Hasan Hüseyin Korkmazgil'in Hayatı ve Eserleri
Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında toplumcu gerçekçi şiirin en gür, coşkulu ve kavgacı seslerinden biri olan Hasan Hüseyin Korkmazgil (edebiyatta bilinen adıyla yalnızca Hasan Hüseyin), Anadolu halk şiirinin kadim nefesini çağdaş toplumcu diyalektikle buluşturan dev bir halk ozanı ve şairdir. Pir Sultan Abdal’ın direncini, Köroğlu ve Dadaloğlu’nun meydan okuyan gür sesini Nâzım Hikmet’in serbest nazım ustalığıyla harmanlayan şair; işçilerin, yoksul köylülerin, mahpusların ve aydınların kederini, öfkesini ve umudunu epik bir senfoniye dönüştürmüştür.
Doğum: 1927, Gürün, Sivas, Türkiye
Ölüm: 26 Şubat 1984 (57 yaşında), Ankara, Türkiye
Edebi Akım / Dönem: Toplumcu Gerçekçilik, 1960 Kuşağı Türk Şiiri, Çağdaş Türk Şiiri
Önemli Ödülleri: Yeditepe Şiir Armağanı (1964 — Kavel ile), TRT Sanat Ödülleri Büyük Ödülü (1970 — Kızılkuğu ile), Ömer Faruk Toprak Şiir Ödülü (1981 — Filizkıran Fırtınası ile), Nevzat Üstün Şiir Ödülü (1981)
1963 yılında Kavel Kablo Fabrikası işçilerinin grevinden ilham alarak yazdığı ilk kitabı Kavel ile Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazanan Hasan Hüseyin; Nâzım Hikmet ve Orhan Kemal’in anısına yaktığı ağıt niteliğindeki Haziranda Ölmek Zor, halkın dilinde bir direniş marşına dönüşen Acıyı Bal Eyledik ve 12 Mart ile 12 Eylül darbelerinin toplumsal acılarını belgeleyen Filizkıran Fırtınası ile Acılara Tutunmak gibi başyapıtlarıyla modern Türk şiirinin doruklarına yerleşmiştir. Ahmet Kaya ve Zülfü Livaneli başta olmak üzere birçok sanatçı tarafından bestelenen şiirleri, Türkiye'nin kolektif hafızasında silinmez yankılar bırakmıştır.
Hasan Hüseyin Korkmazgil’in Hayatı
Hasan Hüseyin Korkmazgil, 1927 yılında Sivas’ın Gürün ilçesinin Kurultay köyünde yoksul bir demiryolu işçisinin oğlu olarak dünyaya geldi. İlkokulu Gürün'de tamamladıktan sonra eğitimine devam edebilmek için üvey ağabeyinin yanına, Adana’ya gitti. Ortaokulu Adana’da, liseyi ise parasız yatılı sınavlarını kazanarak Niğde ve Adana Erkek Lisesi’nde tamamladı (1948).
Lise yıllarında şiirle, edebiyatla ve halk kültürüyle iç içe büyüyen şair, 1948 yılında Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Türkçe Bölümü’ne girdi ve 1950 yılında mezun oldu. İlk görev yeri olarak Kahramanmaraş’ın Göksun ilçesindeki ortaokula Türkçe öğretmeni olarak atandı.
Ancak öğretmenliği çok kısa sürdü. 1951 yılında, dönemin tek parti rejiminden çok partili hayata geçiş sancıları ve Soğuk Savaş histerisi içinde; sol görüşlü olduğu, öğrencilerine Nâzım Hikmet şiirleri okuttuğu ve komünizm propagandası yaptığı gerekçesiyle tutuklandı. Türk Ceza Kanunu’nun meşhur 142. maddesinden yargılandı ve 3 yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı. Bu mahkûmiyetle birlikte öğretmenlik hakkı elinden alındı ve kamu görevlerinden ömür boyu men edildi.
Cezaevinden tahliye edildikten sonra memleketi Gürün’e polis gözetimi altında sürgüne gönderildi (1955–1960). Yıllarca "sabıkalı ve sakıncalı" damgasıyla açlık, yoksulluk ve işsizlikle boğuştu. Hayatta kalabilmek için tabela ressamlığı, inşaat işçiliği, arzuhalcilik, marangozluk ve köy kahvelerinde portre ressamlığı yaptı.
