Kobo Abe'nin Hayatı ve Eserleri
Kobo Abe, Japon savaş sonrası edebiyatının başlıca romancılarındandır.
Doğum Tarihi ve Yeri: 7 Mart 1924, Kita, Tokyo, Japonya
Ölüm Tarihi ve Yeri: 22 Ocak 1993 (68 yaşında), Tokyo, Japonya
Kobo Abe (asıl adıyla Kimifusa Abe; 7 Mart 1924 – 22 Ocak 1993), modern Japon Edebiyatı’nın en radikal, yenilikçi ve avangart yazarıdır. Dünya edebiyat çevrelerinde sıklıkla "Japonya'nın Franz Kafka'sı" olarak nitelendirilen Abe; modern insanın yabancılaşmasını, kimlik arayışını, metropol klostrofobisini ve varoluşsal tekinsizliği sürrealist ve alegorik labirentlerle örülü başyapıtlara dönüştürmüştür.
Sinema tarihine geçen başyapıtı Kumların Kadını (Suna no Onna), kimlik krizini cerrahi bir hassasiyetle deştiği Başkasının Yüzü (Tanin no Kao) ve tüketim toplumunun röntgenciliğini gözler önüne seren Kutudaki Adam (Hako Otoko) ile 20. yüzyıl felsefi kurgusunun doruk noktalarını inşa etmiştir. Yalnızca bir romancı değil; aynı zamanda hekim, avangart tiyatro yönetmeni, fotoğrafçı ve patentli icatlara sahip bir mucittir.
Kobo Abe’nin Hayatı
Kobo Abe, 1924 yılında Tokyo’da doğdu; ancak çocukluğu ve ilk gençliği babasının doktorluk yaptığı, o dönem Japon işgali altındaki Mançurya’nın Mukden (bugünkü Shenyang) kentinde geçti. Bu çok kültürlü, uçsuz bucaksız ve köksüz Mançurya coğrafyası, Abe’nin ruhunda geleneksel Japon milliyetçiliğine ve dar aidiyet kalıplarına karşı ömür boyu sürecek bir mesafe oluşturdu. Kendisini hiçbir zaman tipik bir "Japon" olarak görmedi; daima vatansız bir kozmopolit olarak tanımladı.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında Japonya’ya dönerek babasının izinden gitti ve prestijli Tokyo İmparatorluk Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne girdi. Ancak tıp eğitimi sırasında insan bedeninin biyolojik mekaniğini hayranlıkla incelerken asıl tutkusunun edebiyat, felsefe (özellikle Heidegger, Jaspers ve Nietzsche) ve modern sanat olduğunu fark etti. 1948 yılında tıp fakültesinden mezun oldu; ancak rivayete göre diploması, tıp hocaları tarafından "asla hekimlik yapmayacağına dair söz vermesi" şartıyla verilmişti. Abe, diplomasını cebine koyduktan sonra stetoskopu bir kenara bıraktı ve ömrünün sonuna kadar hekimlik yapmadı.
Savaş sonrası Tokyo’nun yıkıntıları arasında büyük bir yoksulluk içinde yaşadı; sokaklarda kömür briketleri ve sebze satarak geçimini sağladı. 1947 yılında ressam Machi Yamada ile evlendi. Eşi, ilerleyen yıllarda Abe’nin kitap kapaklarını ve tiyatro dekorlarını tasarlayan en önemli sanatsal ortağı oldu. 1951 yılında yayımladığı "Duvar: S. Karma'nın Suçu" (Kabe - S. Karuma shi no Hanzai) adlı gerçeküstü novellasıyla Japonya’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Akutagawa Ödülü’nü kazandı ve bir anda ülkenin en çok konuşulan genç yazarı haline geldi.
Gençlik yıllarında toplumsal adalet idealiyle Japon Komünist Partisi’ne katıldı. Ancak 1956’da Sovyetler Birliği’nin Macaristan’ı işgal etmesine karşı çıktığı ve partinin edebiyat üzerindeki katı sosyalist gerçekçi dayatmalarını reddettiği için 1961 yılında partiden ihraç edildi. Bu tarihten sonra her türlü dogmatik politik angajmandan uzak durarak insan varoluşunun evrensel paradokslarına odaklandı.
