabah çiyi kadar fani olduğunu bildiğini, ama bir baba olarak bu kaybı kabullenemediğini söylediği "Bu çiy damlası dünyası..." şiiri, insan ruhunun trajedisini ölümsüzleştirdi.

İssa’nın edebiyata getirdiği en büyük yeniliklerden biri de küçük canlılara duyduğu benzersiz şefkattir. Klasik Japon şairleri kiraz çiçeklerini, ayı, geyiği ya da bülbülü överken; İssa evindeki pireleri, sırtındaki bitleri, penceredeki sinekleri, tarladaki kurbağaları ve çamurdaki salyangozları şiirinin başkahramanı yaptı. Hayatı boyunca 20.000’den fazla haiku kaleme alan İssa; yalnızca sinekler üzerine binden fazla, kurbağalar üzerine beş yüzden fazla, pireler ve sivrisinekler üzerine ise yüzlerce şiir yazarak canlılar hiyerarşisini tamamen yıktı.

Kobayaşi İssa'nın Edebi Kişiliği

• Evrensel Merhamet ve Küçük Canlılarla Kardeşlik: Saf Ülke Budizmi’nin (Jōdo Shinshū) etkisiyle İssa, dünyadaki tüm varlıkları Buda’nın merhametine muhtaç eşit canlar olarak gördü. İnsanların hor gördüğü veya ezdiği sineğe "ellerini ovuşturup yalvaran bir kardeş", öksüz serçeye "kendisi gibi anasız kalmış bir dost", koca Fuji Dağı’na tırmanmaya çalışan salyangoza ise "kendi çileli yolculuğunun yoldaşı" olarak baktı.
• Yalın, Çocuksu ve Halkçı Dil: Ağdalı saray dilini ve kuralları katılaşmış edebi kalıpları reddetti. Şiirlerinde Shinano bölgesinin yerel ağzını, çocuksu nidaları, ses taklitlerini (onomatope) ve sokak jargonunu büyük bir doğallıkla kullandı.
• "Yine De..." (Sari Nagara) Çelişkisi ve İnsani İsyan: İssa’nın şiirlerinde dinî bir kabulleniş ile derin bir insani acı daima yan yanadır. Budizm ona dünyanın bir yanılsama (maya) ve çiy damlası olduğunu söyler; aklı bunu onaylar ama kalbi "Yine de evladımı kaybetmenin acısına dayanamıyorum" diyerek isyan eder. Bu samimi çelişki, onun şiirlerini dogma olmaktan çıkarıp evrensel bir insanlık belgesine dönüştürür.
• Kendi Haline Gülebilen Hüzünlü Mizah (Karumi): Hayatın ona sunduğu tüm sefalet ve felaketlerle baş edebilmek için keskin bir öz-ironi ve mizah geliştirdi. Evinde tek bir eşya kalmadığında bile "Penceremde ay ışığını kesecek hiçbir mobilya yok, ne büyük zenginlik" diyebilen bir tevekküle sahipti.

Kobayaşi İssa’nın Eserleri

Başlıca Günlük ve Haibun Kitapları:

• Babamın Son Günleri (Chichi no Shuen Nikki, 1801)
• Kyorai Gelenekleri (Kyōwa Zakki, 1802–1804)
• Yedinci Günlük (Shichiban Nikki, 1810–1818)
• Benim Baharım (Ora ga Haru, 1819)
• Son Günler Notları (Kubutsu Chō, 1821–1827)

Haiku Külliyatı:

• İssa Külliyatı (Issa Zenshū – Hayatı boyunca yazdığı 20.000’i aşkın haikuyu ve mektuplarını içeren derlemeler)

Kobayaşi İssa’nın şiirleri ve haiku seçkileri Türkçede Oruç Aruoba’nın metinlerinde (Ne Ki Hiç ve haiku yazıları), Cevat Çapan’ın çeviri şiir antolojilerinde ve çeşitli yayınevleri (Kırmızı Kedi, Ayrıntı, Pan Yayıncılık, İthaki) tarafından basılan Japon haiku seçkilerinde geniş yer bulmuştur.

Kobayaşi İssa Hakkında Bilinmesi Gerekenler

• "Tek Bir Fincan Çay" Anlamı: Şairin benimsediği "İssa" (一茶) mahlası, "bir bardak/fincan çay" anlamına gelir. İssa, kendi hayatını bir fincan çayın içindeki anlık buğu ve basitlik kadar gösterişsiz gördüğü için bu adı seçmiştir.
• Haiku’nun Dört Büyük Ustası: Japon şiirinde Matsuo Başo (mistik ve gezgin usta), Yosa Buson (ressam ve estetik deha) ve Masaoka Şiki (modernist reformcu) ile birlikte haikunun dört kurucu sütunundan biridir. Dört usta arasında halka en yakın, en duygusal ve en sevecen olanı İssa kabul edilir.
• 20.000 Şiirlik Bir Yaşam: Dünya şiir tarihinin en üretken şairlerinden biridir; ölümünden sonra geriye kalan defterlerinde titizlikle numaralandırılmış yirmi binden fazla haiku bulunmuştur.
• Soğuk Ambarda Veda: 1827 Kashiwabara yangınında evi tamamen kül olduktan sonra köyde ayakta kalan penceresiz, topraktan bir tahıl deposunda (kura) yaşamış; 1827’nin (Miladi takvimde 1828) dondurucu kışında burada son nefesini vermiştir.
• Doğmamış Çocuğun Mirası: Bütün çocukları bebekken ölen İssa’nın ölümünden birkaç ay sonra üçüncü eşi Yao bir kız çocuğu (Yata) dünyaya getirmiş ve şairin nesli bu kız çocuğu üzerinden günümüze kadar ulaşmıştır. Günümüzde doğduğu Kashiwabara kasabasında adına kurulmuş büyük bir İssa Anı Müzesi (Issa Kinenkan) bulunmaktadır.

Kobayaşi İssa'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler

• "Minik salyangoz / azar azar tırman / Fuji Dağı’na!"
• "Bu çiy damlası dünyası — / bir çiy damlası dünyasıdır elbet / ve yine de, ve yine de..." (Ora ga Haru)
• "Vurma o sineğe! / Baksana ellerini ovuşturuyor / ayaklarını ovuşturuyor yalvarırcasına."
• "Yavru serçe, çekil yoldan çekil / bak koca at geçiyor!"
• "Gel benimle oyna / ey anasız kalmış / öksüz serçe."
• "Şu insan kalabalığı: / pireler kadar çok / insanların sayısı."
• "Ne büyük bir lütuf / yorganımın üzerindeki kar bile / Saf Ülke’den (cennetten) yağıyor..."
• "Dünyada tek başıma kaldım / ama bak işte penceremde / koca sonbahar ayı."
• "Güz yaprakları dökülüyor / rüzgâr arkalarını dönüp / önlerini gösteriyor."
• "Evim yandı kül oldu / artık hiçbir şey engelleyemez / ayı seyretmemi."