Aleksandr Blok'un Hayatı ve Eserleri
Aleksandr Aleksandroviç Blok, Rus şair ve oyun yazarı. Rus şiirinin **"Gümüş Çağı"**nın en büyük lirik şairi ve Rus sembolizm akımının önderi kabul edilir.
Doğum tarihi ve yeri: 28 Kasım 1880 (Eski Takvim: 16 Kasım 1880), Sankt-Peterburg, Rusya
Ölüm tarihi ve yeri: 7 Ağustos 1921, Petrograd (Sankt-Peterburg), Sovyet Rusya
Aleksandr Blok’un Hayatı
28 Kasım 1880 tarihinde Sankt-Peterburg’da seçkin bir bilim ve edebiyat ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Babası Aleksandr Lvoviç Blok, Varşova Üniversitesi’nde kamu hukuku profesörü; annesi Aleksandra Andreyevna Beketova ise şair ve çevirmendir. Annesi tarafından dedesi olan Andrey Beketov, ünlü bir botanikçi ve Sankt-Peterburg Devlet Üniversitesi’nin rektörüdür. Anne ve babası, Aleksandr’ın doğumundan kısa bir süre sonra ayrılınca küçük Aleksandr, dedesinin Petersburg’daki rektörlük konutunda ve Moskova yakınlarındaki Şahmatovo malikânesinde, yüksek kültürlü kadınların (annesi, anneannesi ve teyzeleri) şefkati ve edebiyat sohbetleri arasında büyür.
Beş yaşında ilk dizelerini karalamaya başlayan Blok, çocukluk ve ilk gençlik yazlarını geçirdiği Şahmatovo’ya komşu olan Boblovo malikânesinde, periyodik cetvelin mucidi büyük kimyager Dmitri Mendeleyev’in kızı Lyubov Mendeleyeva ile tanışır. Birlikte kurdukları amatör tiyatroda Shakespeare’in Hamlet oyununu sahnelerken Blok Hamlet’i, Lyubov ise Ophelia’yı canlandırır.
1898 yılında Sankt-Peterburg Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girer; ancak üç yıl sonra hukuk eğitimini bırakarak Tarih ve Filoloji Fakültesi’nin Slav-Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne geçer ve 1906 yılında buradan mezun olur. 1903 yılında büyük aşkı Lyubov Mendeleyeva ile evlenir. Ancak Blok’un eşini dünyevi bir kadından ziyade ilahi bir varlık ("Güzel Kadın") olarak görmesi ve yakın dostu sembolist yazar Andrey Belıy’ın da Lyubov’a tutkulu bir aşkla bağlanması, evliliklerini Rus edebiyatı tarihinin en fırtınalı üçlü dramlarından birine dönüştürür.
1916 yılında Birinci Dünya Savaşı sürerken askere alınır ve Belarus’taki Pinsk bataklıkları bölgesinde istihkâm birliklerinde inşaat amiri olarak görev yapar. 1917 Şubat ve Ekim devrimlerini coşkuyla karşılar; eski Çarlık bakanlarının sorgulandığı Olağanüstü Soruşturma Komisyonu’nda kâtip olarak çalışır ve devrim sonrasında Maksim Gorki’nin kurduğu "Dünya Edebiyatı" (Vsemirnaya Literatura) yayınevinde, Büyük Dram Tiyatrosu yönetiminde ve Rusya Yazarlar Birliği’nde aktif görev alır.
