Yoko Ogawa'nın Hayatı ve Eserleri
Yoko Ogawa, Japon bir yazar.
- Doğum Tarihi ve Yeri: Mart 1962, Okayama Eyaleti, Japonya
Yoko Ogawa (d. 30 Mart 1962), çağdaş Japon Edebiyatı’nın dünya çapında en çok okunan, en zarif, lirik ve tekinsiz kalemlerinden biridir. İnsan hafızasının kırılganlığı, unutuşun dehşeti, sessizlik, kaybolan nesneler, sayılar arasındaki kusursuz matematiksel uyum ve insan bedeninin bastırılmış karanlık arzuları üzerine kurduğu benzersiz evreniyle tanınır.
Japonya’nın en büyük edebiyat payesi olan Akutagawa Ödülü ve Yomiuri Edebiyat Ödülü’nün yanı sıra Uluslararası Booker Ödülü finalistliği kazanan Ogawa; unutulmaya mahkûm bir adada geçen George Orwell ve Anne Frank yankılı distopik başyapıtı Hafıza Polisi (Hisoyaka na Kesshō), kalpleri ısıtan matematiksel bir şiir niteliğindeki Profesör ve Hizmetçi (Hakase no aishita sūshiki) ve insan ruhunun marazi köşelerini aralayan novellalarıyla modern dünya kurgusunun yaşayan anıtlarından biridir.
Yoko Ogawa’nın Hayatı
Yoko Ogawa, 1962 yılında Japonya’nın Honshu adasında, Seto İç Denizi kıyısındaki Okayama kentinde dünyaya geldi. Çocukluğu sessiz, kitaplarla dolu ve içe dönük geçti. Henüz ilkokul yıllarındayken okuduğu Anne Frank’in Hatıra Defteri, onun bütün hayatını ve yazarlık tasavvurunu kökünden değiştirdi. Nazi zulmünden kaçarak tavan arasındaki gizli bir bölmede saklanan ve dünyayla tek bağını günlüğüne dökerek kuran küçük bir kızın sessiz direnişi, Ogawa’nın ruhunda ömür boyu silinmeyecek bir "saklanma, kapatılma ve kelimelere sığınma" izleği bıraktı.
Tokyo’daki prestijli Waseda Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne girdi. Üniversite yıllarında yaratıcı yazarlıkla ilgilendi, dünya klasiklerini okudu ve edebiyat kulübünde ilk metinlerini kaleme aldı. 1984 yılında mezun olduktan sonra bir tıp fakültesinde sekreter olarak çalışmaya başladı. Ancak evlenip bir çocuk sahibi olduktan sonra eşinin işi sebebiyle taşındıkları Hyōgo eyaletine yerleşti ve ev hanımı oldu.
Yazarlığa adım atışı bir tesadüf veya büyük bir ihtirasla değil; bebeklik çağındaki oğlunu uyuttuktan sonra mutfak masasında, sessizliğin ortasında tek başına karaladığı müsveddelerle başladı. 1988 yılında yazdığı "Kelebeklerin Parçalandığı Zaman" (Agehachō ga kowareru toki) novellasıyla prestijli Kaien Yeni Yazar Ödülü’nü kazanarak edebiyat dünyasının dikkatini çekti.
Asıl büyük patlamayı 1990 yılında, henüz 28 yaşındayken kaleme aldığı sarsıcı novellası "Hamilelik Günlüğü" (Ninshin karendā) ile yaptı ve Japonya’nın en prestijli edebiyat mükâfatı olan Akutagawa Ödülü’ne layık görüldü. Hamileliğin kutsallık atfedilen mitini yerle bir ederek bir kadının bedenindeki biyolojik ve psikolojik dönüşümleri son derece soğukkanlı, bir mikroskop titizliğiyle gözlemleyen bu metin, onu genç kuşağın en cesur seslerinden biri haline getirdi.
