Şusaku Endo'nun Hayatı ve Eserleri
Şusaku Endo (27 Mart 1923 – 29 Eylül 1996), modern Japon Edebiyatı’nın dünya çapında en çok tanınan, tartışılan ve saygı duyulan romancılarından biridir. Edebiyat çevrelerince sıklıkla "Japonya'nın Graham Greene'i" olarak anılan Endo; geleneksel Japon ruhu ile Batı merkezli Hristiyan inancı arasındaki derin ontolojik yarığı, inancın sınırlarını, ihaneti, vicdan azabını ve Tanrı’nın insan ıstırapları karşısındaki görünürdeki "sessizliğini" modern kurgunun zirvelerine taşımıştır.
Sinema ustası Martin Scorsese tarafından beyaz perdeye de aktarılan anıtsal başyapıtı Sessizlik (Chinmoku), İkinci Dünya Savaşı’ndaki insanlık suçlarını ve ahlaki çürümeyi sorguladığı Deniz ve Zehir (Umi to Doku) ve Doğu ile Batı’nın manevi arayışlarını bir araya getiren vasiyet romanı Derin Nehir (Fukai Kawa) ile 20. yüzyıl evrensel düşünce tarihine silinmez mühürler vurmuştur.
Doğum Tarihi ve Yeri: 27 Mart 1923, Tokyo, Japonya
Ölüm Tarihi ve Yeri: 29 Eylül 1996 (73 yaşında), Tokyo, Japonya
Şusaku Endo’nun Hayatı
Şusaku Endo, 1923 yılında Tokyo’nun Sugamo semtinde, bir bankacının ikinci oğlu olarak dünyaya geldi. Babasının işi dolayısıyla ailesi 1926 yılında o dönem Japon işgali altındaki Mançurya’ya (Dalian kenti) taşındı. Çocukluğunun ilk yıllarını Çin topraklarında geçiren Endo, 1933 yılında anne ve babasının boşanması üzerine annesiyle birlikte Japonya’ya, Kobe yakınlarına döndü.
Annesinin Katolikliğe sığınması, Endo’nun tüm hayatını ve edebi kaderini belirleyen ilk büyük dönüm noktası oldu. Henüz 11 yaşındayken, annesinin yoğun ısrarları ve yönlendirmesiyle vaftiz edildi ve kendisine "Paul" Hristiyan adı verildi. Japonya gibi Hristiyan nüfusun yüzde biri dahi bulmadığı, Budist ve Şintoist geleneklerin hâkim olduğu bir toplumda Katolik olmak, Endo için ömür boyu taşıyacağı bir "yabancılık" ve "eğreti duran bir Batı elbisesi" duygusunun başlangıcı oldu.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında edebiyat tutkusunun peşinden giderek prestijli Keio Üniversitesi Fransız Edebiyatı Bölümü’ne girdi. Zayıf bünyesi ve geçirdiği ağır akciğer rahatsızlıkları (plörezi) sebebiyle orduya çağrılmaktan muaf tutuldu; bu sayede savaşı Tokyo’da okuyarak ve yazarak atlattı. 1948’de üniversiteden mezun olan Endo, 1950 yılında savaş sonrasında Japonya’dan Fransa’ya burslu olarak gönderilen ilk öğrenci grubunda yer aldı.
Fransa’da Lyon Üniversitesi’nde çağdaş Katolik Fransız edebiyatı (özellikle François Mauriac ve Georges Bernanos) üzerine araştırmalar yaptı. Ancak Paris ve Lyon’daki yılları hem ırkçılıkla yüzleşmesi hem de bir Doğulu olarak Hristiyanlığın Avrupa merkezli, katı, yargılayıcı dogmatizmiyle uyuşamaması sebebiyle büyük bir varoluşsal krize dönüştü. Fransa’da nükseden tüberkülozu yüzünden ciğerlerinden biri ameliyatla alındı ve 1953 yılında mecburen Japonya’ya geri döndü.
Japonya’ya döndükten sonra edebi üretimine hız veren Endo, 1955 yılında yayımladığı "Beyaz Adam" (Shiroi Hito) novellasıyla Japonya’nın en prestijli edebiyat ödülü olan Akutagawa Ödülü’nü kazandı. Ardından kaleme aldığı "Deniz ve Zehir" (1957) ve "Sessizlik" (1966) ile hem Japonya’da hem de Batı dünyasında büyük bir yankı uyandırdı. Defalarca Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterildi; 1995 yılında Japon hükümeti tarafından en yüksek sivil paye olan Kültür Nişanı (Bunka Kunshō) ile taltif edildi.