1960 yılında 27 Mayıs darbesinin ardından İstanbul’a, kısa süre sonra da Ankara’ya yerleşti. Haftalık Akis dergisinde çalışmaya başladı. Dost dergisinde yayımlanan şiirleriyle edebiyat dünyasında büyük yankı uyandırdı. 1963’te çıkan ilk kitabı Kavel derhal toplatıldı ve şair hakkında dava açıldı; ancak aynı kitap 1964 yılında prestijli Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazandı ve beraat etti.
1964 yılında kendisi gibi öğretmen ve yazar olan Azime Korkmazgil ile evlendi; bu evlilikten 1965 yılında oğulları Birhan dünyaya geldi. Hasan Hüseyin, 1960’lar ve 70’ler boyunca Türkiye İşçi Partisi (TİP) saflarında aktif mücadele verdi, mitinglerde şiirler okudu, gazete ve dergilerde köşe yazarlığı yaptı.
1983 yılında evinde aniden ağır bir beyin kanaması geçirdi. Yaklaşık bir yıl boyunca yatağa bağımlı ve felçli yaşadı. Hasan Hüseyin Korkmazgil, 26 Şubat 1984 tarihinde Ankara’daki evinde 57 yaşında yaşama veda etti. Cenazesi, binlerce işçi, öğrenci ve yazarın katıldığı kitlesel bir törenle Ankara Karşıyaka Mezarlığı’nda toprağa verildi.
Hasan Hüseyin Korkmazgil’in Edebi Hayatı
Hasan Hüseyin, Türk şiirinde Nazım Hikmet’in başlattığı toplumcu gerçekçi damarı, Anadolu'nun saz ve söz geleneğiyle besleyerek sokaklara, fabrikalara ve meydanlara taşıyan en büyük sentez ustasıdır.
İşçi Sınıfının İlk Lirik Manifestosu: "Kavel" (1963)
1963 yılında İstanbul Sarıyer’deki Kavel Kablo Fabrikası işçilerinin hakları için başlattığı ve Türk sendikacılık tarihine geçen meşhur grev, Hasan Hüseyin’in ilk şiir kitabına adını ve ruhunu verdi:
"Bizim ile dost olanlar / Aşktan yana dert olanlar / Gelin canlar bir olalım / Kavel’de grev var..."
Kitap, işçi sınıfının uyanışını, grev çadırlarının umudunu ve sömürüye karşı direnişi yalın, türkü formunda ama son derece modern bir imge düzeniyle anlattı. 1964 Yeditepe Şiir Armağanı’nı kazanan bu kitap, 1960 kuşağı toplumcu şiirinin fitilini ateşledi.
Coğrafyanın ve Tarihin Destanı: "Kızılırmak" (1966) ve "Kızılkuğu" (1971)
Hasan Hüseyin, Anadolu’nun doğasını ve tarihini yalnızca seyirlik bir manzara olarak değil, sömürünün ve kederin coğrafyası olarak işledi. Kızılırmak şiirinde, nehrin kıpkızıl çamurlu sularını Anadolu köylüsünün kanı, teri ve gözyaşıyla özdeşleştirdi. 1970 TRT Sanat Ödülleri Büyük Ödülü’nü kazanan Kızılkuğu ise çağdaş Türk şiirinin biçim ve ritim bakımından en görkemli nehir-şiirlerinden biridir.
Ölümün ve Dostluğun Ağıtı: "Haziranda Ölmek Zor" (1977)
Haziran ayı, Türk edebiyatında iki devin ölüm ayıdır: Nâzım Hikmet (3 Haziran 1963) ve Orhan Kemal (2 Haziran 1970). Hasan Hüseyin bu iki büyük ustanın kaybı üzerine Türkçenin en dokunaklı, en lirik ağıtını yazdı. Baharın ve umudun mevsiminde gelen ölüme karşı duyulan varoluşsal isyan, "Gece leylak ve tomurcuk kokuyor / Uy anam anam / Haziranda ölmek zor!" nakaratıyla dilden dile dolaşan bir edebiyat anıtına dönüştü.