1960’lar ve 70’ler Abe’nin hem uluslararası alanda şöhrete kavuştuğu hem de yönetmen Hiroshi Teshigahara ile sinema tarihinin en verimli yazar-yönetmen ortaklıklarından birini kurduğu altın yıllar oldu. 1973 yılında kendi avangart tiyatro topluluğu olan Abe Kōbō Studio’yu kurdu; oyunculara özel fiziksel eğitim teknikleri uyguladı ve sahne efektleri için kendi sentezleyicilerini tasarladı.
Nobel Edebiyat Ödülü’ne defalarca çok yaklaşan usta yazar, 22 Ocak 1993’te Tokyo’daki evinde aniden geçirdiği kalp yetmezliği sonucu 68 yaşında hayata veda etti. 1994 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Kenzaburo Oe, Abe’nin çağdaşı ve edebiyat dünyasındaki önemli isimlerdendi.
Kobo Abe’nin Edebi Hayatı
Kobo Abe’nin edebiyatı, geleneksel Japon anlatısının lirik, mevsimsel ve duygusal tonlarını bütünüyle reddeder. Tıp eğitiminden gelen soğukkanlı bir klinik dille varoluşçu kabusları birleştirir.
Çıkış: "Duvar" ve Akutagawa Ödülü (1951)
Akutagawa Ödülü’nü getiren "Duvar" (Kabe), sabah uyandığında adını ve kimliğini unutan, göğsünden bir koza gibi çıkan büyümeyle bir duvara dönüşen S. Karma adlı bir memurun absürt trajedisini anlatır. Eser, Kafka’nın Dönüşüm ve Dava’sıyla akraba olan, bürokrasinin ve modern toplumun insanı nesneleştiren yapısını hicveden bir varoluş manifestosudur.
Edebi Zirve ve Teshigahara İş Birliği: "Kumların Kadını" (1962)
Abe’nin dünya çapında bir fenomene dönüşen başyapıtı Kumların Kadını (Suna no Onna), nadir bir kum böceği türü aramak için deniz kıyısındaki bir çöle giden amatör böcekbilimci Niki Junpei’nin hikâyesidir. Köylüler tarafından aldatılarak devasa bir kum çukurunun dibindeki derme çatma bir kulübeye hapsedilen Junpei, burada yaşayan dul bir kadınla birlikte her gün çukuru yutmakla tehdit eden kumu küremek zorunda bırakılır.
Roman, Albert Camus’nün Sisifos Miti’nin kumdan bir alegorisidir:
- Kumu küremeyi bırakırsa diri diri gömülecektir,
- Kumu küremeye devam ederse hayatını anlamsız bir döngüye mahkûm edecektir.
Ancak zamanla Junpei, çukurun içinde kumdan su elde etmeyi keşfeder ve dış dünyanın sahte özgürlüğüne kıyasla çukurun hakiki ve yaratıcı bir varoluş alanı sunduğunu fark eder; kaçış imkânı doğduğunda bile gitmeyi erteler. Roman, Yomiuri Edebiyat Ödülü’nü kazanmış; Hiroshi Teshigahara tarafından 1964’te çekilen filmi Cannes Film Festivali’nde Jüri Özel Ödülü almıştır.
Kimliksizleşme Üçlemesi: "Başkasının Yüzü" ve "Kutudaki Adam"
1964’te yayımlanan "Başkasının Yüzü" (Tanin no Kao), bir kimya laboratuvarındaki patlamada yüzü korkunç şekilde yanan bir bilim insanının, kendine insan teninden ayırt edilemeyen kusursuz bir protez maske yapmasını konu alır. Ancak takılan bu yeni yüz, zamanla sahibinin ahlakını ve kişiliğini ele geçirir. Abe burada: "Yüzümüz mü ruhumuzu belirler, yoksa ruhumuz mu yüzümüzü?" sorusunun peşine düşer.