İç Savaş yıllarındaki ağır açlık, yakacak yokluğu, sansür bürokrasisi ve devrimin şiddetinden kaynaklanan derin ruhsal çöküntü nedeniyle 1920’den itibaren sağlığı hızla bozulur; kalp zarı iltihabı (endokardit), astım ve iskorbüt hastalığına yakalanır. Maksim Gorki ve Kültür Komiseri Anatoli Lunaçarski’nin şairi Finlandiya’daki bir sanatoryuma gönderme çabaları Sovyet Siyasi Bürosu (Politbüro) ve Lenin tarafından geciktirilir; yurt dışına çıkış izni çıktığında ise Blok artık yolculuk yapamayacak kadar ağırlaşmıştır. 7 Ağustos 1921 tarihinde Petrograd’daki evinde, henüz 40 yaşındayken hayatını kaybeder. Ölümü, Rus şiirinde "Gümüş Çağ’ın sonu" olarak kabul edilir.
Aleksandr Blok’un Edebi Hayatı
Aleksandr Blok’un şiir dünyası, kendi deyimiyle bir "üçleme (triloji)" şeklinde üç ana evreden geçerek gelişmiştir: mistik idealizm, ironik ve trajik kent gerçekliği, son olarak da vatan ve devrim fırtınası.
Şairin ilk şiirleri 1903 yılında Valeri Bryusov ve Zinaida Gippius’un çıkardığı Novıy Put (Yeni Yol) dergisinde yayımlanır. 1904 yılında basılan ilk şiir kitabı Güzel Kadın Hakkında Şiirler (Stihi o Prekrasnoy Dame), onu bir anda Rus sembolizminin ikinci kuşağının (Genç Sembolistler) tartışmasız lideri yapar. Filozof Vladimir Solovyov’un "Kutsal Bilgelik (Sofiya)" ve "Ebedi Kadınlık" öğretisinden beslenen bu şiirlerde Blok, eşi Lyubov Mendeleyeva’yı dünyaya inecek ilahi uyumun simgesi olarak yüceltir.
1905 Rus Devrimi’nin ardından mistik düşlerden sıyrılarak Petersburg’un sisli sokaklarına, meyhanelerine, banliyölerine ve toplumsal sefaletine yönelir. 1906’da yayımladığı Yabancı Kadın (Neznakomka) şiiri ve aynı yıl sahnelenen Panayır Kulübesi (Balagançik) adlı lirik-grotesk tiyatro oyunu, kendi eski mistisizmini bile ironiyle sorguladığı büyük bir kırılma yaratır. Kar Maskesi (1907), Toprağın Karları (1908) ve Gece Saatleri (1911) kitaplarında tutkuyu, yalnızlığı ve modern kentin "Korkunç Dünyası"nı (Straşnıy mir) işler. 1912’de yazdığı sekiz dizelik "Gece, sokak, fener, eczane..." şiiri, varoluşsal kısır döngünün Rus şiirindeki en ünlü ifadesi olur.
1910’lu yıllarda Gül ve Haç (Roza i Krest, 1913) adlı tarihsel-felsefi dramını ve Rusya’nın tarihsel kaderini sorguladığı Kulikovo Sahrasında ile Anayurt dizilerini kaleme alır.
Edebi hayatının son ve en sarsıcı zirvesi, Ocak 1918’de birkaç gün içinde adeta bir trans halinde yazdığı On İkiler (Dvenadtsat) adlı epik şiir ve hemen ardından yazdığı İskitler (Skifı) olur. Kar fırtınası altındaki devrim Petrograd’ında devriye gezen on iki Kızıl Muhafız’ı İsa’nın on iki havarisiyle özdeşleştiren ve sokak türkülerini, devrim marşlarını, hırsız argosunu ve kilise dualarını iç içe geçiren On İkiler, 20. yüzyıl dünya şiirinin en büyük başyapıtlarından biri kabul edilir. Bu iki şiirden sonra ömrünün kalan üç yılında bir daha tek bir yeni şiir yazamaz; "Tüm sesler kesildi, artık müziği duymuyorum" diyerek sessizliğe gömülür. Ölümünden birkaç ay önce, Şubat 1921’de yaptığı "Şairin Görevi Üzerine" (Puşkin’i anma konuşması), sanatçının içsel özgürlüğünü savunan son vasiyeti olur.
