Yoko Tawada'nın Hayatı ve Eserleri
Yōko Tawada Berlin'de yaşayan hem Japonca hem de Almanca yazan Japon yazar
Doğum Tarihi ve Yeri: 23 Mart 1960, Nakano, Tokyo, Japonya
Yoko Tawada (d. 23 Mart 1960), çağdaş Japon Edebiyatı’nın ve modern dünya kurgusunun sınırları en çok zorlayan, çokdilli ve avangart yazarlarından biridir. Eserlerini hem Japonca hem de Almanca kaleme alan Tawada; dilbilimsel göçebelik, diller arası çeviri, kimliğin akışkanlığı, bedensel dönüşümler ve ekolojik kıyamet temalarını masalsı bir gerçeküstücülükle işlemektedir.
Japonya’nın en prestijli edebiyat mükâfatı olan Akutagawa Ödülü’nün yanı sıra Almanya’nın en köklü edebiyat ödüllerinden Kleist Ödülü’nü (Kleist-Preis) kazanan ilk Asyalı yazar olan Tawada; ABD’de Ulusal Kitap Ödülü’ne (National Book Award) layık görülen nükleer distopyası Son Çocuk (Kentōshi) ve insan-hayvan sınırlarını altüst ettiği başyapıtı Bir Kutup Ayısının Anıları (Etüden im Schnee) ile 21. yüzyıl evrensel edebiyatının yaşayan en büyük figürleri arasında yer almaktadır.
Yoko Tawada’nın Hayatı
Yoko Tawada, 1960 yılında Tokyo’nun Nakano semtinde doğdu. Babası bir kitapçı ve çevirmen, annesi ise ev hanımıydı. Evleri her dilden edebiyat ve felsefe kitaplarıyla dolup taşan bir kütüphaneyi andırıyordu. Tawada, çocukluk yıllarından itibaren harflerin şekillerine, seslerine ve kelimelerin farklı kültürlerde büründüğü anlam sapmalarına büyülenmişçesine ilgi duydu.
Tokyo’daki prestijli Waseda Üniversitesi’ne girdi ve Rus Edebiyatı Bölümü’nden mezun oldu. 1979 yılında, henüz 19 yaşındayken Trans-Sibirya Demiryolu ile Sovyetler Birliği üzerinden Avrupa’ya yaptığı ilk uzun tren yolculuğu, zihninde coğrafi ve dilsel sınırların yapaylığına dair silinmez bir iz bıraktı. 1982 yılında, 22 yaşındayken bir kitap dağıtım şirketinde çalışmak üzere Almanya’nın Hamburg kentine taşındı.
Almanya’ya yerleştikten sonra Hamburg Üniversitesi’nde Alman Edebiyatı eğitimi aldı ve 1990 yılında yüksek lisansını tamamladı. Ardından İsviçre’deki Zürih Üniversitesi’nde ünlü felsefeci ve edebiyat kuramcısı Walter Benjamin’in dil felsefesi ve metinlerarasılık kavramları üzerine yazdığı tezle Alman Edebiyatı alanında doktora derecesi aldı.
Edebi çıkışını 1991 yılında Japonya’da yayımlanan "Kakasankato" (Kakasankato) novellasıyla yaptı ve Gunzo İlk Roman Ödülü’nü kazandı. Asıl büyük yankıyı ise 1993 yılında Japon halk masallarını çağdaş ve tekinsiz bir erotizmle harmanladığı "Köpeğin Damatlığı" (Inu muko iri) ile yaptı ve Japonya’nın en büyük edebiyat payesi olan Akutagawa Ödülü’ne layık görüldü. Üç yıl sonra, 1996’da Almanya’da Almanca kaleme aldığı deneme ve öyküleriyle Adelbert von Chamisso Ödülü’nü kazandı. Böylece her iki ülkenin de en saygın edebiyat ödüllerini kucaklayan benzersiz bir iki-dilli yazar profili çizdi.