1973 tarihli "Kutudaki Adam" (Hako Otoko) ise kafasına ve gövdesine geçirdiği oluklu mukavvadan bir karton kutuyla Tokyo sokaklarında yaşayan, dünyayı sadece kutunun önündeki küçük gözetleme yarığından izleyen bir adamın hikâyesidir. Kutudaki adam; kimlik kartını, banka hesaplarını ve toplumsal unvanlarını terk ederek bir "hiç" olmayı seçmiş, böylece sistemin kuşatıcı bakışlarından kurtulup saf bir "gözlemciye" dönüşmüştür.
Kobo Abe'nin Edebi Kişiliği
Kobo Abe’yi 20. yüzyıl dünya edebiyatının en özgün yaratıcılarından biri yapan nitelikler şunlardır:
- Tıbbi/Klinik Soğukkanlılık: Bir doktor titizliğiyle yazar. Karakterlerinin fiziksel çürümesini, kum tanelerinin mikroskobik kristal yapısını, tenin yanmasını ya da böceklerin anatomisini mikroskop altına yatırılmış bir denek gibi duygusallıktan bütünüyle arındırılmış bir dille aktarır.
- Labirentler ve Kaçış Yanılsaması: Abe’nin dünyasında kaçış yoktur; her kapı bir başka kilitli odaya, her çıkış yeni bir çukura açılır. Karakterler bir labirentten kaçmaya çalışırken aslında kendi zihinsel hapishanelerini inşa ederler.
- Nesnelerin Dönüşümü ve Eşyalaşma: İnsanlar duvara, ağaca, kutuya veya kuma dönüşür. Metaforlar sadece edebi birer süs değil, ontolojik birer başkalaşımdır.
- Metropol Paranoyası ve Gözetlenme: Büyük şehirlerin tekinsiz binaları, sonsuz koridorları, kimlik hırsızlığı ve röntgencilik temaları metinlerinin belkemiğidir.
- Teknolojiye ve İcatlara Duyulan Tutku: Abe, edebiyat dünyasında teknolojiyi ilk kucaklayanlardandı. Japonya’da daktilo yerine kişisel bilgisayar ve kelime işlemci (word processor) kullanarak roman yazan ilk yazardır. Kendi ses efekt cihazlarını üretmiş, hatta karlı yollarda otomobil lastiklerinin kaymasını engelleyen pratik bir zincir sistemi tasarlayıp patentini almıştır.
Kobo Abe’nin Eserleri
Başlıca Romanları ve Novellaları
- Duvar: S. Karma'nın Suçu (Kabe - S. Karuma shi no Hanzai, 1951) – Akutagawa Ödülü kazanan novellası.
- Dördüncü Buzul Çağı (Dai-Yon Kanpyōki, 1959) – Genetik mühendisliği ve geleceği öngören bilimkurgu-felsefe romanı.
- Kumların Kadını (Suna no Onna, 1962) – Yomiuri Edebiyat Ödülü sahibi dünya klasiği.
- Başkasının Yüzü (Tanin no Kao, 1964) – Kimlik ve maske üzerine psikolojik gerilim.
- Yanmış Harita (Moetsukita Chizu, 1967) – Kayıp bir adamı ararken kendi kimliğini kaybeden bir dedektifin labirenti.
- Kutudaki Adam (Hako Otoko, 1973) – Avangart kurgunun zirvelerinden biri.
- Gizli Görüşme (Mikkai, 1977) – Esrarengiz bir şekilde hastaneye kaçırılan karısını arayan adamın kabusu.
- Kangal Gemi (Hakobune Sakura-maru, 1984) – Yaklaşan nükleer kıyametten kaçmak için yer altı madenini bir gemiye dönüştüren adamın trajikomedisi.
- Uçuruma Çağrı (Kangaroo Notebook, 1991) – Bacaklarından turp filizleri çıkan bir adamın tekinsiz yolculuğu.
Tiyatro Oyunları
- Dostlar (Tomodachi, 1967) – Tanizaki Ödülü kazanan kara mizah oyunu.
