Alman Edebiyatı

Alman edebiyatı, Orta Avrupa'da Almanca konuşulan coğrafyada (Almanya haricinde Avusturya, İsviçre ve tarihsel olarak Prag gibi kültür merkezlerinde) Orta Çağ'dan günümüze kadar Almanca kaleme alınmış edebi eserlerin bütünüdür. 16. yüzyılda Martin Luther’in İncil çevirisinin standart yazı dilinin gelişmesinde etkili olduğu, 18. yüzyılın sonlarında Sturm und Drang ve Weimar Klasisizmi gibi farklı hareketlerle çeşitlenen, 19. yüzyılda Romantizm ve felsefi düşünceyle derinleşen, 20. yüzyılda ise Thomas Mann, Hermann Hesse, Franz Kafka, Rainer Maria Rilke, Stefan Zweig ve Bertolt Brecht ile roman, şiir ve tiyatroda farklı biçimlerde gelişen Alman edebiyatı; felsefe, müzik ve edebiyatla farklı dönemlerde yoğun ilişkiler kurmuştur.

Alman Edebiyatının Tarihsel Dönemleri

1. Orta Çağ Alman Edebiyatı (8. – 15. Yüzyıl)

Alman edebiyatının bilinen en eski yazılı ürünleri, 8. yüzyıldan itibaren Eski Yüksek Almanca (Althochdeutsch) ile manastırlarda kayda geçirilen metinlerdir. Cermen kahramanlık geleneğinin günümüze ulaşan en eski örneği, baba ile oğul arasındaki trajik düelloyu anlatan 9. yüzyıl başlarına ait Hildebrandslied (Hildebrand Şarkısı) adlı destan parçasıdır.

Orta Yüksek Almanca (Mittelhochdeutsch) döneminde (1050–1350), özellikle Hohenstaufen hanedanı zamanında şövalye kültürüne dayanan saray edebiyatı (höfische Dichtung) ve gezgin âşıkların temsil ettiği Minnesang (aşk şarkıları) geleneği gelişti:

• Walther von der Vogelweide, Orta Çağ Alman lirik şiirinin önde gelen ozanlarından biridir.
• Saray destanlarında Wolfram von Eschenbach Kutsal Kâse arayışını işlediği Parzival ile, Gottfried von Straßburg Tristan ile, Hartmann von Aue ise Erec ve Iwein ile öne çıktı.
• 1200 yıllarında Tuna boylarında yazıya geçirilen anonim Nibelungenlied (Nibelungen Destanı), Siegfried'in öldürülmesini ve Burgundların Hun sarayındaki yıkımını anlatan önemli Cermen-Alman destanlarından biri olarak kabul edilir.

2. Reformasyon, Hümanizm ve Barok Dönemi (16. – 17. Yüzyıl)

Matbaanın 1450'lerde Johannes Gutenberg tarafından Mainz'da icat edilmesi ve Erasmus'un öncülük ettiği Hümanizm, Almanca yayıncılığı hızla büyüttü. Dönemin en belirleyici dil ve edebiyat olayı, Martin Luther’in (1483–1546) Kitab-ı Mukaddes'i Saksonya kançılarya dilini temel alarak halkın anlayabileceği canlı bir Almancaya çevirmesi (1522–1534) oldu; bu çeviri Modern Yüksek Almancanın (Neuhochdeutsch) standart yazı dilinin gelişmesinde etkili oldu. Aynı dönemde Nürnbergli kunduracı şair Hans Sachs Meistersang (lonca şiiri) ve karnaval oyunlarıyla, Sebastian Brant ise Deliler Gemisi (Das Narrenschiff, 1494) adlı hicviyle tanındı.

17. yüzyıldaki Otuz Yıl Savaşı'nın (1618–1648) Alman topraklarında yarattığı büyük yıkım, Barok edebiyatına derin bir fanilik (Memento mori / Vanitas) duygusu kazandırdı. Martin Opitz Alman Şiir Sanatı Kitabı (1624) ile vezin kurallarını belirlerken, Andreas Gryphius savaşın acılarını sone ve trajedilerinde işledi. Dönemin öne çıkan düzyazı eserlerinden biri Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen’in Otuz Yıl Savaşı'nın yıkımını saf bir köylü çocuğunun gözünden anlattığı pikaresk romanı Simplicissimus (Der abenteuerliche Simplicissimus, 1668) oldu.