Aleksandr Blok'un Edebi Kişiliği
- Rus şiirinin **"Gümüş Çağı"**nın (Serebryanıy vek) merkez figürü ve Aleksandr Puşkin’den sonra Rusçanın en güçlü lirik şairlerinden biridir.
- Rus sembolizminin "Genç Sembolistler" kuşağına (Andrey Belıy ve Vyaçeslav İvanov ile birlikte) önderlik etmiş; şiiri felsefi ve mistik bir sezgi aracı olarak görmüştür.
- Şiir anlayışının merkezinde "tarihin ve evrenin müziğini dinlemek" düşüncesi yer alır; vezin ve ritim konusunda Rus şiirinde çığır açan "vurgu ölçüsü" (dolnik) yeniliklerini geliştirmiştir.
- İlk döneminde filozof Vladimir Solovyov’un etkisiyle "Güzel Kadın" (Prekrasnaya Dama) mitini işlemiş; olgunluk döneminde ise Petersburg’un sisli, tekinsiz ve trajik atmosferini (Gogol ve Dostoyevski geleneğini sürdürerek) şiire taşımıştır.
- Rüzgâr, kar fırtınası, tipi, sis, sokak feneri, maske, mavi ve mor renkler Blok şiirinin en karakteristik simgeleridir.
- Tiyatro alanında yazdığı Panayır Kulübesi oyunu ve ünlü yönetmen Vsevolod Meyerhold ile yaptığı işbirliği, modern Rus avangart tiyatrosunun doğuşunu sağlamıştır.
- On İkiler şiirinde yüksek lirik dili sokak argosu, devrim sloganları ve halk çastuşkalarıyla (mânileriyle) birleştirerek çok sesli (polifonik) modern destan formunu kurmuştur.
Aleksandr Blok’un Eserleri
Aleksandr Blok, yaşamının sonunda tüm lirik şiirlerini bizzat "Üç Ciltlik Lirik Üçleme" (Trilogiya voçeloveçivaniya – "İnsulaşma/İnsanlaşma Üçlemesi") altında toplamıştır:
-
Şiir Kitapları:
- Güzel Kadın Hakkında Şiirler (Stihi o Prekrasnoy Dame, 1904)
- Beklenmedik Sevinç (Neçayannaya Radost, 1907)
- Kar Maskesi (Snejnaya Maska, 1907)
- Toprağın Karları (Zemlya v snegu, 1908)
- Gece Saatleri (Noçnıye Çası, 1911)
- Masallar (Skazki, 1912 – Çocuklar için şiirler)
- Yuvarlak Masa (1913)
- Rusya Hakkında Şiirler (Stihi o Rossii, 1915)
- Yamb’lar (Yambı, 1919)
- Gri Sabah (Sedoye utro, 1920)
-
Epik Şiirleri (Poemalar):
- Gece Menekşesi (Noçnaya Fialka, 1906)
- Bülbül Bahçesi (Solovinıy sad, 1915)
- Öç / İntikam (Vozmezdiye, 1910–1921, tamamlanmamış otobiyografik poema)
- On İkiler (Dvenadtsat, Ocak 1918)
- İskitler (Skifı, Ocak 1918)
-
Tiyatro Oyunları (Lirik Dramlar):
- Panayır Kulübesi / Kukla Tiyatrosu (Balagançik, 1906)
- Meydanlarda Kral (Korol na ploşçadi, 1906)
- Yabancı Kadın (Neznakomka, 1906)
- Yolların Şarkısı (1908)
- Gül ve Haç (Roza i Krest, 1913)
-
Düzyazı ve Denemeleri:
- Rusya ve Aydınlar (1918)
- Aydınlar ve Devrim (1918)
- Hümanizmin Çöküşü (1919)
- İmparatorluk İktidarının Son Günleri (1921)
- Şairin Görevi Üzerine (1921 – Puşkin konuşması)
Türkiye’de Aleksandr Blok’un şiirleri başta Ataol Behramoğlu (Rus Şiiri Antolojisi), Azer Yaran, Sait Maden, Ülkü Tamer ve Mazlum Beyhan olmak üzere usta şair ve çevirmenler tarafından Türkçeye çevrilmiştir.