2003 yılında yayımladığı "Profesör ve Hizmetçi", Japonya’da milyonlarca satarak ülke çapında bir fenomene dönüştü; 2004 yılında Japon Kitapçılar Birliği tarafından ilk kez verilen "Kitapçılar Büyük Ödülü"nü (Hon'ya Taishō) kazandı ve sinemaya uyarlandı. 1994 yılında yazdığı ve yıllar sonra İngilizceye çevrildiğinde dünyayı sarsan başyapıtı "Hafıza Polisi", 2019 ABD Ulusal Kitap Ödülü ve 2020 Uluslararası Booker Ödülü’nde finalist oldu.
Bugün Hyōgo eyaletinin sakin bir sahil kenti olan Ashiya’da eşi ve köpeğiyle birlikte gözlerden uzak, mütevazı ve üretken bir yaşam sürmektedir.
Yoko Ogawa’nın Edebi Hayatı
Yoko Ogawa’nın edebi külliyatı iki zıt kutup arasında nefes kesici bir denge kurar: Bir yanda şefkat, matematiksel saflık ve insan sevgisi; diğer yanda ise ölüm, çürüme, bedensel deformasyon ve totaliter unutuşun yarattığı tekinsiz karanlık.
Çıkış: Bedenin Marazi Dönüşümü ve Akutagawa Ödülü (1990)
Ogawa’nın erken dönem eserleri, insan bedeninin zayıflıklarına ve bastırılmış zalimliğe odaklanır. Akutagawa Ödüllü "Hamilelik Günlüğü" ve aynı dönemde yayımlanan "Dalgıç Kulübü" (The Diving Pool), masumiyetin hemen yanı başında pusuya yatmış kötülüğü deşer. Bir yetimhanede büyüyen genç bir kızın küçük bir çocuğa uyguladığı sessiz psikolojik işkenceleri anlatan Dalgıç Kulübü, Ogawa’nın "saklı gaddarlıkları" fısıltıyla anlatma yeteneğinin ilk büyük kanıtıdır.
Edebi Doruk: "Hafıza Polisi" (Hisoyaka na Kesshō, 1994 / 2019)
Ogawa’nın dünya edebiyatı kanonuna giren başyapıtı Hafıza Polisi, isimsiz ve zamansız bir adada geçer. Bu adada belirli aralıklarla bir şeyler "yok olur":
- Bir sabah adalılar uyanır ve güllerin artık var olmadığını anlarlar. Gülleri koparıp nehre dökerler ve birkaç gün içinde zihinlerindeki "gül" kavramı, kokusu ve hatırası tamamen silinir.
- Ardından kuşlar, parfümler, fotoğraflar, müzik kutuları, feribotlar ve nihayet romanlar yok edilir.
İnsanların ezici çoğunluğu yok olan şeyleri zihinlerinden kolayca çıkarıp uysalca unuturken, çok az sayıda insanın hafızası silinmez; onlar her şeyi hatırlamaya devam ederler. İşte bu hatırlayanları avlamak, hapse atmak ve yok etmek için eli silahlı acımasız Hafıza Polisi adayı terörize eder. Romanın anlatıcısı olan genç kadın romancı, editörünü evinin tavan arasındaki gizli bir bölmede saklayarak Anne Frank’in hatırasına modern ve sarsıcı bir saygı duruşunda bulunur. Roman, totaliter rejimlerin dili ve hafızayı yok ederek insan ruhunu nasıl içi boş bir kabuğa dönüştürdüğünü fısıltılı bir kâbus gibi anlatır.
Sayıların Şiiri: "Profesör ve Hizmetçi" (2003)
Yazarın en dokunaklı ve şefkatli eseri olan Profesör ve Hizmetçi, 1975 yılında geçirdiği bir trafik kazası sebebiyle hafızası sadece 80 dakika süren dahi bir matematik profesörünün hikâyesidir. Profesör, her sabah uyandığında hafızası sıfırlanmakta; kazadan önceki eski anılarını korusa da yeni bilgileri yaklaşık 80 dakika boyunca aklında tutabilmektedir. Unutmamak için ceketine küçük not kâğıtları iğneleyen bu yaşlı adamın evine genç bir temizlikçi kadın ve onun on yaşındaki oğlu gelir.