3. Aydınlanma, Fırtına ve Coşku ve Weimar Klasisizmi (18. Yüzyıl – 19. Yüzyıl Başı)

Bu üç başlık aynı dönemin eş anlamlıları değildir: Aydınlanma düşünsel bir hareket, Sturm und Drang 1760’ların sonlarından 1780’lere uzanan edebî bir başkaldırı, Weimar Klasisizmi ise Goethe ve Schiller’in sonraki ortak üretimiyle ilişkilendirilen ayrı bir evredir.

18. yüzyılda Immanuel Kant'ın "Aklını kullanma cesaretini göster!" (Sapere aude!) ilkesiyle özetlediği Aydınlanma (Aufklärung) düşüncesi, edebiyatta Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) ile en güçlü temsilcisini buldu. Lessing, Minna von Barnhelm ve Emilia Galotti ile Alman burjuva dramasının gelişimine katkı sundu; Bilge Nathan (Nathan der Weise, 1779) adlı manzum oyununda ise üç semavi din arasındaki hoşgörüyü "Yüzük Meseli" üzerinden savundu. Christoph Martin Wieland’ın Agathon’un Hikâyesi (1766–1767) eseri, Bildungsroman geleneğinin erken örneklerinden biri olarak anılır.

1760'ların sonundan 1780'lerin ortasına kadar etkili olan Sturm und Drang (Fırtına ve Coşku) hareketi, Aydınlanma'nın katı kuralcılığına ve Fransız Klasisizmi taklitçiliğine başkaldırarak bireysel dehayı, coşkulu duyguyu, doğayı ve Shakespeare tarzı özgür tiyatroyu savundu:

• Hareketin kuramsal öncüsü Johann Gottfried Herder halk şiirini ve ulusal dil bilincini öne çıkardı.
• Genç Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832), Götz von Berlichingen (1773) oyunu ve tüm Avrupa'da fırtınalar koparan mektup-romanı Genç Werther'in Acıları (Die Leiden des jungen Werthers, 1774) ile akımın zirvesini temsil etti.
• Genç Friedrich Schiller (1759–1805), zorbalığa karşı özgürlük çığlığı niteliğindeki Haydutlar (Die Räuber, 1781) ve Hile ve Aşk (1784) oyunlarıyla sahneleri sarstı.

Goethe'nin 1786–1788 İtalya yolculuğu ve 1794'te Schiller ile Weimar'da kurduğu yaratıcı dostluk, Alman edebiyatının altın çağı olan Weimar Klasisizmi’ni (Weimarer Klassik) başlattı. Antik Yunan-Roma uyumu ile modern insanın iç dünyasını birleştiren bu dönemde Goethe, Wilhelm Meister’in Çıraklık Yılları’nı (1795–1796) ve Faust’un iki bölümünü (1808, 1832) kaleme aldı. Doğu-Batı Divanı (1819) da onun dünya edebiyatı üzerine düşünceleriyle birlikte anılır. Schiller ise Wallenstein üçlemesi, Maria Stuart ve Wilhelm Tell (1804) gibi tarihsel-felsefi dramlarıyla klasik Alman tiyatrosunu taçlandırdı.

Aynı dönemde ne Klasisizme ne de Romantizme tam olarak sığan üç büyük özgün deha yetişti: Antik Yunan duyarlılığını modern lirizmle birleştiren şair Friedrich Hölderlin (Hyperion), insan bilincinin kırılma noktalarını sarsıcı öykü ve oyunlarla (Michael Kohlhaas, Kırık Testi) işleyen Heinrich von Kleist ve mizahi düzyazı ustası Jean Paul.

4. Alman Romantizmi, Vormärz ve Şiirsel Gerçekçilik (19. Yüzyıl)

1790'ların sonunda Jena'da Schlegel kardeşler (August Wilhelm ve Friedrich Schlegel), Novalis (Geceye Övgüler, Heinrich von Ofterdingen), Ludwig Tieck ve Wilhelm Heinrich Wackenroder tarafından kurulan Alman Romantizmi; sonsuzluk özlemini ("Mavi Çiçek" / Blaue Blume simgesi), rüyayı, masalı ve Orta Çağ folklorunu edebiyatın merkezine taşıdı.