Yıllarca kronik akciğer ve böbrek yetmezliğiyle mücadele eden usta yazar, 29 Eylül 1996’da Tokyo’daki Keio Üniversitesi Hastanesi’nde 73 yaşında vefat etti. Vasiyeti üzerine mezarına iki büyük romanı, Sessizlik ve Derin Nehir konuldu.
Şusaku Endo’nun Edebi Hayatı
Şusaku Endo, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan ve Japon edebiyatında "Üçüncü Kuşak" (Dai-San no Shinjin) olarak adlandırılan kuşağın en parıltılı temsilcisidir.
Erken Dönem: İkili Yabancılaşma ve Akutagawa Ödülü (1955–1958)
Endo’nun ilk eserleri, Fransa’da yaşadığı aşağılanma duygusu ve Doğu ile Batı arasındaki ahlaki uçurum üzerine kuruludur. Akutagawa Ödülü’nü kazandığı "Beyaz Adam" (Shiroi Hito, 1955) ve onun devamı niteliğindeki "Sarı Adam" (Kiiroi Hito, 1955), Hristiyanlığın "günah" kavramının Japon zihninde bir türlü kök salamayışını inceler.
1957’de yayımlanan "Deniz ve Zehir" (Umi to Doku), savaşın son aylarında Kyushu Üniversitesi Hastanesi’nde esir alınan Amerikalı pilotlar üzerinde yapılan insanlık dışı tıbbi deneyleri (canlı canlı organ kesme/viviseksiyon) konu alır. Endo, hekimleri canavarca tasvir etmek yerine, onları toplumsal baskıya boyun eğen ve "vicdan azabı çekme yetisini bile kaybetmiş" sıradan bürokratlar olarak resmederek, geleneksel Japon ahlakındaki mutlak iyi/kötü yoksunluğunu acımasızca eleştirir.
Başyapıt: "Sessizlik" (Chinmoku, 1966)
Endo’nun başyapıtı olan Sessizlik, 17. yüzyılın başlarında, Tokugawa Şogunluğu’nun Hristiyanlığı tamamen yasakladığı ve inananlara tarihin en korkunç işkencelerini uyguladığı bir dönemde geçer. Portekizli genç Cizvit rahibi Sebastião Rodrigues, Japonya’daki Hristiyanların önderi olan akıl hocası Peder Ferreira’nın işkenceye dayanamayarak dininden döndüğü (apostazi) haberini alınca bu iddiayı araştırmak için gizlice Japonya’ya sızar.
Rodrigues, Nagasaki köylerinde saklanan gizli Hristiyanların (Kakure Kirishitan) baş aşağı asılarak, kaynar sülfür havuzlarına daldırılarak katledilişine şahit olur. Ancak asıl trajedisi fiziksel işkence değil; müritleri feryatlar içinde ölürken Tanrı’nın neden hiçbir mucize göstermeden sessiz kaldığı sorusudur.
Şogunluk yetkilileri Rodrigues’ten Hristiyanlığı terk etmesini istemez; tek bir hareket talep ederler: İsa’nın veya Meryem’in kabartma tasvirinin bulunduğu bronz bir plakaya (fumi-e) ayağıyla basması. Rodrigues ayağını bastığı anda asılı duran zavallı Japon köylüleri serbest bırakılacaktır. Romanın doruk noktasında bronz levhadaki İsa figürü dile gelir:
"Bas! Ayağının altındaki acıyı dünyadaki herkesten çok ben bilirim. Zaten ben, insanlar tarafından çiğnenmek için bu dünyaya geldim..."
Endo, bu sahneyle Hristiyanlığın kibirli, zafer kazanan Batılı kahramanlık anlayışını yerle bir etmiş; inancı bir güç gösterisi değil, kırılganlık ve zayıfların yanında saf tutan bir sevgi olarak yeniden tanımlamıştır.