- Erkekler İçin Çorap (Bō ni Natta Otoko, 1969)
- Yeşil Çoraplı Kadın (Midori-iro no Stocking, 1974)
Türkçede Yayımlanan Eserleri
Kobo Abe’nin eserleri Türkçede özellikle Monokl Yayınları ve Can Yayınları tarafından dilimize kazandırılmıştır:
- Kumların Kadını (Monokl Yayınları / Çev. Zeynep Avcı / Barış Bayıksel)
- Kutudaki Adam (Monokl Yayınları)
- Başkasının Yüzü (Monokl Yayınları)
- Gizli Görüşme (Monokl Yayınları)
- Kangal Gemi (Monokl Yayınları)
- Dördüncü Buzul Çağı (Monokl Yayınları)
Kobo Abe Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Tıp Diplomasını Nasıl Aldı?: Tokyo Üniversitesi Tıp Fakültesi'ndeki hocaları, son sınıfta derslere girmeyip sürekli roman yazan Abe’yi mezun etmek istememiştir. Sonunda dekan, "Tıbba bir daha asla elini sürmeyeceksen ve bir tek hastaya bile bakmayacaksan sana diplomanı veririz" demiş; Abe de bu şartı seve seve kabul ederek diplomayı almıştır.
- Patentli Bir Mucit: Abe, yazarlığının yanı sıra tam bir teknoloji ve makine tutkunuydu. Karlı havalarda arabalara takılan ve kriko kullanmadan tek hamlede monte edilen özel bir tekerlek zincir mekanizması icat etmiş; bu icadın resmî patentini alarak Japonya’da tescil ettirmiştir.
- Bilgisayarla Roman Yazan İlk Japon Yazar: 1980’lerin başında NEC marka kişisel bilgisayarları ve kelime işlemcileri kullanmaya başlamıştır. El yazısıyla yazmanın düşünceyi yavaşlattığını savunmuş, disketleri ve sabit diskleri edebiyat ortamında ilk kullanan öncü olmuştur.
- Teshigahara ile Efsanevi Sinema Uyarlamaları: Ünlü avangart yönetmen Hiroshi Teshigahara, Abe’nin dört büyük romanını (Tuzak, Kumların Kadını, Başkasının Yüzü, Yanmış Harita) sinemaya uyarlamıştır. Bu filmlerin senaryolarını bizzat Abe yazmış, müziklerini ise efsanevi besteci Toru Takemitsu bestelemiştir.
- Tutkulu Bir Sokak Fotoğrafçısı: Tokyo’nun izbe sokaklarını, çöp tenekelerini, terk edilmiş araba lastiklerini ve duvar yazılarını Leica fotoğraf makinesiyle fotoğraflamıştır. Kitaplarının çoğundaki tekinsiz kentsel atmosfer, çektiği bu binlerce siyah-beyaz fotoğraftan beslenmiştir.
Kobo Abe'nin Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Kumun durağan bir hali yoktur; o daima hareket eder, akar, sızar ve yıpratır. Kumun karşısında dik durmaya çalışan her şey eninde sonunda aşınmaya mahkûmdur."
— Kumların Kadını
"İnsan yüzü sadece et ve kemikten ibaret bir örtü değildir; o, birey ile toplum arasındaki yegâne pasaporttur. Yüzünüzü kaybettiğiniz gün, var olduğunuzu kanıtlayacak hiçbir deliliniz kalmaz."
— Başkasının Yüzü
"Kutunun içine girdiğinizde dünya değişmez; değişen tek şey, dünyanın artık size ait olmamasıdır. Artık kimse sizi göremez ama siz herkesi en çıplak haliyle görürsünüz."
— Kutudaki Adam
"Kaçmak... Nereye? Bir labirentten kaçmanın tek yolu, onun bir labirent olduğunu unutup duvarları seyretmeyi öğrenmektir."
— Yanmış Harita
"Özgürlük, bir kapıyı kırıp dışarı çıkmak değildir; dışarıdaki dünyanın da devasa bir kafes olduğunu kabullenebilmektir."
— Gizli Görüşme