Heidelberg ve Berlin'de gelişen ikinci kuşak Romantizmde Clemens Brentano ile Achim von Arnim Oğlanın Sihirli Borusu adlı halk şarkıları derlemesini yayımlarken; Grimm Kardeşler (Jakob ve Wilhelm Grimm) hem Alman dilbiliminin temellerini attı hem de Çocuk ve Yuva Masalları (Kinder- und Hausmärchen, 1812–1815) ile halk masallarını dünya edebiyatına kazandırdı. Joseph von Eichendorff doğa lirizmiyle, E. T. A. Hoffmann (Gece Parçaları, Kum Adam, Kedi Murr'un Hayat Görüşleri) ise gerçeklik ile tekinsiz hayal dünyasını (Das Unheimliche) iç içe geçiren fantastik öyküleriyle Gogol, Poe, Dostoyevski ve Kafka üzerinde derin etki bıraktı.

1830–1848 yılları arasındaki Vormärz (Mart Öncesi) ve "Genç Almanya" döneminde edebiyat siyasallaştı:

• Heinrich Heine (1797–1856), Şarkılar Kitabı (Buch der Lieder) ile Romantik lirizmi zirveye taşırken, keskin politik ironisi ve Almanya: Bir Kış Masalı (1844) eseriyle gazetecilik ve yergi dilinin gelişimine katkı sundu.
• Henüz 23 yaşında hayatını kaybeden Georg Büchner (1813–1837), Danton'un Ölümü ve alt sınıftan bir askeri trajedinin merkezine alan Woyzeck oyunuyla 20. yüzyıl modern tiyatrosunun habercisi oldu.

19. yüzyılın ikinci yarısında gelişen "Şiirsel Realizm" (Poetischer Realismus) döneminde İsviçreli yazar Gottfried Keller (Yeşil Heinrich), Theodor Storm (Beyaz Atlı Sürücü), Friedrich Hebbel ve Prusya toplumundaki kadınların ve evlilik kurumunun açmazlarını ince bir gerçekçilikle anlatan Theodor Fontane (Effi Briest, 1895) öne çıktı. Yüzyılın sonunda filozof Friedrich Nietzsche’nin şairane bir dille kaleme aldığı Böyle Buyurdu Zerdüşt (Also sprach Zarathustra, 1883–1885), 20. yüzyıl Alman ve dünya edebiyatının dilini ve düşünce dünyasını derinden dönüştürdü.

5. 20. Yüzyıl Modernizmi, Ekspresyonizm, Sürgün ve Savaş Sonrası Edebiyat

20. yüzyılın başında Almanca edebiyat; Berlin, Münih, Viyana, Prag ve Zürih merkezlerinde çok yönlü bir modernist atılım gerçekleştirdi:

• Gerhart Hauptmann’ın Dokumacılar gibi oyunları Natüralist tiyatronun Almanca örnekleri arasındadır. Hauptmann 1912’de Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı.
• Şiirde Stefan George, Viyana modernizminin öncüsü Hugo von Hofmannsthal ve Duino Ağıtları ile Orpheus'a Soneler’in yazarı Prag doğumlu büyük şair Rainer Maria Rilke (1875–1926) modern lirik şiirin zirvesini oluşturdu.
• 1910–1925 yılları arasında gelişen Ekspresyonizm (Dışavurumculuk) akımında Georg Trakl, Gottfried Benn, Georg Heym ve Else Lasker-Schüler büyük şehir yabancılaşmasını ve yaklaşan savaş felaketini çarpıcı imgelerle dile getirdi.
• Prag'da Almanca yazan Franz Kafka (1883–1924), Dönüşüm (Die Verwandlung, 1915), Dava (Der Process, 1925) ve Şato (Das Schloss, 1926) adlı eserleriyle modern insanın görünmez bürokratik mekanizmalar karşısındaki suçluluk ve yabancılaşma duygusunu ("Kafkavari") evrensel bir alegoriye dönüştürdü.
• Modern Alman romanında Thomas Mann (1875–1955), Buddenbrooklar (1901), Venedik’te Ölüm (1912), Büyülü Dağ (1924) ve Doktor Faustus (1947) gibi eserleriyle tanınır. 1929 Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı; Nobel’in resmî kaydı ödül gerekçesinde Buddenbrookları özellikle anar.
• Hermann Hesse (1877–1962), bireyin içsel aydınlanma ve kimlik arayışını işlediği Demian (1919), Siddhartha (1922), Bozkırkurdu (Der Steppenwolf, 1927) ve Boncuk Oyunu (1943) romanlarıyla 1946 Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görüldü.
• Weimar Cumhuriyeti yıllarında Erich Maria Remarque Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok (1929) ile savaş karşıtı edebiyatın en ünlü eserini, Alfred Döblin Berlin Alexanderplatz (1929) ile büyükşehir montaj romanını yazdı; Avusturya edebiyatında ise Stefan Zweig (Satranç, Amok Koşucusu, Bilinmeyen Bir Kadının Mektubu, Dünün Dünyası), Robert Musil (Niteliksiz Adam), Hermann Broch (Vergilius'un Ölümü) ve Joseph Roth çöken Habsburg dünyasını ve insan psikolojisinin uç noktalarını çözümledi.
• Tiyatroda Bertolt Brecht (1898–1956), izleyicinin sahnedeki olaya eleştirel mesafeyle bakmasını sağlayan "Epik Tiyatro" ve "yabancılaştırma efekti" (Verfremdungseffekt) kuramını geliştirerek Üç Kuruşluk Opera, Cesaret Ana ve Çocukları ve Kafkas Tebeşir Dairesi oyunlarıyla 20. yüzyıl dünya tiyatrosunu değiştirdi.

1933 yılında Nazilerin iktidara gelmesi ve kitap yakma eylemleriyle birlikte Thomas Mann, Heinrich Mann, Klaus Mann, Bertolt Brecht, Stefan Zweig, Anna Seghers ve Walter Benjamin gibi pek çok yazar yurt dışına göç ederek **"Sürgün Edebiyatı"**nı (Exilliteratur) oluşturdu.

1945 sonrasında yıkıntılar içindeki Almanya'da Wolfgang Borchert ile başlayan "Yıkıntı Edebiyatı" (Trümmerliteratur) ve Hans Werner Richter öncülüğünde kurulan Grup 47 (Gruppe 47), Alman dilini Nazi propagandasının kalıntılarından arındırıp geçmişle yüzleşmeyi sağladı:

• Paul Celan ("Ölüm Fügü") ve Avusturyalı Ingeborg Bachmann şiirleriyle savaş sonrası Almanca şiirde öne çıkar. Bachmann’ın Malina (1971) romanı düzyazı anlatısına aittir. Nelly Sachs 1966’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı.
• Batı Almanya'da Heinrich Böll (Palyaço, Katharina Blum'un Çiğnenen Onuru — 1972 Nobel) ve Günter Grass (Teneke Trampet, Die Blechtrommel, 1959 — 1999 Nobel) savaş sonrası toplumun vicdanı olurken; Doğu Almanya'da Christa Wolf ve Heiner Müller, İsviçre'de Max Frisch (Homo Faber) ve Friedrich Dürrenmatt (Yaşlı Kadının Ziyareti, Fizikçiler), Avusturya'da ise Elias Canetti (Körleşme, Kitle ve İktidar — 1981 Nobel), Thomas Bernhard, Elfriede Jelinek (Piyanist — 2004 Nobel) ve Peter Handke (2019 Nobel) öne çıktı. Romanya doğumlu Alman yazar Herta Müller 2009'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanırken; Patrick Süskind (Koku), W. G. Sebald (Austerlitz), Bernhard Schlink (Okuyucu) ve Daniel Kehlmann (Dünyanın Ölçümü) çağdaş Alman edebiyatını uluslararası okurla buluşturdu.