2006 yılından bu yana Berlin’de yaşayan sanatçı; Goethe Madalyası (2005), Tanizaki Ödülü (2003), Kleist Ödülü (2016) ve ABD Ulusal Kitap Ödülü (2018) gibi onlarca uluslararası taltifle ödüllendirilmiştir. Dünyanın önde gelen üniversitelerinde (Stanford, MIT, Zürih vb.) konuk yazar ve öğretim üyesi olarak dersler vermeyi sürdürmektedir.
Yoko Tawada’nın Edebi Hayatı
Yoko Tawada’nın yazarlığı, tek bir ulusun, tek bir coğrafyanın veya tek bir anadilin içine sığdırılamayan "dillerarası" (exophonic) bir edebiyat mucizesidir. Eserlerini bazen doğrudan Almanca, bazen Japonca kaleme alır; ancak asla kendi metinlerini mekanik bir şekilde diğer dile çevirmez; her dilde yepyeni bir ses ve ritim inşa eder.
Çıkış ve Akutagawa Başarısı: "Köpeğin Damatlığı" (1993)
Geleneksel bir Japon folklor motifinden ("kadın ve köpek evliliği") yola çıkan novella, banliyöde çocuklara ders veren bağımsız bir kadın öğretmen ile mahalleye yeni gelen ve köpek benzeri davranışlar sergileyen gizemli bir genç adamın ilişkisini anlatır. Eser; kadın cinselliği, mahalle dedikodusu ve uygarlık ile hayvanlık arasındaki kaygan çizgiyi modern toplumun tabularını yıkarak gözler önüne serer.
İki Dilli Varoluş ve "Eksofonik" Denemeler
Tawada, 1990’lar boyunca Almanca kaleme aldığı Talisman (1996) gibi deneme kitaplarında, anadili olmayan bir dilde (Almancada) yaşamanın ve düşünmenin insana kazandırdığı olağanüstü özgürlüğü anlattı. Ona göre yabancı bir dil öğrenmek, alışıldık gerçekliği yerinden oynatan, gündelik kelimeleri pırıl pırıl birer sihirli taşa dönüştüren bir yabancılaşma tecrübesidir. Harflerin ve seslerin maddeselliğini bir heykeltıraş gibi işler.
Fukuşima Sonrası Bir Distopya: "Son Çocuk" (Kentōshi, 2014)
11 Mart 2011'de Japonya’yı vuran deprem, tsunami ve Fukuşima Nükleer Santrali felaketi, Tawada’nın edebiyatında derin bir kırılma yarattı. 2014 yılında yazdığı ve 2018’de ABD Ulusal Kitap Ödülü’nü kazanan Son Çocuk (Kentōshi / The Emissary), nükleer bir çevre felaketi sonrasında dış dünyaya kapılarını tamamen kapatan (tarihteki Sakoku tecrit dönemine dönen) geleceğin distopik Japonyasını anlatır.
Bu dünyada korkunç bir biyolojik tersine dönüş yaşanmaktadır:
- Yaşlılar yüzlerce yaşına kadar yaşamakta, hiçbir şekilde ölememekte ve dinç kalmaktadır.
- Çocuklar ise bedenleri son derece kırılgan, eklemleri zayıf ve ömürleri çok kısa olarak doğmaktadır.
Yüz yaşını aşmış sevecen yazar Yoshiro ile her adımda kırılacakmış gibi duran ama bilge torunu Mumei arasındaki şefkatli bağ; modern uygarlığın doğaya verdiği zararı, nükleer kibrin bedelini ve kuşaklararası vefayı iç burkan bir lirik dille gözler önüne serer.
İnsan-Hayvan Sınırlarının Erimesi: "Bir Kutup Ayısının Anıları" (2014)
Doğrudan Almanca yazdığı bu sürrealist başyapıt, üç nesil kutup ayısının (Sovyetler Birliği’nde sirk yıldızıyken anılarını yazan bir büyükanne, Doğu Almanya’da bale yapan kızı Tosca ve Berlin Hayvanat Bahçesi’nin dünya çapında ün kazanan yavru kutup ayısı Knut) hikâyesidir. Ayılar insan gibi konuşur, daktiloyla otobiyografi kaleme alır, siyasi sığınma talep eder ve göçmen bürokrasisiyle boğuşur. Tawada, insanın kibrini bir kutup ayısının gözünden hicvederken mültecilik, sürgün ve çevre yıkımı temalarını dahiyane bir alegoriye dönüştürür.