Acıyı Metanete Dönüştüren Şiirler: "Acıyı Bal Eyledik" (1973) ve "Acılara Tutunmak" (1981)
12 Mart 1971 muhtırasının ardından aydınların zindanlara doldurulduğu, idam sehpalarının kurulduğu karanlık günlerde Hasan Hüseyin, yılgınlığa ve teslimiyete karşı umudun bayraktarlığını yaptı:
"Acıyı bal eyledik / Sıratı yol eyledik / Gerdana gül eyledik / Pir aşkına..."
1980 askeri darbesi sonrasında yayımlanan Acılara Tutunmak ve Filizkıran Fırtınası kitapları ise işkencelerin, kırılan genç fidanların ve suskunluğa gömülen bir toplumun feryadını, acıya tutunarak direnme felsefesiyle kaydetti.
Mizah ve Taşlama Yazarlığı
Hasan Hüseyin yalnızca lirik ve epik bir şair değil; aynı zamanda Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz geleneğini sürdüren usta bir mizah yazarıydı. Öhhöö! (1964), Made in Turkey (1970) ve Bıyıklar Konuşuyor (1971) adlı kitaplarında bürokrasiyi, kapitalist yozlaşmayı ve çarpık düzeni keskin bir halk mizahıyla yerden yere vurdu.
Hasan Hüseyin Korkmazgil'in Edebi Kişiliği
Hasan Hüseyin’i Türk şiir kanonunda benzersiz kılan karakteristik nitelikler şunlardır:
- Halk Şiiri ile Marksist Estetiğin Sentezi: O, ne köklerinden kopuk bir teorisyen ne de geçmişe hapsolmuş bir aşık şairidir. Dadaloğlu’nun "Ferman padişahınsa dağlar bizimdir" diyen başkaldırısını, 20. yüzyılın fabrika işçisinin grev hakkıyla harmanlamıştır.
- Gür, Senfonik ve Meydan Okuyan Hitabet: Şiirleri sessizce okunmaktan ziyade meydanlarda, barikatlarda ve amfilerde yüz binlere haykırılmak üzere kurgulanmıştır. Ritim, alliterasyon, asonans, tekrarlar ve ünlemler şiirine muazzam bir müzikal devinim kazandırır.
- Acıyı Bal Eyleme Diyalektiği: Şiirinde arabesk bir kadercilik, pasif bir teslimiyet ya da ağlak bir melankoli asla barınmaz. Acı vardır, yara derindir; fakat acı insanı çürütmek için değil, çeliğe su verir gibi bilemek için vardır.
- Zengin ve Canlı Türkçe: Anadolu halkının gündelik deyimlerini, ağıt kalıplarını, beddualarını, türkü nakaratlarını ve kargışlarını modern Türkçenin en zengin imge dünyasıyla buluşturmuştur.
- Müzikle Bütünleşen Dize Yapısı: Şiirlerindeki iç musiki öylesine güçlüdür ki, bestelenmeden önce bile bir türkü gibi akar. Bu sayede Türk edebiyatında şiirleri halk müziği sanatçıları tarafından en çok bestelenen ve kitlelerce ezberlenen şairlerin başında gelir.
Hasan Hüseyin Korkmazgil’in Eserleri
Şiir Kitapları
- Kavel (1963 — 1964 Yeditepe Şiir Armağanı)
- Temmuz Bildirisi (1965)
- Kızılırmak (1966)
- Kızılkuğu (1971 — 1970 TRT Sanat Ödülleri Büyük Ödülü)
- Ağlasun Ayşaba (1972)
- Oğlak (1972)
- Acıyı Bal Eyledik (1973)
- Koçero Vatan Şairi (1976)
- Kandan Kına Yakılmaz (1976)
- Haziranda Ölmek Zor (1977)
- Filizkıran Fırtınası (1981 — Ömer Faruk Toprak ve Nevzat Üstün Şiir Ödülleri)
- Acılara Tutunmak (1981)
- Işıklarla Oynamayın (1982)
- Tohumlar Tuz İçinde (1988 — Ölümünden sonra)
- Kimbilir (1989 — Bütün Şiirleri derlemesi)
Mizah ve Taşlama Kitapları (Gülmece)
- Öhhöö! (1964)
- Made in Turkey (1970)
- Bıyıklar Konuşuyor (1971)
Gezi ve Anlatı
- Bağdat Kurşunu (1964)
Çocuk Kitapları
- Aşıcı Kol Başı (1970)
- Ormanın Öcü (1970)
- Bıçak Parası (1973)
Şiirlerinden Yapılan Başlıca Besteler
Hasan Hüseyin’in dizeleri Türkiye'nin en sevilen özgün müzik ve halk müziği yapıtlarına dönüşmüştür:
- Ahmet Kaya: Acıyı Bal Eyledik, Acılara Tutunmak, Amenna, Öyle Bir Yerdeyim ki, Kadir Mevlam, Başkaldırıyorum.