Profesör, çocuğu kafasının düzlüğünden ötürü karekök işaretine benzeterek ona "Kök" (Root) adını takar. Aralarında dille değil, asal sayılarla, dost sayılarla, mükemmel sayılarla ve Leonhard Euler’in ünlü formülüyle örülen büyüleyici bir sevgi ve vefa bağı kurulur. Ogawa, matematiği soğuk bir bilim olmaktan çıkarıp evrenin gizli ve şefkatli şiiri olarak sunar.
Yoko Ogawa'nın Edebi Kişiliği
Yoko Ogawa’nın üslubunu çağdaşlarından ayıran karakteristik temalar şunlardır:
- Unutuş, Hafıza ve Kayıp: Ogawa’ya göre varoluş, anıların birikmesi değil; yavaş yavaş eksilmesidir. Eserlerindeki karakterler sürekli bir şeyleri kaybeder: Bir anıyı, bir uzvu, bir sevgiliyi veya bir eşyayı. Bu eksilme karşısında takınılan sessiz ve kabullenici tavır, Japon estetiğindeki mono no aware (şeylerin geçiciliğinden duyulan hüzün) kavramının modern bir uzantısıdır.
- Anne Frank Mirası ve Gizli Sığınaklar: Ogawa’nın hemen her romanında bir tavan arası, gizli bir kütüphane, dolap içi veya bodrum katı vardır. Dışarıdaki acımasız ve gürültülü dünyadan kaçıp bu dar sığınaklara çekilmek, hem korunmanın hem de üretmenin tek yoludur.
- Sayılar ve Kusursuz Düzen Aşkı: Karakterleri sıklıkla kataloglama, etiketleme, numune toplama veya matematiksel formüllere sığınma takıntısına sahiptir. Kaotik ve güvenilmez dünyaya karşı sayılar, değişmeyen yegâne ebedi sığınaktır.
- Sakinliğin İçindeki Dehşet (Fısıltılı Şiddet): Ogawa asla bağırmaz; kanlı vahşet sahneleri yazmaz. En tüyler ürpertici sapkınlıkları, zehirlemeleri veya zalimlikleri sanki çay demliyormuşçasına sakin, berrak ve duru bir dille anlatır. Bu tezat, okuyucunun iliklerine kadar ürpermesine yol açar.
- Nesnelerin Ruhu ve Müzecilik: Eski ayakkabılar, kırık saatler, ses kayıt bantları, daktilolar ve kurutulmuş böcekler... Ogawa’nın kurmacasında nesneler, insanların bıraktığı manevi tortuları saklayan kutsal emanetler muamelesi görür.
Yoko Ogawa’nın Eserleri
Yoko Ogawa elliyi aşkın roman, öykü derlemesi ve deneme kaleme almıştır.
Başlıca Romanları ve Novellaları
- Kelebeklerin Parçalandığı Zaman (Agehachō ga kowareru toki, 1988) – Kaien Yeni Yazar Ödülü.
- Hamilelik Günlüğü (Ninshin karendā, 1990) – Akutagawa Ödülü kazanan novellası.
- Dalgıç Kulübü (Daibingu Pūru, 1990) – Karanlık büyüme hikâyesi.
- Yüzük Parmağı (Kusuriyubi no Hyōhon, 1994) – Kayıp anıların numunelere dönüştürüldüğü atölyenin öyküsü.
- Hafıza Polisi (Hisoyaka na Kesshō, 1994) – Dünya çapında klasikleşen distopik başyapıt.
- Otel İris (Hoteru Airisu, 1996) – Bir sahil otelinde yaşlı bir çevirmen ile genç kız arasındaki tekinsiz ve sado-mazoşist ilişki.
- Gözlemevi Bahçesi (Hikari no kōryō, 1998)
- Sessiz Kütüphane (Chinmoku Hakubutsukan, 2000)
- Profesör ve Hizmetçi (Hakase no aishita sūshiki, 2003) – Yomiuri Ödülü ve Kitapçılar Büyük Ödülü.
- Mīna’nın Yürüyüşü (Mīna no Kōshin, 2006) – Tanizaki Ödülü sahibi çocukluk ve büyüme anlatısı.
- Küçük Kuş (Kotori, 2012) – Yalnızca kuşların dilini anlayan ağabeyine adanmış bir hayatın dokunaklı hikâyesi.