Olgunluk Dönemi: "Samuray" ve "Derin Nehir" (1980–1993)
1980'de yayımlanan "Samuray" (Samurai), 17. yüzyılda Sendai Beyi tarafından ticaret ve ittifak kurmak amacıyla Meksika üzerinden Roma’ya, Papa’nın huzuruna gönderilen Hasekura Tsunenaga heyetinin gerçek yolculuğunu anlatır. Heyetteki samuray, tamamen feodal bir görev bilinciyle gittiği Batı’da Hristiyanlığı kabul etmek zorunda kalır; ancak ülkesine döndüğünde Hristiyanlık yasaklanmış olduğu için vatan haini ilan edilerek idam edilir.
1993’te yayımladığı son büyük romanı "Derin Nehir" (Fukai Kawa), Endo’nun edebi vasiyetidir. Hindistan’daki kutsal Ganj Nehri kıyısında yolları kesişen bir grup Japon turistin ruhsal arınma arayışını anlatır. Nehir; ölülerin küllerini, cüzamlıların yaralarını, günahkârların kirlerini hiçbir ayrım gözetmeksizin bağrına basan anaç ve evrensel Tanrı merhametinin nihai sembolüdür.
Şusaku Endo'nun Edebi Kişiliği
Şusaku Endo’yu hem Japon hem de dünya edebiyatında benzersiz kılan ana izlekler şunlardır:
- "Çamurluk Bataklık" (Doro-numa) Metaforu: Endo, Japonya’yı kökleri çürüten devasa bir "çamur bataklığına" benzetir. Ona göre Batı’nın akılcı, bireyci ve teolojik düşünce fidanları bu bataklığa dikildiğinde ya çürümekte ya da bütünüyle değişime uğrayarak şekilsizleşmektedir.
- Yargılayıcı Baba Tanrı’ya Karşı Şefkatli Anne Tanrı: Batı Hristiyanlığının "günahları cezalandıran, yargılayan otoriter Baba Tanrı" figürünün Japon insanının ruhuna asla uymadığını savunmuştur. Endo, Doğu insanının ihtiyaç duyduğu tanrısal varlığın; günahkârları ayıplamayan, zayıflıkları bağışlayan ve insanla birlikte acı çeken "Şefkatli bir Anne" figürü olduğunu öne sürmüştür.
- Zayıflığın ve Korkaklığın Savunusu: Endo'nun romanlarında asıl kahramanlar dik duran azizler değil; korkudan inancını inkâr eden, ihanet eden ama sonra pişmanlıkla gözyaşı döken zavallı karakterlerdir (Sessizlik’teki Kichijiro figürü gibi). Yazar, İsa’nın asıl bu zayıf insanlar için geldiğini vurgular.
- Tarihsel ve Psikolojik Belgeselcilik: Eserlerini masa başında kurmaz; arşivleri, kilise zabıtlarını, Engizisyon tutanaklarını ve adli tıp raporlarını aylar boyunca inceler. Bu tarihsel gerçekçilik, metinlerine sarsıcı bir inandırıcılık kazandırır.
- Mizah ve Hafiflik Yeteneği: Ciddi ve trajik romanlarının yanı sıra Endo, gazetelerde "Kitsutsuki" (Ağaçkakan) takma adıyla son derece neşeli, komik ve gündelik hayatı hicveden fıkralar ve denemeler yazarak halk arasında çok sevilmiştir.
Şusaku Endo’nun Eserleri
Başlıca Romanları ve Novellaları
- Beyaz Adam (Shiroi Hito, 1955) – Akutagawa Ödülü kazanan novellası.
- Sarı Adam (Kiiroi Hito, 1955)
- Deniz ve Zehir (Umi to Doku, 1957) – Kyushu Üniversitesi tıbbi deneylerini anlatan ahlak başyapıtı.
- Volkan (Kazan, 1959)
- Harika Bir Aptal (Obaka-san, 1959) – Tokyo’ya gelen naif ve saf bir Fransız gencinin İsa benzeri masumiyetini anlatan trajikomik roman.
- Sessizlik (Chinmoku, 1966) – Tanizaki Ödülü sahibi dünya klasiği.
- Altın Ülke (Ōgon no Kuni, 1969) – Tiyatro oyunu.
- Ölü Deniz Kıyısında (Shikai no Hotori, 1973)
- Samuray (Samurai, 1980) – Noma Edebiyat Ödülü kazanan tarihi roman.
- Skandal (Sukyandaru, 1986) – Yaşlı bir Katolik yazarın kendi karanlık ikiziyle yüzleştiği psikolojik gerilim.
- Derin Nehir (Fukai Kawa, 1993) – Mainichi Sanat Ödülü kazanan vasiyet romanı.