Aleksandr Blok Hakkında Bilinmesi Gerekenler
- Periyodik elementler tablosunun yaratıcısı ünlü kimyager Dmitri Mendeleyev’in damadıdır; ilk kitabındaki tüm şiirleri Mendeleyev’in kızı Lyubov’a ("Güzel Kadın"a) adadı.
- Yakın dostu ve Petersburg romanının yazarı Andrey Belıy ile aralarındaki edebi-kişisel gerilim ve Lyubov Mendeleyeva’ya duyulan aşk yüzünden 1906 yılında birbirlerini düelloya davet ettiler, ancak son anda barıştılar.
- 1912 tarihli "Gece, sokak, fener, eczane..." (Noç, ulitsa, fonar, apteka) şiiri, Hollanda’nın Leiden kentinde bir bina duvarına ve Sankt-Peterburg’da şiirin yazıldığı sokağa anıt olarak işlenmiştir.
- Ocak 1918’de yazdığı On İkiler şiirinin sonunda, kar fırtınasında yürüyen 12 Bolşevik Kızıl Muhafız’ın en önünde beyaz güllerden tacıyla İsa Mesih’i yürütmesi hem beyaz muhafazakârları hem de Bolşevik liderleri şaşkına çevirdi.
- Çağdaşı Anna Ahmatova, Blok için "Çağımızın trajik tenoru" ve "Yüzyılın gerçek çocuğu" ifadelerini kullandı.
- Şubat 1921’de yaptığı ünlü konuşmasında Aleksandr Puşkin’in ölümünden söz ederken "Puşkin’i dantes’in kurşunu değil, havasızlık öldürdü" diyerek kendi dönemindeki bürokratik sansürü eleştirdi ve bu konuşmadan altı ay sonra kendisi de hayatını kaybetti.
Aleksandr Blok'un Şiirlerinden Unutulmaz Sözler
- Gece, sokak, fener, eczane / Anlamsız, donuk bir aydınlık. / Yaşa, bir çeyrek yüzyıl daha istersen; / Çıkış yok. Değişen hiçbir şey olmayacak artık. / Öleceksin-başlayacaksın yeniden / Tekrar edecek, eskiden olduğu gibi aynı şeyler / Gece, buzdan dalgalar kanalda / Eczane, sokak, fener. (Gece, Sokak, Fener, Eczane – Çev. Ataol Behramoğlu)
- Kara akşam. / Ak kar. / Rüzgâr, rüzgâr! / Ayakta duramıyor insan. / Rüzgâr, rüzgâr — / Tanrı’nın bütün dünyasında! (On İkiler)
- Özgürlüğün, özgürlüğün, / Haçsız özgürlüğün anısına! (On İkiler)
- Siz milyonlarsınız. Biz ise — sürü, sürü, sürü. / Deneyin bakalım, boy ölçüşün bizimle! / Evet, İskitleriz biz! Evet, Asyalıyız biz, / Açgözlü ve çekik gözlerimizle! (İskitler)
- Rusya, yoksul Rusya’m benim, / Bana senin kurşuni kulübelerin, / Senin rüzgârlı türkülerin / İlk aşkın gözyaşları gibidir! (Rusya)
- Şair uyumun oğludur ve ona dünya kültüründe bir rol verilmiştir. Şairi içsel özgürlüğünden mahrum bırakanların vay haline! (Şairin Görevi Üzerine, 1921)
- Huzur mu? Huzur ancak rüyamızda! Kan ve toz içinden uçup gidiyor bozkır kısrağı... (Kulikovo Sahrasında)