Türkçede Yayımlanan Eserleri
Yoko Ogawa’nın eserleri Türkçede özellikle Kırmızı Kedi Yayınevi ve Can Yayınları tarafından dilimize kazandırılmıştır:
- Hafıza Polisi (Kırmızı Kedi Yayınevi – Çev. H. Can Erkin; distopik başyapıtı)
- Profesör ve Hizmetçi (Can Yayınları / Doğan Kitap)
- Yüzük Parmağı (Kırmızı Kedi Yayınevi)
- Dalgıç Kulübü (Kırmızı Kedi Yayınevi)
- Hamilelik Günlüğü (Kırmızı Kedi Yayınevi)
- Mīna’nın Yürüyüşü (Kırmızı Kedi Yayınevi)
- Otel İris (Doğan Kitap)
Yoko Ogawa Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Anne Frank ile Hayali Sohbetler: Çocukken Anne Frank’in günlüğünü okuduktan sonra Ogawa, yıllarca günlüğünü Anne Frank’e mektuplar yazarmış gibi tutmuştur. Hâlâ bir romana başlarken masasının bir köşesinde Anne Frank’in fotoğrafını bulundurduğunu belirtir.
- Mutfak Masasında Doğan Kariyer: İlk ödüllü eserlerini yazarken ne bir çalışma odası ne de bir daktilosu vardı. Oğlu gündüz uykusuna yattığında mutfak tezgâhını silip kurular, mutfak masasının köşesinde tükenmez kalemle çizgili defterlere yazardı.
- 25 Yıl Sonra Gelen Dünya Şöhreti: Hafıza Polisi Japonya’da ilk kez 1994 yılında yayımlanmıştı. Ancak romanın İngilizceye çevrilmesi tam 25 yıl sürdü (2019). Kitap İngilizce yayımlandığı anda The New York Times, The Guardian ve uluslararası eleştirmenlerce "çağımızın en büyük distopyalarından biri" ilan edildi ve Uluslararası Booker Ödülü finaline kaldı.
- Koyu Bir Beyzbol Taraftarı: Ogawa’nın en bilinen hobisi Japon profesyonel beyzbol ligini tutkuyla takip etmesidir. Özellikle Hanshin Tigers takımının ateşli bir taraftarıdır ve beyzbolun istatistiksel, matematiksel doğasını romanlarındaki matematik tutkusuyla özdeşleştirir.
- Avrupa Sinemasına Uyarlanan "Yüzük Parmağı": 1994 tarihli novellası Yüzük Parmağı, 2005 yılında Fransız yönetmen Diane Bertrand tarafından Fransızca olarak (L'Annulaire) sinemaya uyarlanmış ve başrolünde Olga Kurylenko oynamıştır.
Yoko Ogawa'nın Eserlerinden Unutulmaz Sözler
"Bir şey adadan silindiğinde geriye sadece bir boşluk kalmaz; insanlar o boşluğun neyle dolu olduğunu bile hatırlayamazlar. Unutuşun en korkunç yanı, bir zamanlar neyi kaybettiğini dahi bilmemektir."
— Hafıza Polisi
"Sayılar insanları kandırmaz çocuk. İnsanlar söz verir ve unuturlar; ama asal sayılar, yıldızlar gökyüzünden dökülse bile sonsuza dek tek başlarına parlamaya devam ederler."
— Profesör ve Hizmetçi
"Hatırlamak, sessiz bir isyandır. Adanın bütün hafızasını nehir gibi akıp giden sulara dökseniz bile, kalbin en dipteki odasında saklanan küçük bir mücevher kutusu asla silinmez."
— Hafıza Polisi
"Sıfır ne kadar güzel bir sayıdır bilsen... Hiçliği anlatır ama yanında durduğu her rakamı on kat büyütür. Tıpkı sessizliğin sözcükleri büyütmesi gibi."
— Profesör ve Hizmetçi
"İnsanlar tavan aralarına sadece eski eşyalarını saklamazlar; asıl oraya sakladıkları şey, dışarıdaki dünyanın kirletmesinden korktukları kendi masumiyetleridir."
— Yüzük Parmağı