Biyografi ve Teolojik İncelemeleri
- İsa’nın Hayatı (Iesu no Shōgai, 1973) – İsa’yı Doğulu bir duyarlılıkla, güçsüzlerin yoldaşı olarak yorumladığı ünlü çalışması.
- Havarilerin Hayatı (Jūto no Shōgai, 1979)
Türkçede Yayımlanan Başlıca Eserleri
- Sessizlik (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları / Kafka Kitap / Agora Kitaplığı)
- Deniz ve Zehir (İletişim Yayınları / Otonom Yayıncılık)
- Derin Nehir (Can Yayınları / Doğan Kitap)
- Samuray (Kuraldışı Yayıncılık)
- Harika Bir Aptal (Çeşitli yayınevleri)
Şusaku Endo Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- "Eğreti Duran Batı Takım Elbisesi": Endo, vaftiz edilişini şu meşhur metaforla anlatmıştır: "Annem bana uymayan, bedenime göre dikilmemiş Batılı bir takım elbise giydirdi. Yıllarca o elbiseyi üzerimden fırlatıp atmak istedim. Ama sonunda anladım ki yapmam gereken şey elbiseyi atmak değil, onu bir Japon bedenine uyacak şekilde yeniden dikip biçmekti."
- Martin Scorsese’nin 28 Yıllık Hayali: Amerikalı ünlü yönetmen Martin Scorsese, 1988 yılında bir tren yolculuğunda Sessizlik romanını okumuş ve hayatının en büyük projesi olarak tanımladığı bu eseri sinemaya uyarlayabilmek için tam 28 yıl boyunca telif ve yapım mücadelesi vermiştir. Film nihayet 2016 yılında başrollerinde Andrew Garfield, Adam Driver ve Liam Neeson ile gösterime girmiştir.
- Kyushu Tıbbi Deneyleri Skandalı: Deniz ve Zehir yayımlandığında, İkinci Dünya Savaşı'nda diri diri kobay olarak kullanılan Amerikan askerleri gerçeğini su yüzüne çıkardığı için Japonya’daki tıp çevreleri ve milliyetçi gruplar Endo’ya büyük tepki göstermiş; yazar aylarca tehdit telefonları almıştır.
- Nobel Edebiyat Ödülü Rekabeti: Endo, 1980'li ve 90'lı yıllarda Kenzaburo Oe ile birlikte Japonya’nın Nobel Edebiyat Ödülü için en güçlü iki adayından biriydi. 1994 yılında ödül Kenzaburo Oe’ye verildiğinde, Oe bizzat yaptığı açıklamada bu ödülü Şusaku Endo ile paylaşmaktan onur duyacağını dile getirmiştir.
- Amatör Tiyatro Tutkusu: Endo, yalnızca ağır trajediler yazan bir düşünür değildi. "Kiza" adını verdiği amatör bir tiyatro topluluğu kurmuş; aralarında ünlü yazarların ve ressamların bulunduğu bu ekiple hiçbir oyunculuk yeteneği olmayan insanları sahneye çıkarıp seyircileri kahkahalara boğan komediler sahnelemiştir.
Şusaku Endo'nun Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Rabbim, senin var olmadığını söylemiyorum. Ama senin bu derin, bu sağır edici sessizliğine nasıl tahammül edeceğimi bilemiyorum."
— Sessizlik
"Ben sessiz kalmadım Rodrigues; ben seninle birlikte acı çekiyordum. Ayağını üzerime basarken hissettiğin o sızı, benim çarmıhta çektiğim acının ta kendisiydi."
— Sessizlik
"Vicdan, ceza mahkemelerinden veya polis coplarından korktuğu için suçtan kaçınan bir aygıt değildir. Vicdan; karanlık bir odada tek başınayken bile başkasının acısını içinde hissedebilme yeteneğidir."
— Deniz ve Zehir
"Nehir akıp gidiyor... İnsanların döktüğü gözyaşlarını, işlediği günahları, bedenlerindeki yaraları ve nefreti ayırmadan, hepsini kucaklayarak okyanusa taşıyor. Sevgi de böyle bir nehir gibi olmalıdır."
— Derin Nehir
"Zayıf olmak bir suç değildir Rodrigues. İsa, güçlülerin kibirli zaferleri için değil, düşüp ayağa kalkamayan korkakların gözyaşlarını silmek için çarmıha gerildi."
— Sessizlik