- Zülfü Livaneli: Haziranda Ölmek Zor (Albüme adını veren başyapıt parça).
- Rahmi Saltuk: Dostum Dostum, Kavel, Kızılırmak.
- Selda Bağcan: Koçero, Gülümse Biraz.
- Grup Yorum & Moğollar: Çeşitli marş ve protest besteler.
Hasan Hüseyin Korkmazgil Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Öğretmenlikten Sürgüne ve Tabela Ressamlığına: 1951'de Nâzım şiirleri yüzünden öğretmenlikten atılıp 3 yıl hapis yattıktan sonra Gürün'e sürgün edilen şair; tabelacılık, arzuhalcilik ve marangozluk yaparak hayatta kalmış; bu tecrübe onun emekçi sınıfıyla kurduğu bağı ömür boyu diri tutmuştur.
- Toplatılan İlk Kitapla Gelen Büyük Ödül: 1963'te çıkan ilk kitabı Kavel, komünizm propagandası iddiasıyla savcılıkça toplatılmış; mahkemesi sürerken jüri oy birliğiyle Türkiye'nin en saygın edebiyat ödülü olan Yeditepe Şiir Armağanı’na layık görülmüştür.
- "Haziranda Ölmek Zor" Dizelerinin Doğuşu: Şiir, 3 Haziran 1963'te Moskova'da ölen Nâzım Hikmet ile 2 Haziran 1970'te Sofya'da ölen Orhan Kemal'in art arda gelen Haziran kayıpları üzerine duyulan derin acıyla yazılmıştır.
- Azime Hanım ile 20 Yıllık Yoldaşlık: Eşi Azime Korkmazgil, şairin yalnızca eşi değil; en zorlu mahkeme günlerinde, sansür davalarında ve son yılındaki felçli günlerinde onun eli, gözü, kütüphanecisi ve editörü olmuştur.
- Karşıyaka'da Bir Çınar: 1984'teki cenazesi, 12 Eylül darbesinin sıkıyönetim baskısına rağmen Ankara'da binlerce insanın faşizme ve yasağa karşı sessiz ama devasa bir protesto yürüyüşüne dönüşmüştür.
Hasan Hüseyin Korkmazgil'in Şiirlerinden Unutulmaz Dizeler
"Gece leylak ve tomurcuk kokuyor
Uy anam anam
Haziranda ölmek zor!"
— Haziranda Ölmek Zor
"Acıyı bal eyledik,
Sıratı yol eyledik,
Gerdana gül eyledik,
Pir aşkına!"
— Acıyı Bal Eyledik
"Öyle bir yerdeyim ki;
Ne karanfil ne kurbağa...
Bir yanım mavi yosun,
Dalgalanır sularda;
Dostum dostum, güzel dostum,
Bu ne derttir bu nasıl taş?
Yüreğim dondu taşa,
Acılara tutunmak..."
— Acılara Tutunmak
"Gülümse biraz,
İlaç gibi gelir insana bir dost gülüşü;
Dağıtır karanlığı,
Isıtır üşüyen yürekleri."
— Gülümse Biraz
"Bizim ile dost olanlar,
Aşktan yana dert olanlar,
Gelin canlar bir olalım,
Kavel’de grev var!"
— Kavel
İlgili Edebi Okumalar ve Bağlantılar
- Türk Şiirinde Toplumcu Gerçekçilik: Nâzım'dan 60 Kuşağına — Emek, kavgacı söylem ve şiirin dönüşümü
- Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı Tarihi — Tanzimat'tan günümüze Türk edebiyatı kanonu
- Ahmed Arif: Hasretinden Prangalar Eskiten Anadolu Sesi — Toplumcu lirik şiirin kardeşi
- Halk Şiiri Geleneği: Pir Sultan’dan Dadaloğlu’na Direniş — Hasan Hüseyin’in beslendiği kaynaklar