Yoko Tawada'nın Edebi Kişiliği
Yoko Tawada’yı çağdaş dünya edebiyatında benzersiz kılan karakteristik özellikler şunlardır:
- Eksofonik Yazarlık (Anadil Dışında Üretim): Tawada, tek bir dilin sınırlarına hapsolmayı reddeder. Almanca yazarken Japoncanın görsel mantığını (Kanci karakterlerinin resimselliğini), Japonca yazarken ise Almancanın gramatikal keskinliğini metne dahil eder. Dil, onun için bir kimlik kartı değil, sonsuz bir oyun alanıdır.
- Kelimelerin Maddeselliği ve Somutlaşması: Metaforları soyut bırakmaz; kelimeler birdenbire fiziksel nesnelere, canlı organizmalara dönüşür. Örneğin bir harf masanın üstüne düşüp yuvarlanabilir veya bir kelime ağızda çiğnenen acı bir tohuma evrilebilir.
- Metamorfoz ve Türlerarası Akışkanlık: Franz Kafka ve Ovidius geleneğini sürdürür. İnsanlar hayvanlara, hayvanlar daktilo yazarlarına, cansız nesneler beden parçalarına dönüşür. Bu akışkanlık, Batı rasyonalizminin kurduğu katı sınırları (insan/hayvan, doğa/kültür, erkek/kadın) geçersiz kılar.
- Ekolojik Yas ve Nükleer Felaket Bilinci: Tawada, teknolojinin ve endüstriyel hırsın yeryüzünü getirdiği uçurumu felaket tellallığı yapmadan, şiirsel bir hüzün ve incelikle işler. Nükleer sızıntılar, genetik mutasyonlar ve nesli tükenen türler onun anlatılarında masalsı birer gerçekliğe kavuşur.
- Sürgün, Göçebelik ve Pasaporta İnanmama: Eserlerindeki karakterler daima trenlerde, havaalanlarında, sınır boylarında veya vapur güvertelerindedir. Yerleşik olmama hali, zihni canlı tutan yegâne varoluş biçimidir.
Yoko Tawada’nın Eserleri
Tawada, Japonca ve Almanca olarak yayımlanmış otuzu aşkın roman, şiir kitabı, deneme ve tiyatro oyununa imza atmıştır.
Başlıca Romanları ve Novellaları
- Avrupa’nın Başladığı Yer (Wo Europa anfängt, 1991)
- Köpeğin Damatlığı (Inu muko iri, 1993) – Akutagawa Ödülü sahibi ünlü novellası.
- Uçan Tilki (Kitsunetsuki, 1998)
- Göz Dili (Das nackte Auge, 2004) – Paris’te kaybolan Vietnamlı bir kadının gözünden sinematik kimlik arayışı.
- Şüphelinin Gece Treni (Yōgisha no yakōressha, 2003) – Tanizaki Ödülü sahibi tren yolculukları kurgusu.
- Bir Kutup Ayısının Anıları (Etüden im Schnee, 2014) – Üç nesil kutup ayısının sürgün ve gösteri dünyasındaki trajikomik serüveni.
- Son Çocuk / Temsilci (Kentōshi, 2014) – ABD Ulusal Kitap Ödülü kazanan nükleer distopya.
- Paul Celan ve Çince Bir İğne (Schwager in Bordeaux, 2020)
Deneme, Poetik ve Dilbilim Kitapları
- Tılsım (Talisman, 1996) – Adelbert von Chamisso Ödüllü Almanca denemeler.
- Yabancı Dil Olmadan Yaşanamaz (Exophonie, 2003) – Anadil dışı yazarlık kuramı.