Alman Edebiyatının Genel Özellikleri

• Felsefe ve Düşünce ile Derin Bağ: Kant, Hegel, Schopenhauer, Marx, Nietzsche, Freud ve Heidegger gibi Alman-Avusturyalı düşünürlerin kavramları, Alman roman ve şiirinin doğrudan dokusuna işlemiştir; Alman edebiyatında kurmaca eser aynı zamanda felsefi sorgulamalara alan açar.
• Bildungsroman (Oluşum ve Eğitim Romanı) Geleneği: Genç bir kahramanın dünyayla, sanatla ve toplumla çatışarak ruhsal olgunluğa erişmesini konu alan Bildungsroman türü (Goethe'nin Wilhelm Meister'inden Keller'in Yeşil Heinrich'ine, Hesse'nin Demian ve Siddhartha'sından Thomas Mann'ın Büyülü Dağ'ına kadar) Almanca edebiyatta önemli örnekler veren roman biçimlerinden biridir.
• İçsellik (Innerlichkeit) ve Ruhsal Çözümleme: Hoffmann, Kleist, Kafka ve Zweig gibi yazarların eserlerinde iç dünya ve ruhsal çözümleme belirgin temalar arasındadır; bu eğilim tüm Almanca edebiyatı kapsamaz.
• Çok Merkezlilik: Alman siyasi birliğinin 1871'e kadar gecikmiş olması nedeniyle edebiyat tek bir başkente (Paris ya da Londra gibi) sıkışmamış; Weimar, Jena, Heidelberg, Berlin, Münih, Viyana, Prag ve Zürih gibi çok sayıda kültür merkezinde farklı renklerle gelişmiştir.
• Geçmişle Yüzleşme (Vergangenheitsbewältigung): Özellikle 1945 sonrası Alman edebiyatı; faşizm, savaş suçu, toplumsal hafıza ve bireysel sorumluluk temalarıyla yüzleşmede savaş ve toplumsal hafıza üzerine farklı örnekler sunmuştur.

Alman Edebiyatının Önemli Yazar ve Şairleri

(İsimlerin üzerine tıklayarak yazarların hayatı ve eserleri hakkındaki ayrıntılı biyografilere ulaşabilirsiniz.)

Orta Çağ, Reformasyon ve Aydınlanma:

• Walther von der Vogelweide (y. 1170–y. 1230)
• Wolfram von Eschenbach (y. 1170–y. 1220)
• Martin Luther (1483–1546)
• Andreas Gryphius (1616–1664)
• Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen (1621–1676)
• Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781)
• Christoph Martin Wieland (1733–1813)
• Johann Gottfried Herder (1744–1803)

Fırtına ve Coşku, Weimar Klasisizmi ve Romantizm:

• Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832)
• Friedrich Schiller (1759–1805)
• Friedrich Hölderlin (1770–1843)
• Novalis (Georg Philipp Friedrich von Hardenberg, 1772–1801)
• E. T. A. Hoffmann (1776–1822)
• Heinrich von Kleist (1777–1811)
• Adelbert von Chamisso (1781–1838)
• Grimm Kardeşler (Jakob Grimm, 1785–1863 & Wilhelm Grimm, 1786–1859)
• Joseph von Eichendorff (1788–1857)

19. Yüzyıl (Genç Almanya ve Şiirsel Gerçekçilik):

• Heinrich Heine (1797–1856)
• Georg Büchner (1813–1837)
• Theodor Storm (1817–1888)
• Gottfried Keller (1819–1890)
• Theodor Fontane (1819–1898)
• Friedrich Nietzsche (1844–1900)

20. Yüzyıl Modernizmi ve Çağdaş Dönem (Almanya, Avusturya, İsviçre):

• Gerhart Hauptmann (1862–1946 — 1912 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Arthur Schnitzler (1862–1931)
• Hugo von Hofmannsthal (1874–1929)
• Thomas Mann (1875–1955 — 1929 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Rainer Maria Rilke (1875–1926)
• Hermann Hesse (1877–1962 — 1946 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Alfred Döblin (1878–1957)
• Robert Musil (1880–1942)
• Stefan Zweig (1881–1942)
• Franz Kafka (1883–1924)
• Hermann Broch (1886–1951)
• Georg Trakl (1887–1914)
• Nelly Sachs (1891–1970 — 1966 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Walter Benjamin (1892–1940)
• Bertolt Brecht (1898–1956)
• Erich Maria Remarque (1898–1970)
• Anna Seghers (1900–1983)
• Elias Canetti (1905–1994 — 1981 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Max Frisch (1911–1991)
• Heinrich Böll (1917–1985 — 1972 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Paul Celan (1920–1970)
• Friedrich Dürrenmatt (1921–1990)
• Ingeborg Bachmann (1926–1973)
• Günter Grass (1927–2015 — 1999 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Christa Wolf (1929–2011)
• Thomas Bernhard (1931–1989)
• Peter Handke (d. 1942 — 2019 Nobel Edebiyat Ödülü)
• W. G. Sebald (1944–2001)
• Elfriede Jelinek (d. 1946 — 2004 Nobel Edebiyat Ödülü)
• Patrick Süskind (d. 1949)
• Herta Müller (d. 1953 — 2009 Nobel Edebiyat Ödülü)