- Kelimeler ve Bedenler (Koto to Karada, 2002)
Türkçede Yayımlanan Eserleri
Yoko Tawada’nın başyapıtları Türkçede özellikle Siren Yayınları tarafından yetkin çevirilerle yayımlanmıştır:
- Son Çocuk (Siren Yayınları – Çev. Erdal Küçükyalçın; distopik başyapıtı)
- Bir Kutup Ayısının Anıları (Siren Yayınları – Çev. Zehra Aksu Yılmazer)
- Köpeğin Damatlığı (Siren Yayınları – Akutagawa Ödüllü novellası)
Yoko Tawada Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Trans-Sibirya Macerası: 1979’da 19 yaşındayken tek başına Trans-Sibirya trenine binip günlerce süren yolculukla Avrupa’ya gitmiştir. Uçakla değil karadan seyahat etmesi, mekânların ve dillerin birbirine nasıl yavaşça eklemlendiğini bizzat teneffüs etmesini sağlamış; tüm edebiyatının omurgasını oluşturan "göçebe bakış" bu trende doğmuştur.
- Kleist Ödülü’nü Alan İlk Asyalı: Alman edebiyatının en köklü ve saygın ödüllerinden biri olan Kleist Ödülü’nü 2016 yılında kazanarak bir ilke imza atmıştır. Jüri, Tawada’nın "Alman diline dışarıdan gelerek onu hiçbir yerlinin yapamayacağı kadar taze, tekinsiz ve büyüleyici bir şekilde işlediğini" vurgulamıştır.
- Gerçek Kutup Ayısı Knut: Bir Kutup Ayısının Anıları romanındaki üçüncü ayı figürü, 2006 yılında Berlin Hayvanat Bahçesi’nde doğup annesi tarafından terk edilen ve bakıcısı tarafından büyütülerek dünya çapında bir medya fenomenine dönüşen gerçek kutup ayısı Knut’tan esinlenmiştir.
- Kendi Eserini Asla Aynen Çevirmez: Tawada hem Japonca hem Almancaya kusursuz derecede hâkim olmasına rağmen, bir dilde yazdığı romanı diğer dile kelimesi kelimesine tercüme etmeyi reddeder. Eğer bir metnini diğer dilde yeniden yazacaksa, o dilin tınısına göre olay örgüsünü ve metaforları baştan kurgular.
- Walter Benjamin Hayranlığı: Zürih Üniversitesi’nde doktorasını büyük Alman düşünürü Walter Benjamin’in çeviri felsefesi üzerine yapmıştır. Benjamin’in "çeviri bir aktarım değil, orijinal metnin öteki dildeki hayata devam edişidir" fikri, Tawada’nın tüm edebi evreninin temel yasasıdır.
Yoko Tawada'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Anadiliniz bir ev gibidir; içinde yaşarken duvarların varlığını unutursunuz. Başka bir dilde yazmaya başladığınızda ise o evin pencerelerini ilk kez dışarıdan seyredersiniz."
— Tılsım
"Biz yaşlılar ölemiyoruz Mumei... Ölüm bizi unuttu. Ama siz çocuklar, daha dünyaya gelir gelmez bir sonbahar yaprağı gibi titriyor, tükeniyorsunuz. Bu dünya ne zaman böylesine tersine döndü?"
— Son Çocuk
"Bir daktilonun tuşlarına basmak, kutup ayılarının karda bıraktığı ayak izlerine benzer; her harf, unutulmaya karşı atılmış sessiz ve beyaz bir adımdır."
— Bir Kutup Ayısının Anıları
"Sınırlar yeryüzünde değil, insanların zihninde çizilmiştir. Bir dilden diğerine geçtiğinizde pasaporta ihtiyacınız yoktur; sadece kendi sesinizi bir kenara bırakıp rüzgârın sesini dinlemeniz yeterlidir."
— Avrupa’nın Başladığı Yer
"Bir kelimeye çok uzun süre bakarsanız, anlamını yitirir ve aniden bir böceğe, bir taşa ya da bir heykele dönüşür. İşte edebiyat tam da o taşın dile geldiği yerde başlar."
— Eksofoni