(Türkçede Alman edebiyatı tarihi üzerine hazırlanmış başvuru kaynakları arasında Prof. Dr. Gürsel Aytaç’ın kaleme aldığı Yeni Alman Edebiyatı Tarihi ile Çağdaş Alman Edebiyatı adlı eserler yer almaktadır.)

Alman Edebiyatının Mutlaka Okunması Gereken Klasik Eserleri

• Nibelungen Destanı (Nibelungenlied, y. 1200) – Anonim
• Parzival (y. 1210) – Wolfram von Eschenbach
• Simplicissimus (1668) – Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen
• Bilge Nathan (Nathan der Weise, 1779) – Gotthold Ephraim Lessing
• Genç Werther'in Acıları (Die Leiden des jungen Werthers, 1774), Wilhelm Meister'in Çıraklık Yılları (1795–1796) ve Faust (1808 / 1832) – Johann Wolfgang von Goethe
• Haydutlar (Die Räuber, 1781) ve Wilhelm Tell (1804) – Friedrich Schiller
• Hyperion (1797–1799) – Friedrich Hölderlin
• Heinrich von Ofterdingen (1802) – Novalis
• Michael Kohlhaas (1810) – Heinrich von Kleist
• Çocuk ve Yuva Masalları (1812–1815) – Grimm Kardeşler
• Kum Adam (Der Sandmann, 1816) ve Kedi Murr'un Hayat Görüşleri (1819–1821) – E. T. A. Hoffmann
• Şarkılar Kitabı (Buch der Lieder, 1827) – Heinrich Heine
• Woyzeck (1836–1837) – Georg Büchner
• Yeşil Heinrich (Der grüne Heinrich, 1854–1855) – Gottfried Keller
• Effi Briest (1895) – Theodor Fontane
• Buddenbrooklar (1901), Venedik'te Ölüm (1912), Büyülü Dağ (Der Zauberberg, 1924) ve Doktor Faustus (1947) – Thomas Mann
• Malte Laurids Brigge'nin Notları (1910) ve Duino Ağıtları (Duineser Elegien, 1923) – Rainer Maria Rilke
• Dönüşüm (Die Verwandlung, 1915), Dava (Der Process, 1925) ve Şato (Das Schloss, 1926) – Franz Kafka
• Siddhartha (1922), Bozkırkurdu (Der Steppenwolf, 1927) ve Boncuk Oyunu (Das Glasperlenspiel, 1943) – Hermann Hesse
• Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok (Im Westen nichts Neues, 1929) – Erich Maria Remarque
• Berlin Alexanderplatz (1929) – Alfred Döblin
• Niteliksiz Adam (Der Mann ohne Eigenschaften, 1930–1943) – Robert Musil
• Körleşme (Die Blendung, 1935) – Elias Canetti
• Cesaret Ana ve Çocukları (1941) ve Üç Kuruşluk Opera (1928) – Bertolt Brecht
• Satranç (Schachnovelle, 1942) ve Dünün Dünyası (Die Welt von Gestern, 1942) – Stefan Zweig
• Vergilius'un Ölümü (Der Tod des Vergil, 1945) – Hermann Broch
• Teneke Trampet (Die Blechtrommel, 1959) – Günter Grass
• Palyaço (Ansichten eines Clowns, 1963) – Heinrich Böll
• Koku (Das Parfum, 1985) – Patrick Süskind
• Austerlitz (2001) – W. G. Sebald